೪೨. ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಥಾನಾಮನುಪಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಭಾವಾಪತ್ತೇರ್ವ್ರಣನಿದಾನಮಾಹ– ದ್ವಿಧೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವ್ರಣ ಗಾತ್ರವಿಚೂರ್ಣನೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋರ್ವ್ರಣಸ್ಯ ಸಾಧುತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ವ್ರಣನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ| ಯಥಾ– “ವೃಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ರೂಢೇಽಪಿ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ನ ನಶ್ಯತಿ| ಆದೇಹಧಾರಣಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ವ್ರಣಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅನ್ಯ ಇತ್ಯಾಗನ್ತುಃ| ಆಗನ್ತುವ್ರಣೇ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಸ್ತತ್ಕಾಲಂ ತದಾತ್ವೇನ ಸಞ್ಚಯಕೋಪಪ್ರಸರಣಶಾಲೀ ವಿಕಾರಕರಣಸಮರ್ಥಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಕ್ಷತೋಷ್ಮನಿರ್ವಾಪಣಾಯ ಮಧುಸರ್ಪಿರುಪಯೋಗಾತ್ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಾಚ್ಚ ನಿಜವ್ರಣವಿಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ರಕ್ತಸ್ಯೈಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಚ ಪ್ರಸರಮಾಹ– ದ್ವಿತ್ರಿಜಃ ಸ್ಯಾತ್ತದನ್ವಯೈರಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾನ್ವಯೈಃ ಏಕೈಕದೋಷೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಶ್ಚ; ರಕ್ತಾನ್ವಿತೈರೇಕೈಕದೋಷೈರ್ದ್ವಿಜೋ ವ್ರಣಃ, ರಕ್ತಾನ್ವಿತೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವತ್ರಯೈಸ್ತ್ರಿಜಃ; ಏವಂ ದೋಷತ್ರಯೇಽಪಿ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧ ಊಹನೀಯಃ; ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರೋ ದೋಷಾಣಾಮುಪಗೃಹೀತೋ ಭವತಿ| ಅಥವಾಽಯಮರ್ಥಃ– ತದನ್ವಯೈರ್ದೋಷದ್ವನ್ದ್ವತ್ರಯಾನ್ವಯೈಃ, ತೇನ ದೋಷದ್ವಯಾನ್ವಯೇನ ದ್ವಿಜೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜೋ ವ್ರಣಃ, ದೋಷತ್ರಯಾನ್ವಯೇನ ತ್ರಿಜಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೧-೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣಶೋಫಾನಾಮನುಪಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಭಾವಾಪತ್ತೇರ್ವ್ರಣನಿದಾನಮ್| ತೇಷಾಂ ಭೇದಮಾಹ– ದ್ವಿಧೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವ್ರಣ ಗಾತ್ರವಿಚೂರ್ಣನೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋಃ ವ್ರಣಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ| ವ್ರಣನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಕೃತಾ| ಯಥಾ– “ವೃಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ರೂಢೇಽಪಿ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ನ ನಶ್ಯತಿ| ಆದೇಹಧಾರಣಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ವ್ರಣಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಶಾರೀರಾಗನ್ತುಭೇದತೋ ವ್ರಣೋ ದ್ವಿಧಾ ಜ್ಞೇಯಃ, ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಆದ್ಯಃ ಶಾರೀರಃ, ಸ ಚ ದೋಷೈಃ ಪವನಕಫಪಿತ್ತಶೋಣಿತಸನ್ನಿಪಾತೈಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅನ್ಯ ಇತ್ಯಾಗನ್ತುಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕ್ಷತಸಮ್ಭವೋ ಭವತಿ| ವಾತಿಕಮಾಹ– ಸ್ತಬ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಬ್ಧಃ ಅಚಲಃ, ತುದ್ಯತೇ ಶೂಲೇನೇವ, ಶ್ಯಾವಃ ಶಾವವರ್ಣಃ| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಪಿತ್ತಕೃತಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಕ್ಲೇದ ಆರ್ದ್ರತಾ, ದಾಹದುಷ್ಟಿಃ ದಾಹವಾನ್, ಅವದಾರಣಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಂ, ಪೂತಿಕೈರ್ದುರ್ಗನ್ಧೈಃ| ಕಫಜಮಾಹ– ಬಹ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಪಿಚ್ಛಃ ಭೂಯಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ, ಸ್ತಿಮಿತೋ ನಿಶ್ಚಲಃ, ಅಲ್ಪಸಙ್ಕ್ಲೇದಃ ಈಷದಾರ್ದ್ರಃ| ರಕ್ತಸ್ಯೈಕಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಚ ಪ್ರಸರಮಾಹ– ರಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತವರ್ಣೋ ಭವತಿ, ರಕ್ತಸ್ರಾವೋ ವಾ| ದ್ವಿತ್ರಿಜಃ ಸ್ಯಾತ್ತದನ್ವಯೈರಿತಿ ರಕ್ತಾನುಗೈಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ದ್ವನ್ದ್ವೈಶ್ಚ, ತೇನ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸರಕ್ತೈಃ ದ್ವಿಜಃ, ದ್ವನ್ದ್ವಜೈಃ ಸರಕ್ತೈಸ್ತ್ರಿಜಃ, ಏವಂ ತ್ರಿದೋಷಜೇಽಪಿ ರಕ್ತಃ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ತದ್ಯಥಾ– ವಾತಜಃ, ಪಿತ್ತಜಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಃ, ಸಙ್ಘಾತಜಃ, ರಕ್ತಜಃ, ವಾತಪಿತ್ತಜಃ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಃ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಃ, ಏವಮಷ್ಟೌ; ಶೋಣಿತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸಪ್ತ, ವಾತಶೋಣಿತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ತಜ್ಜಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಃ ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಜಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಜಃ, ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಜಃ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಜಃ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಜಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷತಜಃ ಇತಿ; ಏವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಭೇದೇನ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರ ಉಕ್ತಃ| ಅಥವಾ ತದನ್ವಯೈಃ ದೋಷತ್ರಯಾನ್ವಯೈಃ, ತೇನ ದೋಷದ್ವಯಾನ್ವಯೇನ ದ್ವಿಜಃ ದ್ವನ್ದ್ವಜೋ ವ್ರಣಃ, ದೋಷತ್ರಯಾನ್ವಯೇನ ತ್ರಿಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೋ ವ್ರಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖೇ ದೇಶ ಇತಿ ಮರ್ಮರಹಿತೇ ದೇಹಾವಯವೇ| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಃ| ಧೀಮತ ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಸ್ಯ| ಕಾಲೇ ಸುಖೇ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ| ಅನ್ಯತಮೈರಿತಿ ಉಕ್ತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕತಮೈರ್ಗುಣೈಃ||೫-೬||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಜಃ, ಸುಖೇ ದೇಶೇ ಮರ್ಮರಹಿತೇ ದೇಹಾವಯವೇ, ಅನುಪದ್ರವಃ ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಃ, ಧೀಮತಃ ಅತರಲಬುದ್ಧೇಃ, ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ| ವ್ರಣಸ್ಯ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಗುಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ಯತಮೈರ್ಗುಣೈರ್ಹೀನಃ ರಹಿತಃ, ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಜಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ವ್ರಣಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ| ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈಸ್ತ್ವಗ್ಮಾಂಸಜಾದಿಕೈರ್ಗುಣೈಃ ರಹಿತಃ, ನಿರುಪಕ್ರಮಃ ಅನುಪಕ್ರಾನ್ತಃ||೫-೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದುಷ್ಟವ್ರಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪೂತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವೀತಿ ಪೂಯಯುಕ್ತಮತಿದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಂ ಸತತಂ ಸ್ರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗೀ ಕೋಟರವಾನ್| ಚಿರಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯನೇನ ಬಹುಲದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಅನಾತ್ಮವತಾಮಜ್ಞೈಶ್ಚೋಪಕ್ರಾನ್ತಾ ವ್ರಣಾಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯನ್ತಿ, ವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಮ್||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ದುಷ್ಟವ್ರಣ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪರಿಭಾಷಿತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತಿಗನ್ಧಾದಿರಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಸ್ರಾವವೇದನಾಕೃತಯೋ ಗೃಹೀತಾಃ, ಅತಿಶಬ್ದೇನ ಚ ವಿಶಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರೀತಃ ಪೂತಿತ್ವಾದಿಯೋಗಾದೇವ| ‘ಪೂತಿಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಿ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠೇ ಪೂತಿಶಬ್ದಃ ಪೂಯದುಷ್ಟಾಸೃಗ್ವಿಶೇಷಣಮ್||೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದುಷ್ಟವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೂತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂತಿಃ ಶಟಿತಃ, “ಪೂತಿಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವೀ” ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ಪಾಠಃ, ತತ್ರ ಪೂತಿಶಬ್ದಃ ಪೂಯದುಷ್ಟಾಸೃಗ್ವಿಶೇಷಣಂ, ಪೂಯಯುಕ್ತಮತಿದುಷ್ಟರಕ್ತಂ ಸತತಂ ಸ್ರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಿರಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯನೇನ ಬಹುದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಅನಾತ್ಮವತಾಮಜ್ಞೈಶ್ಚೋಪಕ್ರಾನ್ತಾ ವ್ರಣಾ ವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರದುಷ್ಯನ್ತಿ” ಇತಿ| ದುಷ್ಟೋ ವ್ರಣ ಇತಿ ಕಥಿತಃ ಅತಿಗನ್ಧಾದಿಃ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಾಸ್ರಾವವೇದನಾಕೃತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶುದ್ಧಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತಃ||೭||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶುದ್ಧವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭ ಇತಿ ಜಿಹ್ವಾತಲವದಾಭಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ತಲಶಬ್ದಃ ಸ್ವರೂಪವಚನಃ| ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ಮೃದುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಶಬ್ದೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭೋ ಮೃದುಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚೇತ್ಯಾಹುಃ| ಸುವ್ಯವಸ್ಥ ಇತಿ ಉತ್ಸನ್ನೋತ್ಸಙ್ಗಿತ್ವರಹಿತಃ| ನಿರಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ದೋಷಕೃತಸ್ರಾವರಹಿತಃ| ಚರಕೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ನಾತಿರಕ್ತೋ ನಾತಿಪಾಣ್ಡುರ್ನಾತಿಸ್ರಾವೋ ನ ಚಾತಿರುಕ್| ನ ಚೋತ್ಸನ್ನೋ ನ ಚೋತ್ಸಙ್ಗೀ ಶುದ್ಧೋ ರೋಪ್ಯಃ ಪರಂ ವ್ರಣಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ, ತದ್ದರ್ಶನಾದತ್ರ ನಿರಾಸ್ರಾವತ್ವಂ ದೋಷಕೃತಸ್ರಾವಹೀನತ್ವಂ, ವಿಗತವೇದನತ್ವಂ ಚ ವಾತಾದ್ಯುಕ್ತವೇದನಾರಹಿತತ್ವಮ್| ವ್ರಣಸ್ರಾವಕೃತವೇದನಾಯುಕ್ತತ್ವಂ ಪುನರಸ್ತ್ಯೇವ, ಅತ ಏವ ರೂಢಲಿಙ್ಗೇ ಅರುಜಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೮||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶುದ್ಧವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾತಲವದಾಭಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತಲಶಬ್ದಃ ಸ್ವರೂಪವಚನಃ, ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ಮೃದುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಶಬ್ದೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭೋ ಮೃದುಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಾಹುಃ| ಸುವ್ಯವಸ್ಥ ಇತಿ ಶೋಭನಾಕೃತಿಃ, ತೇನ ಉತ್ಸನ್ನೋತ್ಸಙ್ಗಿತ್ವರಹಿತಃ, ಕಿನ್ತು ಸಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ದೋಷಕೃತಾಸ್ರಾವಹೀನಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ನಾತಿರಕ್ತೋ ನಾತಿಪಾಣ್ಡುರ್ನಾತಿಸ್ರಾವೋ ನ ಚಾತಿರುಕ್| ನ ಚೋತ್ಸನ್ನೋ ನ ಚೋತ್ಸಙ್ಗೀ ಶುದ್ಧೋ ರೋಪ್ಯಃ ಪರಂ ವ್ರಣಃ||” ಇತಿ||೮||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರುಹ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪೋತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಪೋತವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾ ಇತಿ ಪಾಣ್ಡುಧೂಸರಾಃ, ಸ್ಥಿರಾಃ ಅದರಣಾಃ| ‘ಚಿಪಿಟಿಕಾವರ್ಣ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಚಿಪಿಟಿಕಾ ಮಾಂಸಚೇಲೀ, ತದ್ವರ್ಣಃ||೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರೋಹಣೋನ್ಮುಖವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪೋತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ವ್ರಣಸ್ಯಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಾನ್ತಾಃ ಕಪೋತವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾಃ, ಪಾಣ್ಡುಧೂಸರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲೇದೇನ ವರ್ಜಿತಾಃ| ಸ್ಥಿರಾ ಅಚಲಾಃ ಕಠಿನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| “ಚಿಪಿಟಿಕಾವನ್ತಃ” ಇತಿ ಪಾಠೇ ಚಿಪಿಟಿಕಾ ಮಾಂಸಚೇಲೀ ಚರ್ಮವಲೀತಿ ಯಾವತ್, ‘ಕರೋಚಡೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ತಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಚಿಪಿಟಿಕಾವನ್ತಃ||೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಯಗ್ರೂಢಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಿತಿ ವರ್ತ್ಮ ವ್ರಣಮಾರ್ಗೋ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ರೂಢೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಅನ್ತಃಪೂಯಾಭಾವಾದಶೂನಮರುಜಂ ಚ| ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣಂ ತ್ವಚಾಸಮಾನವರ್ಣಮ್| ಸಮತಲಮಿತಿ ಸಮಂ ತಲೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲೇನ ಕರತಲೇನ ವಾ| ಅಗ್ರನ್ಥಿಮಿತ್ಯನೇನ ಉಪರಿ ಉಚ್ಛೂನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ, ಸಮತಲೇನ ತ್ವಧೋನಿಮ್ನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ||೧೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರೂಢವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮ ವ್ರಣಮಾರ್ಗೋ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ಸ ರೂಢೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್, ಅಗ್ರನ್ಥಿಂ ಗ್ರನ್ಥಿರಹಿತಮ್, ಏತೇನ ಉಪರಿ ಉತ್ಸನ್ನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ| ಅಶೂನಂ ಶ್ವಯಥುರಹಿತಮ್, ಅರುಜಂ ಪೀಡಾರಹಿತಂ, ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣಂ ತ್ವಚಾಸಮಾನವರ್ಣಮ್| ಸಮತಲಮಿತಿ ಸಮಂ ತಲೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲೇನ ಕರತಲೇನ ವಾ, ಸಮತಲಶಬ್ದೇನ ತ್ವಧೋ ನಿಮ್ನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ||೧೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೇಣ ವ್ರಣಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಯನ್ತದೋಷದೂಷಿತರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಸರ್ವದಾ ದುಷ್ಟಿರಧಿಕೇತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಮಿತಿ ದೂಷೀವಿಷಾರ್ತಾನಾಮ್| ಶೋಷೇ ಮಧುಮೇಹೇ ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್, ವ್ರಣೇ ಚ ರಕ್ತಸ್ರಾವಾದಾಹಾರಸಂಯಮನಾದಧಿಕಾ ದುಷ್ಟಿಃ| ವಸಾಂ ಮೇದೋಽಥ ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಚ ಯಃ ಸ್ರವೇದಿತಿ ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥಿಸ್ನೇಹಃ, ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಘೃತಿಕಾ| ನ ಸಿಧ್ಯೇದ್ದೋಷಸಮ್ಭವ ಇತಿ ದೋಷೈರತಿದೂಷಿತಾನಾಂ ವಸಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಸ್ಯ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್||೧೧-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೇಣ ವ್ರಣಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಯನ್ತದೋಷದೂಷಿತರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಸರ್ವದಾ ದುಷ್ಟಿರಧಿಕೇತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮ್| ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಂ ದೂಷೀವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ, ಶೋಷೇ ಮಧುಮೇಹೇ ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ ವ್ರಣೇ ರಕ್ತಸ್ರಾವಾಚ್ಚಾಹಾರಸಂಯಮಾಚ್ಚಾಧಿಕದುಷ್ಟಿಃ| ಪುನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ವಸೇತ್ಯಾದಿ| ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ, ಮಜ್ಜಾಽಸ್ಥಿಸ್ನೇಹಃ, ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋ ಮಸ್ತಕಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ನೇಹಃ, ವಸಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಾದಾಗನ್ತುಜೇ ವ್ರಣೇ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಂ ವಾ, ಕಿನ್ತು ದೋಷಜೇ ವ್ರಣೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ದೋಷೈರತಿಶಯದೂಷಿತಾನಾಂ ವಸಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಸ್ಯ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್||೧೧-೧೨||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಿಷ್ಟರೂಪಾಂ ಗನ್ಧವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಮದ್ಯಾಗುರ್ವಾಜ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಸಗನ್ಧಾಃ ಸಮಾನಗನ್ಧಾಃ, ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾ ಅಪರಿಕಲ್ಪಿತಾದ್ಭುತಪಾರಿಜಾತಾದಿಗನ್ಧಾಃ||೧೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಿಷ್ಟರೂಪಾಂ ಗನ್ಧವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಮದ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್, ಅಗುರು ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಮ್, ಆಜ್ಯಂ ಘೃತಂ, ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಪದ್ಮಂ ಕಮಲಂ, ಮದ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮಾನಗನ್ಧಾಃ||೧೩||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯೇ ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಸಮ್ಭೂತಾ ಇತಿ| ಮರ್ಮಸು ನ ಜಾತಾ ಅಪಿ ಭೃಶವೇದನಾಃ, ಮರ್ಮಜಾತತ್ವೇನ ಹಿ ಭೃಶವೇದನಾವತ್ತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯೇಣ ಶಕ್ತಿಕ್ಷಯಃ, ಮಾಂಸಕ್ಷಯೇಣ ಚೋಪಚಯಕ್ಷಯಃ| ಅನುಕ್ತಮಪ್ಯಶೇಷಂ ರಿಷ್ಟಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ– ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ||೧೪-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಸು ನ ಜಾತಾ ಅಪಿ ಭೃಶವೇದನಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಮರ್ಮಜಾತತ್ವೇನ ಹಿ ಭೃಶವೇದನತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಯೇ ಬಹಿಃ ಶೀತಲಾಃ, ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದಹ್ಯನ್ತೇ| ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗತ್ವಮಾಹ– ಪ್ರಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಃ ಶಕ್ತಿಕ್ಷಯಃ, ಮಾಂಸಕ್ಷಯಃ ಉಪಚಯಕ್ಷಯಃ, ಮರ್ಮಸು ಪಾಯುನಾಭಿಹೃದಯಾದಿಷು| ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಾನ್ವಿತಾಭಿಃ||೧೪-೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಮ್||೪೨||