42. śārīravraṇanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śōthānāmanupakrāntānāṁ vraṇabhāvāpattērvraṇanidānamāha– dvidhētyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇanē’ ityasmāddhātōrvraṇasya sādhutvamuktam| vraṇaniruktiśca suśrutēna kr̥tā| yathā– “vr̥ṇōti yasmādrūḍhē'pi vraṇavāstu na naśyati| ādēhadhāraṇājjantōrvraṇastasmānnirucyatē||” (su. sū. a. 21) iti| anya ityāgantuḥ| āgantuvraṇē yadyapi dōṣastatkālaṁ tadātvēna sañcayakōpaprasaraṇaśālī vikārakaraṇasamarthaḥ kalpayituṁ śakyatē, tathā'pi saptarātraṁ kṣatōṣmanirvāpaṇāya madhusarpirupayōgāt śītakriyāvidhānācca nijavraṇavilakṣaṇacikitsārthaṁ vyapadiśyatē| raktasyaikaikasmin dōṣē dvandvē ca prasaramāha– dvitrijaḥ syāttadanvayairityādi| raktānvayaiḥ ēkaikadōṣairdvandvaiśca; raktānvitairēkaikadōṣairdvijō vraṇaḥ, raktānvitairdvandvatrayaistrijaḥ; ēvaṁ dōṣatrayē'pi raktasambandha ūhanīyaḥ; ēvaṁ pañcadaśadhā prasarō dōṣāṇāmupagr̥hītō bhavati| athavā'yamarthaḥ– tadanvayairdōṣadvandvatrayānvayaiḥ, tēna dōṣadvayānvayēna dvijō dvandvajō vraṇaḥ, dōṣatrayānvayēna trijaḥ sannipātajaḥ||1-4||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vraṇaśōphānāmanupakrāntānāṁ vraṇabhāvāpattērvraṇanidānam| tēṣāṁ bhēdamāha– dvidhētyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇanē’ ityasmāddhātōḥ vraṇasya niruktiḥ| vraṇaniruktiśca suśrutē kr̥tā| yathā– “vr̥ṇōti yasmādrūḍhē'pi vraṇavāstu na naśyati| ādēhadhāraṇājjantōrvraṇastasmānnirucyatē||” iti| śārīrāgantubhēdatō vraṇō dvidhā jñēyaḥ, tayōrdvayōrmadhyē ādyaḥ śārīraḥ, sa ca dōṣaiḥ pavanakaphapittaśōṇitasannipātaiḥ syāt, anya ityāgantuḥ śastrādikṣatasambhavō bhavati| vātikamāha– stabdha ityādi| stabdhaḥ acalaḥ, tudyatē śūlēnēva, śyāvaḥ śāvavarṇaḥ| paittikamāha– tr̥ṣṇētyādi| ētairliṅgaiḥ pittakr̥taṁ jānīyāt| klēda ārdratā, dāhaduṣṭiḥ dāhavān, avadāraṇaṁ tvaksphōṭanaṁ, pūtikairdurgandhaiḥ| kaphajamāha– bahvityādi| bahupicchaḥ bhūyaḥ picchilaḥ, stimitō niścalaḥ, alpasaṅklēdaḥ īṣadārdraḥ| raktasyaikasmin dōṣē dvandvē ca prasaramāha– rakta ityādi| raktavarṇō bhavati, raktasrāvō vā| dvitrijaḥ syāttadanvayairiti raktānugaiḥ pr̥thagdōṣaiḥ dvandvaiśca, tēna pr̥thagdōṣaiḥ saraktaiḥ dvijaḥ, dvandvajaiḥ saraktaistrijaḥ, ēvaṁ tridōṣajē'pi raktaḥ sambandhanīyaḥ| tadyathā– vātajaḥ, pittajaḥ, ślēṣmajaḥ, saṅghātajaḥ, raktajaḥ, vātapittajaḥ, vātaślēṣmajaḥ, pittaślēṣmajaḥ, ēvamaṣṭau; śōṇitasambandhāt sapta, vātaśōṇitasambandhāttajjaḥ, ślēṣmaḥ pittaśōṇitajaḥ, ślēṣmaśōṇitajaḥ, vātapittaśōṇitajaḥ, vātaślēṣmaśōṇitajaḥ, pittaślēṣmaśōṇitajaḥ, sannipātakṣatajaḥ iti; ēvaṁ dōṣāṇāṁ bhēdēna pañcadaśadhā prasara uktaḥ| athavā tadanvayaiḥ dōṣatrayānvayaiḥ, tēna dōṣadvayānvayēna dvijaḥ dvandvajō vraṇaḥ, dōṣatrayānvayēna trijaḥ sānnipātikō vraṇa ityarthaḥ||1-4||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sādhyatvādikamāha– tvagityādi| sukhē dēśa iti marmarahitē dēhāvayavē| anupadrava iti jvaratr̥ṣṇādyupadravarahitaḥ| dhīmata iti hitāhitajñasya| kālē sukhē iti hēmantē śiśirē ca| anyatamairiti uktānāṁ guṇānāṁ madhyē ēkatamairguṇaiḥ||5-6||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vraṇasya sukhasādhyatvamāha– tvagityādi| tvaṅmāṁsajaḥ, sukhē dēśē marmarahitē dēhāvayavē, anupadravaḥ jvaratr̥ṣṇādyupadravarahitaḥ, dhīmataḥ ataralabuddhēḥ, sukhē kālē hēmantē śiśirē ca| vraṇasya kaṣṭasādhyamāha– guṇairityādi| prāguktānāṁ guṇānāṁ madhyē anyatamairguṇairhīnaḥ rahitaḥ, tvaṅmāṁsajādīnāmityarthaḥ| sa vraṇaḥ kaṣṭasādhyaḥ| asādhyamāha– sarvairityādi| sarvaistvagmāṁsajādikairguṇaiḥ rahitaḥ, nirupakramaḥ anupakrāntaḥ||5-6||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

duṣṭavraṇaliṅgamāha– pūtirityādi| pūyātiduṣṭāsr̥ksrāvīti pūyayuktamatiduṣṭaṁ raktaṁ satataṁ sravatītyarthaḥ| utsaṅgī kōṭaravān| cirasthitirityanēna bahuladōṣasambandhaṁ darśayati| tathā cōktam– “anātmavatāmajñaiścōpakrāntā vraṇāḥ pradūṣyanti, vr̥ddhatvāddōṣāṇām||” (su. sū. a. 22) iti| duṣṭavraṇa ityatra ‘paribhāṣita’ iti śēṣaḥ| atigandhādiriti ādiśabdēna varṇasrāvavēdanākr̥tayō gr̥hītāḥ, atiśabdēna ca viśiṣyantē| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhaliṅgaviparītaḥ pūtitvādiyōgādēva| ‘pūtipūyātiduṣṭāsr̥ksrāvi’ iti kvacit pāṭhē pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsr̥gviśēṣaṇam||7||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

duṣṭavraṇalakṣaṇamāha– pūtirityādi| pūtiḥ śaṭitaḥ, “pūtipūyātiduṣṭāsr̥ksrāvī” iti kvacitpāṭhaḥ, tatra pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsr̥gviśēṣaṇaṁ, pūyayuktamatiduṣṭaraktaṁ satataṁ sravatītyarthaḥ| cirasthitirityanēna bahudōṣasambandhaṁ darśayati| tathā cōktam– “anātmavatāmajñaiścōpakrāntā vraṇā vr̥ddhatvāddōṣāṇāṁ praduṣyanti” iti| duṣṭō vraṇa iti kathitaḥ atigandhādiḥ, ādiśabdēna varṇāsrāvavēdanākr̥tayō gr̥hyantē| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhalakṣaṇaviparītaḥ||7||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvētyādi| jihvātalābha iti jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā; talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ| jihvātalābhaśabdaścātra mr̥duślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ pratyēkamabhisambadhyatē; tēna jihvātalābhō mr̥duḥ ślakṣṇaḥ snigdhaścētyāhuḥ| suvyavastha iti utsannōtsaṅgitvarahitaḥ| nirāsrāva iti dōṣakr̥tasrāvarahitaḥ| carakē tu paṭhyatē– “nātiraktō nātipāṇḍurnātisrāvō na cātiruk| na cōtsannō na cōtsaṅgī śuddhō rōpyaḥ paraṁ vraṇaḥ||” (ca. ci. a. 25) iti, taddarśanādatra nirāsrāvatvaṁ dōṣakr̥tasrāvahīnatvaṁ, vigatavēdanatvaṁ ca vātādyuktavēdanārahitatvam| vraṇasrāvakr̥tavēdanāyuktatvaṁ punarastyēva, ata ēva rūḍhaliṅgē arujamityuktam||8||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvētyādi| jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā| talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ, jihvātalābhaśabdaścātra mr̥duślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ saha pratyēkamabhisambadhyatē; tēna jihvātalābhō mr̥duḥ ślakṣṇaḥ snigdhaścēti prāhuḥ| suvyavastha iti śōbhanākr̥tiḥ, tēna utsannōtsaṅgitvarahitaḥ, kintu sama ityarthaḥ| nirāsrāva iti dōṣakr̥tāsrāvahīnaḥ| yaduktaṁ carakē– “nātiraktō nātipāṇḍurnātisrāvō na cātiruk| na cōtsannō na cōtsaṅgī śuddhō rōpyaḥ paraṁ vraṇaḥ||” iti||8||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ruhyamāṇalakṣaṇamāha– kapōtētyādi| kapōtavarṇapratimā iti pāṇḍudhūsarāḥ, sthirāḥ adaraṇāḥ| ‘cipiṭikāvarṇa’ iti pāṭhāntarē cipiṭikā māṁsacēlī, tadvarṇaḥ||9||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

rōhaṇōnmukhavraṇalakṣaṇamāha– kapōtētyādi| yasya vraṇasyāntāḥ prāntāḥ kapōtavarṇapratimāḥ, pāṇḍudhūsarā ityarthaḥ| klēdēna varjitāḥ| sthirā acalāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| “cipiṭikāvantaḥ” iti pāṭhē cipiṭikā māṁsacēlī carmavalīti yāvat, ‘karōcaḍī’ iti lōkē, tā vidyantē yēṣāṁ tē cipiṭikāvantaḥ||9||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

samyagrūḍhalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| rūḍhavartmānamiti vartma vraṇamārgō vraṇavāstu rūḍhō yasya tam| antaḥpūyābhāvādaśūnamarujaṁ ca| tvaksavarṇaṁ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṁ talēna jihvātalēna karatalēna vā| agranthimityanēna upari ucchūnatāyā niṣēdhaḥ, samatalēna tvadhōnimnatāyā niṣēdhaḥ||10||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

rūḍhavraṇalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| vartma vraṇamārgō vraṇavāstu sa rūḍhō yasya tam, agranthiṁ granthirahitam, ētēna upari utsannatāyā niṣēdhaḥ| aśūnaṁ śvayathurahitam, arujaṁ pīḍārahitaṁ, tvaksavarṇaṁ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṁ talēna jihvātalēna karatalēna vā, samatalaśabdēna tvadhō nimnatāyā niṣēdhaḥ||10||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vyādhiviśēṣēṇa vraṇasya kr̥cchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśēṣēṇātyantadōṣadūṣitaraktādidūṣyatvēna sarvadā duṣṭiradhikēti kr̥cchrasādhyatvam| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣārtānām| śōṣē madhumēhē ca dhātukṣayāt, vraṇē ca raktasrāvādāhārasaṁyamanādadhikā duṣṭiḥ| vasāṁ mēdō'tha majjānaṁ mastuluṅgaṁ ca yaḥ sravēditi majjā asthisnēhaḥ, mastuluṅgaṁ ghr̥tikā| na sidhyēddōṣasambhava iti dōṣairatidūṣitānāṁ vasādīnāṁ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vyādhiviśēṣēṇa vraṇasya kr̥cchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśēṣēṇātyantadōṣadūṣitaraktādidūṣyatvēna sarvadā duṣṭiradhikēti kr̥cchratvam| viṣajuṣṭānāṁ dūṣīviṣārtānāṁ, śōṣē madhumēhē ca dhātukṣayād vraṇē raktasrāvāccāhārasaṁyamāccādhikaduṣṭiḥ| punaḥ kr̥cchrasādhyatvamāha– vasētyādi| vasā māṁsasnēhaḥ, majjā'sthisnēhaḥ, mastuluṅgō mastakābhyantarasnēhaḥ, vasādīnāṁ srāvādāgantujē vraṇē kr̥cchratvaṁ vā, kintu dōṣajē vraṇē'sādhyatvaṁ, dōṣairatiśayadūṣitānāṁ vasādīnāṁ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

riṣṭarūpāṁ gandhavikr̥timāha– madyāgurvājyētyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samānagandhāḥ, divyagandhā aparikalpitādbhutapārijātādigandhāḥ||13||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

riṣṭarūpāṁ gandhavikr̥timāha– madyētyādi| madyaṁ prasiddham, aguru gandhadravyam, ājyaṁ ghr̥taṁ, sumanā jātī, padmaṁ kamalaṁ, madyādibhiḥ samānagandhāḥ||13||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

yē ca marmasvasambhūtā iti| marmasu na jātā api bhr̥śavēdanāḥ, marmajātatvēna hi bhr̥śavēdanāvattvaṁ yuktam| prāṇamāṁsakṣaya iti prāṇakṣayēṇa śaktikṣayaḥ, māṁsakṣayēṇa cōpacayakṣayaḥ| anuktamapyaśēṣaṁ riṣṭaṁ saṅgr̥hṇannāha– kriyābhirityādi||14-17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

punaścāsādhyatvamāha– ya ityādi| marmasu na jātā api bhr̥śavēdanāḥ syuḥ, marmajātatvēna hi bhr̥śavēdanatvaṁ yuktam| yē bahiḥ śītalāḥ, antarmadhyē atyarthaṁ dahyantē| punaścāsādhyaliṅgatvamāha– prāṇētyādi| prāṇakṣayaḥ śaktikṣayaḥ, māṁsakṣayaḥ upacayakṣayaḥ, marmasu pāyunābhihr̥dayādiṣu| punaścāsādhyatvamāha– kriyābhirityādi| pādacatuṣṭayānvitābhiḥ||14-17||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śārīravraṇanidānaṁ samāptam||42||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ śārīravraṇanidānam||42||