Adhikarana ನಯನರೋಗಹೇತುಃ (೧-೩) · Śloka ೩
ಅಥ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್ |
ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ಜಲೇ ಪ್ರವೇಶಾದ್ದೂರೇಕ್ಷಣಾತ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ |
ಸ್ವೇದಾದ್ರಜೋಧೂಮನಿಷೇವಣಾಚ್ಚ ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾದ್ವಮನಾತಿಯೋಗಾತ್ ||೧||
ದ್ರವಾತ್ತಥಾಽನ್ನಾನ್ನಿಶಿ ಸೇವಿತಾಚ್ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಕ್ರಮನಿಗ್ರಹಾಚ್ಚ |
ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಕೋಪಶೋಕಾಚ್ಛಿರೋಽಭಿಘಾತಾದತಿಮದ್ಯಪಾನಾತ್ ||೨||
ತಥಾ ಋತೂನಾಂ ಚ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾದತಿಮೈಥುನಾಚ್ಚ |
ಬಾಷ್ಪಗ್ರಹಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ನೇತ್ರೇ ವಿಕಾರಾಞ್ಜನಯನ್ತಿ ದೋಷಾಃ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) |
View original
अथ नेत्ररोगनिदानम् |
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१||
द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२||
तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. १) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಗತವಿಕಾರಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾನ್ನೇತ್ರರೋಗಾಭಿಧಾನಮ್| ಏತೇ ಚ ನಯನರೋಗಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುಜಾಃ ಸನ್ತಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಕಫೇನಾಪ್ಯಧಿಕಾಸ್ತ್ರಯಃ| ರಕ್ತಜಾಃ ಷೋಡಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಜಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ|| ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ ಚ ತಥಾ ರೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಶ್ಚೈತೇ ರೋಗಾ ಆಶ್ರಯಭೇದೇನ ಸುಶ್ರುತೇನೈವ ವಿಭಕ್ತಾಃ|| ಯದಾಹ– “ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ| ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ|| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು| ದ್ವೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಾಶ್ರಯಾವನ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜೌ|| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ನೇತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಂ “ವಿದ್ಯಾದ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಂ ಭಿಷಙ್ನಯನಬುದ್ಬುದಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಂ ವಿಸ್ತಾರೇಣ, ಅನ್ತಃಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮ್, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಮಾಯಾಮೇನ| ಅನ್ಯೇ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮಾನನಿಯಮಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮಿತ್ಯನೇನಾಹುಃ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರೇಣ ಸಮ್ಮಿತಂ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಹುಲಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಚಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಾಭ್ಯಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತಿ| ನನು, ಯದ್ಯರ್ಧತೃತೀಯಾಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ ನೇತ್ರಂ ತರ್ಹಿ “ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಂ ಚ ನಯನಮ್” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫) ಇತ್ಯಾತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಗಣನಯಾಽರ್ಧತೃತೀಯಾಙ್ಗುಲಂ, ತದ್ವಿರಹಾತ್ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ನಯನರೋಗಹೇತುಮಾಹ– ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೇನಾತಪಾದಿನಾ ಸನ್ತಪ್ತದೇಹಸ್ಯ ಜಲಾವಗಾಹನಾತ್, ಶೀತಾವೃತದೇಹಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗತೇನೋಷ್ಮಣಾ |ನಯನತೇಜಸೋಽಭಿಭವಾಚ್ಚಕ್ಷೂರೋಗೋದಯಃ ಸ್ವೇದಾದ್ರಜೋಧೂಮನಿಷೇವಣಾಚ್ಚೇತಿ ಘರ್ಮರಜೋಧೂಮಾನಾಂ ನಯನಸಮ್ಬನ್ಧಾನಾಂ ಹೇತುತ್ವಮ್| ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾತ್ ವಾನ್ತಿವೇಗವಿಘಾತಾತ್| ವಮನಾತಿಯೋಗಾದತಿವಾನ್ತೇಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಕ್ರಮನಿಗ್ರಹಾತ್ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ನಿಗ್ರಹಾತ್ ವೇಗವಿಧಾರಣಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಶೋಕಕೋಪಾದಿತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಕೃತಸಂರೋದನಾದೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಋತುವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಏಕರ್ತುಚರ್ಯಾಯಾ ಅನ್ಯರ್ತೌ ಕರಣೇನ| ಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಲೇಶಃ ಕಾಯಾದಿದುಃಖಂ, ತೇನಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹಾತ್ ಅಶ್ರುವೇಗಧಾರಣಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಆನನ್ದಜಂ ವಾಽಪ್ಯಥ ಶೋಕಜಂ ವಾ ನೇತ್ರೋದಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಮುಞ್ಚತೋ ಹಿ| ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ನಯನಾಮಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೀವ್ರಾಃ ಸಹ ಪೀನಸೇನ||” ಇತಿ| ನಯನರೋಗಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠ್ಯತೇ– “ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ವಿಗುಣೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಶ್ರಿತೈಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ನೇತ್ರಭಾಗೇಷು ರೋಗಾಃ ಪರಮದಾರುಣಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ||೧-೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಗತವಿಕಾರಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾನ್ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್| ಏತೇ ಚ ನಯನರೋಗಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುಜಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಸ್ತೇ ಕಫೇನಾಭ್ಯಧಿಕಾಸ್ತ್ರಯಃ| ರಕ್ತಜಾಃ ಷೋಡಶ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸರ್ವಜಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ|| ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ ಚ ತಥಾ ರೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|” ಇತಿ| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಶ್ಚ ರೋಗಾ ಆಶ್ರಯಭೇದೇನ ಸುಶ್ರುತೇನೈವ ವಿಭಕ್ತಾಃ| ಯದಾಹ– “ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇ ಸ್ಯುರ್ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ| ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ|| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು| ದ್ವೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಾಶ್ರಯಾವನ್ಯಾವನಿಮಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜೌ|| ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|” ಇತಿ| ತತ್ರ ನಯನರೋಗಹೇತುಮಾಹ– ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೇನಾತಪಾದಿನಾ ಸನ್ತಪ್ತದೇಹಸ್ಯ ಜಲಾವಗಾಹನಾತ್| ತದೂಷ್ಮಣೋರ್ಧ್ವಗತೇನ ತೇಜಸೋಽಭಿಭವಾಚ್ಚಕ್ಷೂರೋಗೋದಯಃ, ಯಥಾ ಮಧ್ಯನ್ದಿನೋಲ್ಕಾಪಾತಃ ಸೌರಕಿರಣೇನಾಭಿಭೂಯತೇ| ದೂರೇಕ್ಷಣಾತ್ ದೂರಾವಲೋಕನಾತ್, ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತ್, ಸ್ವೇದಾದಿತ್ಯಾದಿ ಘರ್ಮರಜೋಧೂಮಾನಾಂ ನಯನಸಮ್ಬದ್ಧಾನಾಂ ಹೇತುತ್ವಮ್| ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾತ್ ವಾನ್ತಿವೇಗವಿಧಾರಣಾತ್, ವಮನಾತಿಯೋಗಾದತಿವಾನ್ತೇಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಕ್ರಮನಿಗ್ರಹಾತ್ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಶನೈಃಶನೈರ್ಗ್ರಹಾತ್ ವೇಗಧಾರಣಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಶೋಕಕೋಪಾತ್ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಕೃತಸಂರೋದನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಲೇಶಃ ಕಾಮಾದಿದುಃಖಂ, ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ಬಾಷ್ಪಗ್ರಹಾತ್ ಬಾಷ್ಪಂ ನೇತ್ರಾಮ್ಬು, ತದ್ವೇಗವಿಧಾರಣಾತ್, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತ್ವವಲೋಕನಾತ್, ಏತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ನಯನರೋಗಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಾ| ತದ್ಯಥಾ– “ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ವಿಗುಣೈರೂರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಗೈಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ನೇತ್ರಭಾಗೇಷು ರೋಗಾಃ ಪರಮದಾರುಣಾಃ||” ಇತಿ||೧-೩||
Adhikarana ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಭೇದಾಃ (೪) · Śloka ೪
ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕಫಾದ್ರಕ್ತಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ |
ಪ್ರಾಯೇಣ ಜಾಯತೇ ಘೋರಃ ಸರ್ವನೇತ್ರಾಮಯಾಕರಃ ||೪||
View original
वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः |
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ವಿಶೇಷಸ್ಯ, ತಥಾ ಸರ್ವನಯನರೋಗಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ, ಆದೌ ಸರ್ವನಯನಗತಮಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾಹ– ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರ ಇತಿ ದುಃಸಹವೇದನಃ| ಸರ್ವನೇತ್ರಾಮಯಾಕರ ಇತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಮಧಿಮನ್ಥಾದೀನಾಮಾಕರ ಉತ್ಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್; ಆಕರಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಅತ ಏವಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣ ಸರ್ವೇ ನಯನಾಮಯಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ||೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ, ಸರ್ವನಯನರೋಗಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚಾದೌ ಸರ್ವನಯನಗತಮಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾಹ– ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರಃ ದುಃಸಹವೇದನಃ| ಸರ್ವನೇತ್ರಾಮಯಾಕರ ಇತಿ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಮಧಿಮನ್ಥಾದೀನಾಮಾಕರಃ ಸ್ಥಾನಮ್, ಉತ್ಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣ ಸರ್ವೇ ನಯನಾಮಯಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾಃ|” ಇತಿ||೪||
Adhikarana ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ (೫) · Śloka ೫
ನಿಸ್ತೋದನಸ್ತಮ್ಭನರೋಮಹರ್ಷಸಙ್ಘರ್ಷಪಾರುಷ್ಯಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಃ |
ವಿಶುಷ್ಕಭಾವಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ ಚ ವಾತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದರೂಪಮಾಹ– ನಿಸ್ತೋದನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಸ್ತೋದನಂ ಸೂಚೀವ್ಯಧನವದ್ವ್ಯಥಾ, ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಜಡಿಮಾ, ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಕಾ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೂಕ್ಷತಾ, ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ವಿಶುಷ್ಕಭಾವೋ ದೂಷಿಕಾರಹಿತತ್ವಂ, ನ ತ್ವಾಸ್ರಾವರಹಿತತ್ವಂ, ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತೇತ್ಯುಕ್ತೇಃ||೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾಹ– ನಿಸ್ತೋದನಂ ಶೂಲಂ ತದ್ವದ್ ವ್ಯಥಾ, ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಜಡಿಮಾ, ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ವಾಲುಕಾಪೂರಿತಾ ಇವ ಕರಕರಿಕಾ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ, ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ, ವಿಶುಷ್ಕಭಾವೋ ದೂಷಿಕಾರಹಿತತ್ವಂ, ನೇತ್ರಾಸ್ರಾವರಹಿತತ್ವಂ ತು ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತೇತ್ಯುಕ್ತಂ ನ ಘಟತೇ||೫||
Adhikarana ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ (೬) · Śloka ೬
ದಾಹಪ್ರಪಾಕೌ ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಧೂಮಾಯನಂ ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯಶ್ಚ |
ಉಷ್ಣಾಶ್ರುತಾ ಪೀತಕನೇತ್ರತಾ ಚ ಪಿತ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಾಹಪ್ರಪಾಕಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಪಾಕಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಪಾಕಃ| ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಶೀತೇಚ್ಛಾ| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೋದ್ವಮನಮ್| ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯೋ ಬಾಷ್ಪಬಾಹುಲ್ಯಮ್||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಶಿಶಿರೇಚ್ಛಾ, ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೇವೋದ್ವಮನಂ, ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯಃ ಬಾಷ್ಪಬಾಹುಲ್ಯಮ್||೬||
Adhikarana ಕಫಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ (೭) · Śloka ೭
ಉಷ್ಣಾಭಿನನ್ದಾ ಗುರುತಾಽಕ್ಷಿಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾವತಿಶೀತತಾ ಚ |
ಸ್ರಾವೋ ಮುಹುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲ ಏವ ಚಾಪಿ ಕಫಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕಫಜಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಉಷ್ಣಾಭಿನನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದೇಹಃ ಪಿಚ್ಚಟಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಶೀತತಾ ನೇತ್ರಸ್ಯ| ಪಿಚ್ಛಿಲ ಇತಿ ಸ್ರಾವವಿಶೇಷಣಮ್| ಕಫಾಭಿಪನ್ನೇ ಕಫಯುಕ್ತೇ| ನಯನೇ ಚಕ್ಷುಷಿ| ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೇ||೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕಫಜಮಾಹ– ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೭||
Adhikarana ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ (೮) · Śloka ೮
ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತಾ ಲೋಹಿತನೇತ್ರತಾ ಚ ನಾಡ್ಯಃ ಸಮನ್ತಾದತಿಲೋಹಿತಾಶ್ಚ |
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಯಾನಿ ತಾನಿ ರಕ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಿಙ್ಗಾನಿ||೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಸ್ಯಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ||೮||
Adhikarana ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಜತ್ವಮ್ (೯) · Śloka ೯
ವೃದ್ಧೈರೇತೈರಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ನರಾಣಾಮಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ |
ತಾವನ್ತಸ್ತ್ವಧಿಮನ್ಥಾಃ ಸ್ಯುರ್ನಯನೇ ತೀವ್ರವೇದನಾಃ ||೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಜತ್ವಮಾಹ– ವೃದ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತಾವನ್ತ ಇತಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜೈಶ್ಚತ್ವಾರೋಽಧಿಮನ್ಥಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾಃ| ತೀವ್ರವೇದನಾ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ವೇದನಾಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ವ್ಯಥಾಮಾತ್ರವಾಚೀ, ತೇನ ವಾತಿಕಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾದ್ವಾತಿಕ ಏವಾಧಿಮನ್ಥಸ್ತೀವ್ರವಾತಜನಿತತೋದಾದಿಸಕಲವೇದನಃ, ಏವಂ ಪಿತ್ತಜಕಫಜರಕ್ತಜಾಶ್ಚಾಧಿಮನ್ಥಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾಃ||೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಜತ್ವಮಾಹ– ವೃದ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧಿಂ ಗತೈಃ ಅಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ತಾವನ್ತ ಇತಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಶ್ಚತ್ವಾರೋಽಧಿಮನ್ಥಾಃ| ತೀವ್ರಾ ವಾತಜಾ ಏವ ಸರ್ವಾ ನಿಸ್ತೋದಾದಿವೇದನಾ, ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಜಾಶ್ಚಾಧಿಮನ್ಥಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾಃ||೯||
Adhikarana ಅಧಿಮನ್ಥಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೦) · Śloka ೧೦
ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇವಾತ್ಯರ್ಥಂ ನೇತ್ರಂ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ತಥಾ |
ಶಿರಸೋಽರ್ಧಂ ಚ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಧಿಮನ್ಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಸ್ಯಾಪರಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಪೂರ್ವಕ್ರಿಯೇ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ, ತೇನ ಶಿರಸೋಽರ್ಧಮುತ್ಪಾಟ್ಯತೇ ತಥಾ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಸೋಽರ್ಧೇ ಚ ವೇದನಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತವಾತಾದ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣೈಃ| ಸ ಚಾಧಿಮನ್ಧಃ ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಃ||೧೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಸ್ಯಾಪರಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋಽರ್ಧೇ ವೇದನಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣೈಃ, ಸ ಚಾಧಿಮನ್ಥಸ್ತದಾತ್ಮಕಃ||೧೦||
Adhikarana ಅಧಿಮನ್ಥಸ್ಯ ದೋಷಭೇದೇನ ಕಾಲಾವಧಿಃ (೧೧) · Śloka ೧೧
ಹನ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದಧಿಮನ್ಥೋ ರಕ್ತಜಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾತ್ |
ಷಡ್ರಾತ್ರಾದ್ವಾತಿಕೋ ವೈ ನಿಹನ್ಯಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸದ್ಯ ಏವ ||೧೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ ತಮಾಹ– ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯ ಏವೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸದ್ಯಃಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ತ್ರಿರಾತ್ರಮುಕ್ತಂ, ವೈದ್ಯಕೇ ಹಿ ಸದ್ಯಃಶಬ್ದಸ್ಯ ತ್ರಿರಾತ್ರಸಪ್ತರಾತ್ರವಾಚಿತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಕಾಲಾವಧಿರತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಂ ಹರತಿ, ತದಾಹ– ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಸದ್ಯಃಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ತ್ರಿರಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್| ಕಾಲಾವಧಿಸ್ತು ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೧೧||
Adhikarana ನೇತ್ರರೋಗಸ್ಯ ಸಾಮತ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೨) · Śloka ೧೨
ಉದೀರ್ಣವೇದನಂ ನೇತ್ರಂ ರಾಗಶೋಥಸಮನ್ವಿತಮ್ |
ಘರ್ಷನಿಸ್ತೋದಶೂಲಾಶ್ರುಯುಕ್ತಮಾಮಾನ್ವಿತಂ ವಿದುಃ ||೧೨||
View original
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् |
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಲಙ್ಘನಪ್ರಲೇಪಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮ್ ಅಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ನೇತ್ರರೋಗಸ್ಯ ಸಾಮತ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದೀರ್ಣವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದೀರ್ಣವೇದನಮುದ್ಗತಬಹುವೇದನಮ್| ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಕಾ| ಲಙ್ಘನಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಲೇಪಸ್ತಿಕ್ತಾನ್ನಂ ಧೂಮೋ ದಿನಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಲಙ್ಘನಂ ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಾಮಾನಾಂ ಪಾಚನಾನಿ ಷಟ್|| ಅಞ್ಜನಂ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ಕಷಾಯಂ ಗುರುಭೋಜನಮ್| ನೇತ್ರರೋಗೇಷು ಸಾಮೇಷು ಸ್ನಾನಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||” ಇತಿ||೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಲಙ್ಘನಪ್ರಲೇಪನಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮ್ ಅಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ನೇತ್ರರೋಗಸ್ಯಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಉದೀರ್ಣವೇದನಮ್ ಉದ್ಗತವೇದನಮ್| ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಕಾವಿಶೇಷಃ| ಲಙ್ಘನಾದಿವಿಧಾನಾರ್ಥಮಞ್ಜನಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಉಕ್ತಮ್– “ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಲೇಪಸ್ತಿಕ್ತಾನ್ನಂ ಧೂಮೋ ದಿನಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಲಙ್ಘನಂ ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಾಮಾನಾಂ ಪಕ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ||” ಇತಿ||೧೨||
Adhikarana ನೇತ್ರರೋಗಸ್ಯ ನಿರಾಮತ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಮನ್ದವೇದನತಾ ಕಣ್ಡೂಃ ಸಂರಮ್ಭಾಶ್ರುಪ್ರಶಾನ್ತತಾ |
ಪ್ರಶಸ್ತವರ್ಣತಾ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸಮ್ಪಕ್ವದೋಷಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೩||
View original
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता |
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭಾಶ್ರುಪ್ರಶಾನ್ತತೇತಿ ಸಂರಮ್ಭಃ ಶೋಥಃ ತಸ್ಯ, ಅಶ್ರುಣೋ ನೇತ್ರಜಲಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಮಃ||೧೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮನ್ದೇತ್ಯಾದಿ||೧೩||
Adhikarana ಸಶೋಥ-ಅಶೋಥನೇತ್ರಪಾಕಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾಶ್ರುಯುತಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭಃ |
ಸಂರಮ್ಭೀ ಪಚ್ಯತೇ ಯಸ್ತು ನೇತ್ರಪಾಕಃ ಸ ಶೋಥಜಃ |
ಶೋಥಹೀನಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೇತ್ರಪಾಕೇ ತ್ವಶೋಥಜೇ ||೧೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः |
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಶೋಥಪಾಕಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾಶ್ರುಯುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭ ಇತಿ ಲೋಹಿತಃ| ಸಂರಮ್ಭೀತಿ ಶೋಥವಾನ್; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಮಹಾರಮ್ಭವಾನಿತ್ಯಾಹ; ಶೋಥಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗಮ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಪಾಕಸ್ಯ, ಉತ್ತರತ್ರ ಶೋಥಹೀನಾನೀತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಾಚ್ಚ| ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ಏವಮಶೋಥಪಾಕಶ್ಚ||೧೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನೇತ್ರಪಾಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭ ಇತಿ ಲೌಹಿತ್ಯೇನ| ಸಂರಮ್ಭೀ ಶೋಥವಾನ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಮಹಾರಮ್ಭವಾನಿತ್ಯಾಹ; ಶೋಥಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ಗಮ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಪಾಕಸ್ಯ, ಉತ್ತರತ್ರ ಶೋಥಹೀನಾನೀತ್ಯಭಿಧಾನಾಚ್ಚ| ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ| ಅಶೋಥಮಾಹ– ಶೋಥೇತ್ಯಾದಿ ಅತ್ರ ಶೋಥರಹಿತಾನಿ ನೇತ್ರಪಾಕಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜಾನೀಯಾತ್||೧೪||
Adhikarana ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಕ್ಷಿ ಯದಾಽಧಿಮನ್ಥೋ ವಾತಾತ್ಮಕಃ ಸಾದಯತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ |
ರುಜಾಭಿರುಗ್ರಾಭಿರಸಾಧ್ಯ ಏಷ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಃ ಖಲು ನಾಮ ರೋಗಃ ||೧೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ರೋಗೋ ವಿದೇಹೇ ದೃಷ್ಟ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣ ಏಕಃ, ಅನ್ಯಃ ಸಕಲನಯನಶೋಷಲಕ್ಷಣಃ ಪಠ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ– “ಅನ್ತರ್ಗತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ತು ಯದಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಮಾರುತಃ| ಸ ತದಾ ನಯನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯಾಂ ನಿರಸ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ನಿರ್ಮನ್ಥನ್ನಿವ ಮಾರುತಃ| ನಯನಂ ನಿರ್ವಮತ್ಯಾಶು ಶೂಲತೋದಾಧಿಮನ್ಥನೈಃ||” ಇತಿ| ಇದಂ ದೃಷ್ಟಿನಿರ್ಗಮಲಕ್ಷಣಮ್, ಅತ ಏವೈತಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಸುಶ್ರುತೇ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ– “ಅನ್ತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ಶ್ವಸನಃ ಸ್ಥಿತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪನ್| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ಜನಯೇತ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ||” ಇತಿ| ವಿದೇಹ ಏವ ಸಕಲಾಕ್ಷಿಶೋಷಃ ಪಠ್ಯತೇ– “ಅಥವಾ ಶೋಷಯೇದಕ್ಷಿ ಕ್ಷೀಣತೇಜೋಬಲಾದಯಮ್| ತತ್ಪದ್ಮಮಿವ ಸಂಶುಷ್ಕಮವಸೀದತಿ ಲೋಚನಮ್|| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||” ಇತಿ| ಅತಃ ಶೋಷಾರ್ಥೇ ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕೋಽವಗನ್ತವ್ಯಃ| ಸಾದಯತೀತಿ ಶೋಷಯತಿ| ರುಜಾಭಿರುಗ್ರಾಭಿರಿತಿ ರುಜಾಭಿಸ್ತೋದಾದಿಭಿರ್ಮಹತೀಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಃ||೧೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾದಯತಿ ಶೋಷಯತಿ, ರುಜಾಭಿರಿತಿ ಸತೋದರುಜಾಭಿಃ| ವಿದೇಹೇಽಯಂ ರೋಗೋ ದೃಷ್ಟ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಣಲಕ್ಷಣ ಏಕಃ, ಅನ್ಯಃ ಸಕಲನಯನಶೋಷಲಕ್ಷಣಃ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಅನ್ತರ್ಗತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ತು ಯದಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಮಾರುತಃ| ಸ ತದಾ ನಯನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯಾಂ ನಿರಸ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ನಿರ್ಮನ್ಥನ್ನಿವ ಮಾರುತಃ| ನಯನಂ ನಿರ್ವಮತ್ಯಾಶು ಶೂಲತೋದೋಽಭಿಮನ್ಥನೈಃ||” ಇತ್ಯಯಂ ದೃಷ್ಟಿನಿರ್ಗಮಲಕ್ಷಣಃ; ಸಕಲಾಕ್ಷಿಶೋಷಾಧಿಮನ್ಥಂ ವಿದೇಹಽಪ್ಯಾಹ– “ಅಥವಾ ಶೋಷಯೇದಕ್ಷಿ ಕ್ಷೀಣತೇಜೋಬಲಾದಯಮ್| ತತ್ಪದ್ಮಮಿವ ಸಂಶುಷ್ಕಮವಸೀದತಿ ಲೋಚನಮ್|| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪಜಮ್|” ಇತಿ||೧೫||
Adhikarana ವಾತಪರ್ಯಯಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೬) · Śloka ೧೬
ವಾರಂವಾರಂ ಚ ಪರ್ಯೇತಿ ಭ್ರುವೌ ನೇತ್ರೇ ಚ ಮಾರುತಃ |
ರುಜಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸ ಜ್ಞೇಯೋ ವಾತಪರ್ಯಯಃ ||೧೬||
View original
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः |
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಪರ್ಯಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಾರಂವಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಕ್ರಮೇಣ ಕದಾಚಿದ್ಭ್ರುವಿ, ಕದಾಚಿಲ್ಲೋಚನೇ, ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಾಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾತಪರ್ಯಾಯಾರ್ಥಃ||೧೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಪರ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾರಂವಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಕ್ರಮೇಣ ಕದಾಚಿತ್ ಭ್ರುವಿ ಕದಾಚಿಲ್ಲೋಚನೇ ವಾಯುಃ ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಂ ಕರೋತೀತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೬||
Adhikarana ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೭) · Śloka ೧೭
ಯತ್ ಕೂಣಿತಂ ದಾರುಣರೂಕ್ಷವರ್ತ್ಮ ಸನ್ದಹ್ಯತೇ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಂ ಯತ್ |
ಸುದಾರುಣಂ ಯತ್ ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಚ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಂ ತದಕ್ಷಿ ||೧೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಮಾಹ– ಯತ್ ಕೂಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂಣಿತಮಿತಿ ನಿಮೀಲಿತಮ್| ದಾರುಣಂ ಕಠಿನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಶೋಷಾತ್ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ತದ್ದಾರುಣರೂಕ್ಷವರ್ತ್ಮ| ಸನ್ದಹ್ಯತೇ ಸದಾಹಂ ಭವತಿ| ಆವಿಲದರ್ಶನಮಾಕುಲದರ್ಶನಮ್| ಸುದಾರುಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮ್| ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಉನ್ಮೇಷಣೇ| ಸುದಾರುಣಂ ಸುಕಠಿನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಂ ತದಕ್ಷೀತಿ ತಚ್ಛುಷ್ಕೇಣಾಕ್ಷಿಪಾಕೇನ ಉಪಹತಮಕ್ಷೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ರೋಗಃ ಸರಕ್ತವಾತಜನ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಕರಾಲಃ– “ಕೂಣಿತಂ ಖರವರ್ತ್ಮಾಕ್ಷಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾವಿಲೇಕ್ಷಣಮ್| ಸದಾಹಂ ಸಾಸೃಜಾದ್ವಾತಾಚ್ಛುಷ್ಕಪಾಕಾನ್ವಿತಂ ವದೇತ್||” ಇತಿ||೧೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂಣಿತಂ ನಿಮೀಲಿತಮ್| ದಾರುಣಂ ಕಠಿನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಶೋಷಣಾದ್ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ತತ್| ದಾರುಣಂ ಸುಕಠಿನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಮಿತಿ ಶುಷ್ಕೇಣಾಕ್ಷಿಪಾಕೇನೋಪಹತಮಕ್ಷೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ರೋಗಃ ಸರಕ್ತವಾತಜನ್ಯಃ| ಯದಾಹ ಕರಾಲಃ– “ಕೂಣಿತಂ ಖರವರ್ತ್ಮಾಕ್ಷಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾವಿಲೇಕ್ಷಣಮ್| ಸದಾಹಂ ಸಾಸೃಜೋ ವಾತಾಚ್ಛುಷ್ಕಪಾಕಾನ್ವಿತಂ ವದೇತ್||” ಇತಿ||೧೭||
Adhikarana ಅನ್ಯತೋವಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೮) · Śloka ೧೮
ಯಸ್ಯಾವಟುಕರ್ಣಶಿರೋಹನುಸ್ಥೋ ಮನ್ಯಾಗತೋ ವಾಽಪ್ಯನಿಲೋಽನ್ಯತೋ ವಾ |
ಕುರ್ಯಾದ್ರುಜಂ ವೈ ಭ್ರುವಿ ಲೋಚನೇ ಚ ತಮನ್ಯತೋವಾತಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೧೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅನ್ಯತೋವಾತಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಟುರ್ಘಾಟಾ| ಮನ್ಯೇ ಗ್ರೀವಾಪಾರ್ಶ್ವಸಿರೇ| ಅನ್ಯತೋ ವೇತಿ ಉಕ್ತಪ್ರದೇಶಾದಿತರತ್ರ ಪೃಷ್ಠೇ, ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ತಸಿಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ಕಾರಣಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಲೋಚನೇ ಭ್ರುವಿ ಚ ರುಜಾಂ ಕರೋತೀತ್ಯನ್ಯತೋವಾತಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ ಮನ್ಯಯೋರನ್ತರೇ ವಾಯುರುತ್ಥಿತಃ ಪೃಷ್ಠತೋಽಪಿ ವಾ| ಕರೋತಿ ಭೇದಂ ನಿಸ್ತೋದಂ ಶಙ್ಖೇ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋರ್ಭ್ರುವೋಸ್ತಥಾ|| ತಮಾಹುರನ್ಯತೋವಾತಂ ರೋಗಂ ದೃಷ್ಟಿವಿದೋ ಜನಾಃ||” ಇತಿ||೧೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅನ್ಯತೋವಾತಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಟುರ್ಘಾಟಾ, ಮನ್ಯೇ ಗ್ರೀವಾಪಾರ್ಶ್ವಸಿರೇ| ಅನ್ಯತೋ ವೇತಿ ಉಕ್ತಪ್ರದೇಶಾದಿತರತ್ರ ಪೃಷ್ಠೇ; ಅನ್ಯತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ಕಾರಣಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಲೋಚನೇ ಭ್ರುವಿ ಚ ರುಜಾಂ ಕರೋತಿ– ಇತ್ಯನ್ಯತೋವಾತಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಃ– “ ಮನ್ಯಯೋರನ್ತರೇ ವಾಯುರುತ್ಥಿತಃ ಪೃಷ್ಠತೋಽಪಿ ವಾ| ಕರೋತಿ ಭೇದಂ ನಿಸ್ತೋದಂ ಶೋಥಂ ವಾಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ಭ್ರುವೋಸ್ತಥಾ|| ತಮಾಹುರನ್ಯತೋವಾತಂ ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿದೋ ಜನಾಃ|” ಇತಿ||೧೮||
Adhikarana ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೯) · Śloka ೧೯
ಶ್ಯಾವಂ ಲೋಹಿತಪರ್ಯನ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಚಾಕ್ಷಿ ಪ್ರಪಚ್ಯತೇ |
ಸದಾಹಶೋಥಂ ಸಾಸ್ರಾವಮಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಮ್ಲತಃ ||೧೯||
View original
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते |
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಮೀಷನ್ನೀಲಮ್| ಅಮ್ಲತ ಇತ್ಯಮ್ಲಭೋಜನಾತ್| ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಿತಿ ಪಿತ್ತಾಧ್ಯುಷಿತಂ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್||೧೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಜೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ||೧೯||
Adhikarana ಸಿರೋತ್ಪಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೦) · Śloka ೨೦
ಅವೇದನಾ ವಾಽಪಿ ಸವೇದನಾ ವಾ ಯಸ್ಯಾಕ್ಷಿರಾಜ್ಯೋ ಹಿ ಭವನ್ತಿ ತಾಮ್ರಾಃ |
ಮುಹುರ್ವಿರಜ್ಯನ್ತಿ ಚ ಯಾಃ ಸ ತಾದೃಗ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೨೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಿರೋತ್ಪಾತಮಾಹ– ಅವೇದನಾ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿರಾಜ್ಯ ಇತಿ ಅಕ್ಷಿಸಿರಾಃ| ವಿರಜ್ಯನ್ತೀತಿ ವಿರಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಶೇಷರಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಜೋಽಯಮ್||೨೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಿರೋತ್ಪಾತಮಾಹ– ಅವೇದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿರಾಜ್ಯಃ ಅಕ್ಷಿಸಿರಾಃ|, ವಿರಜ್ಯನ್ತಿ ವಿರಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಶೇಷರಕ್ತವರ್ಣಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಜೋಽಯಂ ವಿಕಾರಃ||೨೦||
Adhikarana ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೧) · Śloka ೨೧
ಮೋಹಾತ್ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಉಪೇಕ್ಷಿತಸ್ತು ಜಾಯೇತ ರೋಗಸ್ತು ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಃ |
ತಾಮ್ರಾಭಮಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಗಾಢಂ ತಥಾ ನ ಶಕ್ನೋತ್ಯಭಿವೀಕ್ಷಿತುಂ ಚ ||೨೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬) |
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಮಾಹ– ಮೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಪಿ ರಕ್ತಜಃ| ಇತಿ ಸರ್ವಗತಾಃ||೨೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಮಾಹ– ಮೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ರಮರುಣಮ್, ಅಚ್ಛಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ಪ್ರಗಾಢಮಿತ್ಯತಿಶಯೇನ ಅಭಿವೀಕ್ಷಿತುಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಸರ್ವನೇತ್ರಗತಾಃ||೨೧||
Adhikarana ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೨) · Śloka ೨೨
ನಿಮಗ್ನರೂಪಂ ತು ಭವೇದ್ಧಿ ಕೃಷ್ಣೇ ಸೂಚ್ಯೇವ ವಿದ್ಧಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಯದ್ವೈ |
ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮತೀವ ಯಚ್ಚ ತತ್ ಸವ್ರಣಂ ಶುಕ್ಲ(ಕ್ರ)ಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೨೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै |
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸನ್ಧಿವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಗತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಗತೇಷು ವಕ್ತುಮುಚಿತೇಷು ಸ್ವಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಕೃಷ್ಣಗತವಿಕಾರಾಭಿಧಾನಮ್| ತತ್ರ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮಗ್ನರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ರೂಪಗ್ರಹಣಮಾಭಾಸನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ತೇನ ನಿಮಗ್ನರೂಪಮೇವ| ಯತ್ ಸೂಚ್ಯೇವೇತ್ಯುಪಮಾನಂ ವರ್ತುಲತ್ವಖ್ಯಾಪನಾಯ ಸೂಚೀವ್ಯಧನವದ್ವೇದನಾದರ್ಶನಾಯ ಚ| ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮಿತ್ಯೇತಾವತೈವ ಲಬ್ಧೇ ಸ್ರಾವೇ ಪುನಃ ಸ್ರಾವಗ್ರಹಣಂ ನಿರನ್ತರಸ್ರಾವಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ತೂಷ್ಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಉಷ್ಣಸ್ರಾವತಾ ರಕ್ತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ಶುಕ್ಲಸ್ಯಾತ್ರ ಚಾತ್ಯನ್ತರುಕ್ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ, ಸವ್ರಣತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಅವ್ರಣಲಕ್ಷಣೇ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ನಾತಿರುಗಶ್ರುಯುಕ್ತಂ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ತತ್ ಸ್ರವಣಂ ಸಕ್ಷತಂ, ಕ್ಷತೇ ತು ರುಜಾ ಯುಕ್ತೈವ, ನಯನೇ ತು ಸುಕುಮಾರೇ ವಿಶೇಷೇಣೋದಾಹರನ್ತಿ ವಿದೇಹಪ್ರಭೃತಯಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತರಾಜೀನಿಭಂ ಕೃಷ್ಣೇ ಛಿನ್ನಾಭಂ ಯಚ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸೂಚ್ಯಗ್ರೇಣೇವ ತಚ್ಛುಕ್ಲಮುಷ್ಣಾಶ್ರುಸ್ರಾವಿ ಸವ್ರಣಮ್||” ಇತಿ||೨೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಥ ಕೃಷ್ಣಗತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ| ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತಯಾ ಕೃಷ್ಣಗತವಿಕಾರಾಭಿಧಾನಮ್, ತತ್ರ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಮಾಹ– ನಿಮಗ್ನರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಪಗ್ರಹಣಮಾಭಾಸನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ತೇನ ನಿಮಗ್ನಸ್ವರೂಪಮೇವ ಯತ್ ಸೂಚ್ಯಾ ವಿದ್ಧಮಿವ ಪ್ರತಿಭಾತಿ, ಸೂಚ್ಯೇವೇತ್ಯುಪಮಾ ವರ್ತುಲತ್ವಖ್ಯಾಪನಾಯ, ಸೂಚೀವಿದ್ಧವೇದನಾದರ್ಶನಾಯ ಚ| ಸ್ರಾವಂ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ರವೇದುಷ್ಣಮೇತಾವತೈವ ಲಬ್ಧೇ ಸ್ರಾವೇ ಸ್ರಾವಗ್ರಹಣಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸ್ರಾವಂ ಬೋಧಯತಿ| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ತೂಷ್ಣೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತರಾಜೀನಿಭಂ ಕೃಷ್ಣೇ ಛಿನ್ನಾಭಂ ಯಚ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸೂಚ್ಯಗ್ರೇಣೇವ ತಚ್ಛುಕ್ಲಮುಷ್ಣಾಶ್ರುಸ್ರಾವಿ ಸವ್ರಣಮ್||” ಇತಿ||೨೨||
Adhikarana ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾ (೨೩) · Śloka ೨೩
ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪೇ ನ ಭವೇತ್ತು ಯಚ್ಚ ನ ಚಾವಗಾಢಂ ನ ಚ ಸಂಸ್ರವೇದ್ಧಿ |
ಅವೇದನಂ ವಾ ನ ಯುಗ್ಮಶುಕ್ಲಂ ತತ್ ಸಿದ್ಧಿಮಾಯಾತಿ ಕದಾಚಿದೇವ ||೨೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि |
अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪಾಕ್ಷಿಕೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಹ– ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಂ ಹಿ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಸಂಶ್ರಯೋಪಘಾತಕರಮ್, ಅತೋ ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇ ನ ಸಾಧ್ಯಮ್; ಉಕ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇಽಪಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮವ್ರಣಮ್| ನ ಚಾವಗಾಢಮೇಕತ್ವಗ್ಗತಮ್| ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತ್ವವಗಾಢಮಪ್ಯವ್ರಣಂ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಅತ ಏವಾವ್ರಣೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತಿ| ನ ಚ ಸಂಸ್ರವೇದಿತಿ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ರವೇತ್, ಸಂಶಬ್ದಸ್ಯಾತಿಶಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಅವೇದನಂ ಮನ್ದವೇದನಂ, ರಕ್ತಸ್ಯ ಕಫಾನುಗಮಾತ್; ವಾತಾನುಗಮಾದತಿವೇದನಂ ತು ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯುಗ್ಮಂ ಚ ಕ್ಷತಶುಕ್ಲಂ ಕದಾಽಪಿ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||೨೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಪಾಕ್ಷಿಕೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಹ– ದೃಷ್ಟೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಂ ಸ್ವಭಾವತ ಏವಾಶ್ರಯೋಪಘಾತಕರಮ್, ಅತೋ ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇ ನ ಸಾಧ್ಯಮ್ ಉಕ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಸಮೀಪೇಽಪಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾವಸ್ಥಮವ್ರಣಮ್| ನ ಚಾವಗಾಢಮೇಕತ್ವಗ್ಗತಂ ವಿಪರ್ಯಯೋತ್ಥಮವಗಾಢಮಪ್ಯವ್ರಣಂ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ| ಅತ ಏವಾವ್ರಣೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಸಂಸ್ರವೇದಿತಿ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ರವೇತ್, ಅತ್ರ ಸಂಶಬ್ದಸ್ಯಾತಿಶಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಅವೇದನಂ ಮನ್ದವೇದನಂ, ರಕ್ತಸ್ಯ ಕಫಾನುಗಮಾತ್; ವಾತಾನುಗಮಾದತಿವೇದನಂ ತು ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ| ಯುಗ್ಮಶುಕ್ಲಮಿತಿ ಕ್ಷತಶುಕ್ಲಂ, ತತ್ ಕದಾಚಿತ್ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ||೨೩||
Adhikarana ಅವ್ರಣಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೪) · Śloka ೨೪
ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಂ ಕೃಷ್ಣಗತಂ ಸಚೋಷಂ ಶಙ್ಖೇನ್ದುಕುನ್ದಪ್ರತಿಮಾವಭಾಸಮ್ |
ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಥಾವ್ರಣಂ ಸಾಧ್ಯತಮಂ ವದನ್ತಿ ||೨೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् |
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇದಾನೀಮವ್ರಣಶುಕ್ರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಕಂ, ಸರ್ವೇಷಾಮಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತತ್ವೇಽಪಿ ಚಾಸ್ಯ ನಿಯಮಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಮ್| ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಿತಿ ವಿಹಾಯಸಿ ಸ್ಥಿತಂ ವೈಹಾಯಸಂ, ‘ತಸ್ಯ ನಿವಾಸಃ’ ಇತ್ಯಣ್, ವಿಹಾಯೋ ನಭಃ; ಆಕಾಶಸ್ಥಿತಾಭ್ರವತ್ ಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನಾಚ್ಛತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ತು ಶಙ್ಖೇನ್ದುಕುನ್ದಪ್ರತಿಮಾವಭಾಸಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧಮ್| ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಗ್ರಹಣಂ ಸಜಲಾಭ್ರವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ, ತದ್ಧಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪಾರ್ವತಂ ಭವತೀತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಸಾಧ್ಯತಮಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು, ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಭಿಧಾನೇನೈವ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾವಗತಿಃ ಸೇತ್ಸ್ಯತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ಸಾಧ್ಯತಮಾಭಿಧಾನೇನ? ನೈವಮ್, ಅಸತ್ಯತ್ರ ಸಾಧ್ಯತಮಾಭಿಧಾನೇ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಭ್ರಾನ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಸ್ತದಭಿಧಾನಮ್||೨೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇದಾನೀಮವ್ರಣಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಜಾತಂ, ಸರ್ವೇಷಾಮಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತತ್ವೇಽಪ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಮ್| ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಪ್ರತನುಪ್ರಕಾಶಮಿತ್ಯನೇನ ಸ್ವಚ್ಛತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ತು ಶಙ್ಖೇನ್ದುಕುನ್ದಪ್ರತಿಮಾವಭಾಸತ್ವೇನೈವ ಲಬ್ಧಂ, ವೈಹಾಯಸಾಭ್ರಗ್ರಹಣಂ ಸಜಲಾಭ್ರವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್| ಸಾಧ್ಯತಮಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮ್||೨೪||
Adhikarana ಅವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್ (೨೫) · Śloka ೨೫
ಗಮ್ಭೀರಜಾತಂ ಬಹುಲಂ ಚ ಶುಕ್ಲಂ ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ |
ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ಪಿಶಿತಾವೃತಂ ವಾ ಚಲಂ ಸಿರಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮದೃಷ್ಟಿಕೃಚ್ಚ |
ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಲೋಹಿತಮನ್ತತಶ್ಚ ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜನೀಯಮ್ ||೨೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च |
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಮ್ಭೀರಜಾತಂ ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಮ್| ಬಹುಲಂ ಪ್ರತನುನೋಽಭ್ರಾದ್ಘನಮ್| ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ವಿದೀರ್ಣಮಾಂಸತ್ವಾತ್ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ, ನಿಮ್ನಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಂ ತು ಪಿಶಿತಾವೃತಮುನ್ನತಮಾಂಸರೂಪತಯಾ| ಚಲಮಿತ್ಯನವಸ್ಥಿತಮ್| ಸಿರಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತಿ ಸಿರಾವೃತತ್ವಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಿರಾಸಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ ಚ– ಸಿರಾಸಕ್ತಂ ಯತಸ್ತತಶ್ಚಲಂ, ಸಿರಾಣಾಂ ಚಲತ್ವಾತ್; ಸಿರಾ ಹಿ ಮತ್ಸ್ಯವತ್ ಪರಿವರ್ತಮಾನಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಲನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಿರಾಶುಕ್ಲಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಸಿರಾಭಿಃ ಶುಕ್ಲಂ, ಸಿರಾಶುಕ್ಲಂ ಸಿರಾಶುಕ್ಲತ್ವಹೇತುಕಂ; ನ ಹಿ ಸಿರಾಭವನಂ ಶುಕ್ಲತ್ವೇ ಹೇತುರಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅದೃಷ್ಟಿಕೃದಿತಿ ದರ್ಶನಾಭಾವಕಾರಿ, ದೃಷ್ಟೇಃ ಸಮೀಪೇ ನ ಭವೇದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೋಽಯಮ್| ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ದ್ವಿಪಟಲಾಶ್ರಿತಮ್, ಏತದಪರಲಿಙ್ಗಸಹಿತಮಸಾಧ್ಯಂ, ನ ತು ಕೇವಲಂ; ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಾಭಿಧಾನಾತ್| ಲೋಹಿತಮನ್ತತಶ್ಚೇತಿ ಮಧ್ಯೇ ಶುಕ್ಲಮನ್ತೇ ಲೋಹಿತಂ, ವ್ರಣಾಕಾರೇಣ||೨೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಮ್ಭೀರಜಾತಂ ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಂ, ಬಹುಲಂ ಪ್ರತನುನೋಽಭ್ರಾದ್ ಘನಮ್| ಅವ್ರಣಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾತೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ವಿಚ್ಛಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ವಿಶೀರ್ಣಮಾಂಸತ್ವಾತ್ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ, ನಿಮ್ನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಂ ತು ಪಿಶಿತಾವೃತಮುನ್ನತಮಾಂಸರೂಪತಯಾ| ಚಲಮನವಸ್ಥಿತಮ್, ಸಿರಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತಿ ಸಿರಾಕೃತತ್ವಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್, ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಿರಾಸಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸಿರಾಸಕ್ತಂ ಯತಸ್ತತಶ್ಚಲಂ, ಸಿರಾ ಹಿ ಮತ್ಸ್ಯವತ್ ಪರಿವರ್ತಮಾನಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಲನ್ತಿ| ತದಾಶ್ರಿತಂ ಶುಕ್ಲಮಪಿ ಚಲಮೇವ| ಅದೃಷ್ಟಿಕೃದಿತಿ ದರ್ಶನಾಭಾವಕಾರಿ| ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ದ್ವಿಪಟಲಾಶ್ರಿತಮ್, ಏತದಪರಲಿಙ್ಗಸಹಿತಮಸಾಧ್ಯಂ, ನ ಕೇವಲದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಭಿಧಾನಾತ್, ಸವ್ರಣಂ ತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಚಾಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಲೋಹಿತಮನ್ತತ ಇತಿ ಪ್ರಾನ್ತೇಷು ಲೋಹಿತಂ ವ್ರಣಾಕಾರೇಣ| ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಿರಕಾಲಜಮ್||೨೫||
Adhikarana ಅವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೬) · Śloka ೨೬
ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತಃ ಪಿಡಕಾ ಚ ನೇತ್ರೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವೇನ್ಮುದ್ಗನಿಭಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮ್ |
ತದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಕೇಚಿದನ್ಯಚ್ಚ ಯತ್ತಿತ್ತಿರಿಪಕ್ಷತುಲ್ಯಮ್ ||೨೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् |
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನ ಕೇವಲಮೇವಂವಿಧಂ ಪರಮಸಾಧ್ಯಂ ಕಿನ್ತ್ವನ್ಯಾದೃಶಮಪೀತ್ಯತ ಆಹ– ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾ ಚ ನೇತ್ರ ಇತ್ಯನ್ತಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಶುಕ್ಲೇ| ತಥಾಽಽಹ ವಿದೇಹಃ– “ಏಕತ್ವಗ್ಗತಮೇವಂ ಸ್ಯಾತ್ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮಿದಂ ಭವೇತ್| ಚೋಷೋಷ್ಣಸ್ರಾವದಾಹಾಸ್ತು ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಃ||” ಇತಿ ಮುದ್ಗನಿಭಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮಿತ್ಯಾಕಾರೇಣ, ಏತದ್ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವ್ಯಕ್ತಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರಂ ಶುಕ್ಲಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಭವೇತ್|” ಇತಿ| ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯಾವ್ರಣಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವೇ ಏತತ್ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರತ್ವೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮಿತಿ ಕೇವಲಮೇವಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಏತನ್ನ ಚಾವಗಾಢಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಲೋಹಿತಮನ್ತತಃ, ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತಃ ಪಿಡಕಾ ಚೇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಶುಕ್ಲಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಕಿನ್ತ್ವಿಯಮತ್ರಾಸಙ್ಗತಿಃ– ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಧ್ಯಂ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ, ತದ್ಯದಿ ಸಚ್ಛಿದ್ರತ್ವಂ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ, ತದಾ ನಿಮಗ್ನರೂಪಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಞ್ಚ ಸವ್ರಣಶುಕ್ಲಾನನ್ತರಮಸ್ಯ ಪಾಠೋ ವಿಫಲಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸವ್ರಣಾವ್ರಣಶುಕ್ಲವಿಷಯಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇತದಾಹುಃ; ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರಯೋಗೇನ ಚ ವ್ಯವಸ್ಥೇತಿ ಚ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವಿದೇಹದನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ತಿತ್ತಿರಿಪಕ್ಷತುಲ್ಯಮಿತಿ ಶಬಲಮ್; ಏತಚ್ಚಾನಿಷೇಧಾದನುಮತಮ್||೨೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನ ಕೇವಲಮೇವಂವಿಧಂ ಪರಮಸಾಧ್ಯಂ, ಕಿನ್ತ್ವನ್ಯಾದೃಶಮಪೀತ್ಯಾಹ– ಉಷ್ಣಾಶ್ರುಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾ ಚ| ನೇತ್ರ ಇತ್ಯನ್ತಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತೇ ಶುಕ್ಲೇ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಏಕತ್ವಗ್ಗತಮೇವಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಮಿದಂ ಭವೇತ್| ಚೋಷೋಷ್ಣಸ್ರಾವದಾಹಾಸ್ತು ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಃ||” ಇತಿ| ಮುದ್ಗನಿಭಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮಿತಿ ಆಕಾರೇಣ, ಏದ್ದ್ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವ್ಯಕ್ತಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರಂ ಶುಕ್ಲಂ ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತಂ ಭವೇತ್|” ಇತಿ| ದ್ವಿತ್ರಿತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯಾವ್ರಣಶುಕ್ಲಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವೇ ಏತತ್ ಪಿಡಕೋದ್ಗಮಮುದ್ಗಫಲಾಕಾರತ್ವೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವಿದೇಹದನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇನಾಹ– ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ ತಿತ್ತಿರಿಪಕ್ಷಿತುಲ್ಯಮಿತಿ ಶಬಲಮ್| ಏತಚ್ಚಾನಿಷೇಧಾದನುಮತಮ್||೨೬||
Adhikarana ಅಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೭) · Śloka ೨೭
ಶ್ವೇತಃ ಸಮಾಕ್ರಾಮತಿ ಸರ್ವತೋ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಯಸ್ಯಾಸಿತಮಣ್ಡಲಂ ಚ |
ತಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಮಕ್ಷಿರೋಗಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ವರ್ಜಯಿತವ್ಯಮಾಹುಃ ||೨೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च |
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇದಾನೀಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಮಾಹ– ಶ್ವೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೇಣ ಯಃ ಕೃತಃ ಶ್ವೇತಃ ಸ ಸಮಾಕ್ರಾಮತಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಾಹುಃ| ತದಾ ಸರ್ವೇಷಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಮೂಲತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮಭಿಧಾನಮ್||೨೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇದಾನೀಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಮಾಹ– ಶ್ವೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೇಣ ಕೃತೋ ಯಃ ಶ್ವೇತಃ, ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಮಾಕ್ರಾಮತಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್, ಅನ್ಯೇ ‘ಸ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ಮಕಮಾಹುಃ||೨೭||
Adhikarana ಅಜಕಾಜಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೮) · Śloka ೨೮
ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮೋ ರುಜಾವಾನ್ ಸಲೋಹಿತೋ ಲೋಹಿತಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರಃ |
ವಿಗೃಹ್ಯ ಕೃಷ್ಣಂ ಪ್ರಚಯೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ ತಚ್ಚಾಜಕಾಜಾತಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೮||
(ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಜಾಃ) |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः |
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८||
(इति कृष्णजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಜಕಾಜಾತಮಾಹ– ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮಃ ಶುಷ್ಕಾಜಪುರೀಷತುಲ್ಯಃ| ಸಲೋಹಿತ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ| ವಿಗೃಹ್ಯ ಕೃಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ವೋಚ್ಛ್ರಾಯೇಣ ಕೃಷ್ಣದೇಶಂ ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ| ಪ್ರಚಯ ಇತಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಶ್ಚಯಃ ಉದ್ಗಮ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅಜಕಾಯಾ ಮೇದೋವತ್ ಸಂಶ್ರಯಸ್ತೃತೀಯತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಮೇದಸಃ ಪ್ರಚಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಕೃಷ್ಣೇಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ಯದ್ಭವೇಚ್ಛುಕ್ಲಂ ಛಾಗಲೀವಿಟ್ಸಮಪ್ರಭಮ್| ಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಸ್ರಂ ತ್ರಿತ್ವಗ್ಗಮಜಕೇತಿ ಸಾ||” ಇತಿ| ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಜಾಃ||೨೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಜಕಾಜಾತಮಾಹ– ಅಜೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಾಪುರೀಷಪ್ರತಿಮಃ ಶುಷ್ಕಚ್ಛಾಗಲೀಪುರೀಷತುಲ್ಯಃ| ಸಲೋಹಿತ ಇತಿ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ, ವಿಗೃಹ್ಯ ಕೃಷ್ಣಮಿತಿ ಸ್ವೋಚ್ಛ್ರಾಯೇಣ ಕೃಷ್ಣದೇಶಂ ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ, ವಿದಾರ್ಯೇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಚಯ ಇತಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಶ್ಚಯಃ, ಉದ್ಗಮ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅಭ್ಯುಪೈತಿ ಸಮನ್ತಾದಾಗಚ್ಛತಿ| ಅಜಕಾಯಾ ಮೇದೋವತ್ಸಂಶ್ರಯಸ್ತೃತೀಯತ್ವಗ್ಗತತ್ವೇನ ಮೇದಸಃ ಪ್ರಚಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಕೃಷ್ಣೇಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ಯದ್ಭವೇಚ್ಛುಕ್ಲಂ ಛಾಗಲೀವಿಟ್ಸಮಪ್ರಭಮ್| ಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಸ್ರಂ ತ್ರಿತ್ವಗ್ಗಮಜಕೇತಿ ಸಾ||” ಇತಿ| ಸ ವ್ರಣಶುಕ್ಲಃ ಅಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಃ ಅಜಕಾಜಾತಃ| ಏವಂ ಕೃಷ್ಣಗತಾಶ್ಚಕ್ಷೂರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ| ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಜಾಃ||೨೮||
Adhikarana ಪ್ರಥಮಪಟಲಸ್ಥದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೯) · Śloka ೨೯
ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲೇ ದೋಷಾ ಯಸ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ |
ಅವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸ ರೂಪಾಣಿ ಕದಾಚಿದಥ ಪಶ್ಯತಿ ||೨೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫) |
View original
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः |
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕೃಷ್ಣಾಶ್ರಿತತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– “ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಂ ತು ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಸಾದಜಾಮ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಮಿತಿ ಮಸೂರಾರ್ಧದಲಮಾತ್ರಾಂ, ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಿಕಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ಮಸೂರಾರ್ಧದಲೋನ್ಮಿತಿಃ|” ಇತಿ| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಯದಾಹ ಸ ಏವ ಪುನಃ– “ನೇತ್ರಾಯಾಮತ್ರಿಭಾಗಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಮುಚ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಸಪ್ತಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ದೃಷ್ಟಿಂ ದೃಷ್ಟಿವಿದೋ ಜನಾಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ, ಅತ್ರ ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನಾಪಿ ಮಸೂರಾರ್ಧದಲಪ್ರಮಾಣಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯೇಕ ಏವಾರ್ಥಃ| ನನು, ಏವಮಾತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತಂ “ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತಂ ನಯನಂ, ನಯನತ್ರಿಭಾಗಪರಿಮಾಣಾ ತಾರಕಾ, ನವಮಸ್ತಾರಕಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೫) ಇತಿ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ತತ್ರ ಮಣ್ಡಲಾಭಿಧಾನೇನ ಮಣ್ಡಲಸಹಿತಾಯಾ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತಿಃ, ಅತ್ರ ತು ಮಣ್ಡಲರಹಿತಾಯಾ ಇತಿ; ಮತಭೇದಾದ್ವಾ ನ ವಿರೋಧಃ, ತಾರಕಾನವಮಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಶಲ್ಯಮತಂ, ತಾರಕಾಸಪ್ತಮಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ “ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ ನ ವರ್ಧನ್ತೇ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ ಶಾರೀರೋಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಯತಃ ಕೃಷ್ಣಸಪ್ತಮಭಾಗತ್ವೇನ ದೃಷ್ಟೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕೃಷ್ಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ತದ್ವೃದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಭವಾತ್| ನೈವಮ್, ಅಙ್ಗಾನ್ತರವನ್ನ ಬಹು ವರ್ಧತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಂ ದೃಷ್ಟಿರ್ನ ವರ್ಧತ ಇತಿ| ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಪಟಲಾನಿ| ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಂ ಬಾಹ್ಯಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಂ, ತೃತೀಯಂ ಮೇದಃಸಂಶ್ರಯಂ, ಚತುರ್ಥಂ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತೇಜೋಜಲಾಶ್ರಿತಂ ಬಾಹ್ಯಂ ತೇಷ್ವನ್ಯತ್ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಮ್| ಮೇದಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಂ ತ್ವಸ್ಥಿ ಚಾಪರಮ್| ಪಞ್ಚಮಾಂಶಸಮಂ ದೃಷ್ಟೇಸ್ತೇಷಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಂ, ಜಲಶಬ್ದೇನ ಚ ರಸೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತೇಷು ಪಟಲೇಷು ಬಾಹ್ಯಾದಿಭೇದೇನಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾತ್ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಮಾಹ– ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲೇ ಸರ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಪಟಲೇ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಯೇ; ನ ತು ಬಾಹ್ಯೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನುಪಲಬ್ಧೇಃ; ಯದಿ ತು ಕುಷ್ಠಾದಿವದ್ಬಾಹ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ ದೋಷಾನುಪ್ರವೇಶಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಪ್ರಾಗೇವ ರೋಗಸ್ತತ್ರೋಪಲಭ್ಯೇತ್, ನ ಚೈವಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ದೃಷ್ಟೇರನ್ತರಮಾದ್ಯಂ ತು ಪಟಲಂ ಸಮಭಿದ್ರುತಾಃ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಏಕೈಕಮನುಪದ್ಯನ್ತೇ ಪರ್ಯಾಯಾತ್ ಪಟಲಾನ್ತರಮ್|” ಇತಿ| ಪ್ರಥಮೇ ಪಟಲ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಕೇಚಿತ್ “ ಸಿರಾಭಿರಭಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಗುಣೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಭೃಶಮ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಂ ಪಠನ್ತಿ ಸುಶ್ರುತೇ, ತಚ್ಚ ‘ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗತಾರ್ಥಮಿತ್ಯನಾರ್ಷಂ ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ರೂಪಾಣೀತಿ ರೂಪವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಕದಾಚಿದಥ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯನೇನಾತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದ್ದೋಸ್ಯಾಲ್ಪಬಲತಾ ಉಕ್ತಾ ಭವತಿ| ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಾಣ್ಯಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭ್ರಮರಾರುಣವರ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಾನಿ ವಾತೇನ, ಪಿತ್ತೇನಾದಿತ್ಯಖದ್ಯೋತಾದಿಪೀತನೀಲವರ್ಣಾನಿ, ಕಫೇನ ಸಿತವರ್ಣಾನಿ, ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತವರ್ಣಾನಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚಿತ್ರವರ್ಣಾನಿ; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಚತುರ್ಥಪಟಲೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕೃಷ್ಣಾಶ್ರಿತತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಂ ತು ಪಞ್ಚಭೂತಪ್ರಸಾದಜಾಮ್|” ಇತಿ| ಮಸೂರಮಾತ್ರಾಂ ಮಸೂರಾರ್ಧದಲಮಾತ್ರಾಮ್| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಿಕಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ಮಸೂರಾರ್ಧದಲೋನ್ಮಿತಾ|” ಇತಿ| ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಚತ್ವಾರಿ ಪಟಲಾನಿ– ರಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಂ ಬಾಹ್ಯಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ಮಾಂಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಂ, ತೃತೀಯಂ ಮೇದಃಸಂಶ್ರಯಂ, ಚತುರ್ಥಂ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಶ್ರಿತಮಿತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ತೇಜೋಜಲಾಶ್ರಿತಂ ಬಾಹ್ಯಂ ತೇಷ್ವನ್ಯತ್ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಮ್| ಮೇದಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಂ ತ್ವಸ್ಥಿ ಚಾಪರಮ್|| ಪಞ್ಚಮಾಂಶಸಮಂ ದೃಷ್ಟೇಸ್ತೇಷಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ|” ಇತಿ| ಅತ್ರ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಂ, ಜಲಶಬ್ದೇನ ರಸೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತೇಷು ಪಟಲೇಷು ಬಾಹ್ಯಾದಿಭೇದೇನಾಧಿಷ್ಠಾನಭಾವಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಮಾಹ– ಪ್ರಥಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮೇ ಸರ್ವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಪಟಲೇ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಸಂಶ್ರಯೇ, ನತು ಬಾಹ್ಯೇ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಯಥಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರೂಪವಹೇ ಸಿರೇ| ದೃಷ್ಟೇರನ್ತರಮಾದ್ಯಂ ತು ಪಟಲಂ ಸಮಭಿದ್ರುತಾಃ|| ಏಕೈಕಮನುಪದ್ಯನ್ತೇ ಪರ್ಯಾಯಾತ್ಪಟಲಾನ್ತರಮ್|” ಇತಿ| ರೂಪಾಣೀತಿ ರೂಪವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಕದಾಚಿದಥ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯನೇನಾತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಾದ್ದೋಷಸ್ಯಾಲ್ಪಬಲತೋಕ್ತಾ| ಅವ್ಯಕ್ತಾನೀತಿ ರೂಪಾಣ್ಯಪಿ| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭ್ರಮರಾರುಣವರ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಾನಿ ವಾತೇನ, ಪಿತ್ತೇನಾದಿತ್ಯಖದ್ಯೋತಾದಿಪೀತನೀಲವರ್ಣಾನಿ, ಕಫೇನ ಶ್ವೇತಚಾಮರಗೌರವರ್ಣಾನಿ, ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತವರ್ಣಾನಿ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ| ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಚತುರ್ಥಪಟಲೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೯||
Adhikarana ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಗತದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೩೦-೩೨) · Śloka ೩೨
ದೃಷ್ಟಿರ್ಭೃಶಂ ವಿಹ್ವಲತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಗತೇ |
ಮಕ್ಷಿಕಾಮಶಕಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಜಾಲಕಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೦||
ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಪತಾಕಾಂಶ್ಚ ಮರೀಚಿಂ ಕುಣ್ಡಲಾನಿ ಚ |
ಪರಿಪ್ಲವಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ ವರ್ಷಮಭ್ರಂ ತಮಾಂಸಿ ಚ ||೩೧||
ದೂರಸ್ಥಾನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಮನ್ಯತೇ ಸ ಸಮೀಪತಃ |
ಸಮೀಪಸ್ಥಾನಿ ದೂರೇ ಚ ದೃಷ್ಟೇರ್ಗೋಚರವಿಭ್ರಮಾತ್ ||೩೨||
ಯತ್ನವಾನಪಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸೂಚೀಪಾಶಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते |
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०||
मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च |
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१||
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः |
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२||
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರ್ಭೃಶಂ ವಿಹ್ವಲತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಹ್ವಲತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಅಸಮ್ಯಗ್ರೂಪಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾ ಅವಿದ್ಯಮಾನಾನ್ ಮಕ್ಷಿಕಾದೀನ್ ಪಶ್ಯತಿ; ಅಥವಾ ಮಕ್ಷಿಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಹ್ವಲತ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಕ್ರಿಯತೇ| ಜಾಲಕಾನಿ ಜಾಲಾನ್ಯೇವ| ಮರೀಚೀನಿತಿ ರಶ್ಮೀನ್| ಪರಿಪ್ಲವಾನಿತಿ ಮಣ್ಡೂಕಾದೀನಾಂ ಪರಿ ಸರ್ವತಃ ಪ್ಲವಾನ್ ಗತೀಃ| ವಿವಿಧಾನಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿದೋಷವರ್ಣೇನ ಚ ನಾನಾವಿಧಾನ್, ಅನ್ಯೇ ಪರಿಪ್ಲವಾನ್ ವಿವಿಧಾನಿತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನ್ ಜಲಪ್ಲವಾನಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಗೋಚರವಿಭ್ರಮಾದಿತಿ ವಿಷಯಭ್ರಾನ್ತೇಃ| ಸೂಚೀಪಾಶಂ ನ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಃ; ಸೂಚೀಪಾಶಂ ಸೂಚೀರನ್ಧ್ರಂ, ಪಾಶಂ ವಾ ಗುಣಮ್||೩೦-೩೨||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಗತಮಾಹ– ದುಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಮಾಂಸರಕ್ತಾಶ್ರಯಮ್| ವಿಹ್ವಲತಿ ಪುನಃಪುನರಸಮ್ಯಗ್ರೂಪಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಥಾ ಮಕ್ಷಿಕಾದೀನ್ಯಪ್ಯಸನ್ತಿ ಯಥಾದೋಷವರ್ಣಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ, ಜಾಲಕಾನಿ ಜಾಲಾನ್ಯೇವ| ಮರೀಚೀನ್ ರಶ್ಮೀನ್, ಪರಿಪ್ಲವಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ನಾನಾವಿಧಾನ್ ಜಲಪ್ಲವಾನ್| ಅಥವಾ ವಿವಿಧಾನಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತತ್ವೇನ ದೋಷವರ್ಣತ್ವೇನ ಚ| ವರ್ಷಂ ವೃಷ್ಟಿಃ, ಅಭ್ರೋ ಮೇಘಃ, ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಃ, ಗೋಚರವಿಭ್ರಮಾತ್ ವಿಷಯಭ್ರಾನ್ತೇಃ, ಯತ್ನವಾನ್ ಕೃತಯತ್ನೋಽಪಿ, ಸೂಚೀಪಾಶಂ ಸೂಚೀರನ್ಧ್ರಂ, ಸತೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಃ||೩೦-೩೨||–
Adhikarana ತೃತೀಯಪಟಲಗತದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೩೩-೩೪) · Śloka ೩೪
ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಯತಿ ನಾಧಸ್ತಾತ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಗತೇ ||೩೩||
ಮಹಾನ್ತ್ಯಪಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಛಾದಿತಾನೀವ ಚಾಮ್ಬರೈಃ |
ಕರ್ಣನಾಸಾಕ್ಷಿಹೀನಾನಿ ವಿಕೃತಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೪||
ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ರಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸಿ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३||
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः |
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४||
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತೃತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವದರ್ಶನಾಭಿಧಾನಾದಧೋದರ್ಶನಸ್ಯ ನಿಷೇಧಸಿದ್ಧೌ ತದಭಿಧಾನಂ ಸ್ವರೂಪಾನುವಾದಾರ್ಥಮ್| ನನು, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರೀಷದ್ದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಕಿಮಿತ್ಯೇತನ್ನ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಗತತ್ವೇನೈವ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಯ ಪರಿಗ್ರಹಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಯದೇತದ್ರೂಪಂ ಪಶ್ಯತಿ ತತ್ ಕೀದೃಶಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ಮಹಾನ್ತ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿ| “ಛಾದಿತಾನೀವ ಚಾಮ್ಬರೈರಿತಿ ಆವೃತಾನೀವ ವಸ್ತ್ರೈಃ|” ‘ಅಮ್ಬರೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಆಕಾಶೇ ಛಾದಿತಾನಿ ಕೇನಾಪಿ| ವಿಕೃತಾನೀವೇತಿ ಛಿನ್ನಕರಪಾದಾದೀನಿ| ಅತ್ರ ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ರಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸೀತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯಥಾಯಥಂ ದೋಷವರ್ಣೈರರುಣಪೀತಸಿತಾದಿಭಿರ್ಯುಜ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ; ರಾಗಶ್ಚಾತ್ರ ವರ್ಣಮಾತ್ರವಚನಃ| ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಕಫಾತ್ ಸಿತಃ ಶೋಣಿತಜಃ ಸರಕ್ತ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸೀತಿ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಹಾಯೇ ಬಲವತಿ ದೋಷೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ತೃತೀಯೇಽಪಿ ರಾಗೋ ನ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ ಸೂಚ್ಯತ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ನನು, ತೃತೀಯೇ ಕಥಂ ರಾಗವರ್ಣನಂ, ಬಾಹ್ಯಪಟಲೇನಾವೃತೇ ದರ್ಶನಾಸಮ್ಭವಾತ್? ನ ಚಾಶ್ಮರೀವರ್ಣಾಭಿಧಾನವದಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾರ್ಥಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ, ಅಶ್ಮರ್ಯಾ ಉತ್ತರಕಾಲಮಾಕೃಷ್ಟೌ ತಥಾ ಪ್ರತೀತೇಃ, ಇಹ ತು ನ ತಾದೃಕ್| ಉಚ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ತಥಾಸ್ವಭಾವಾದ್ಬಾಹ್ಯೇ ರಾಗೋಪಲಬ್ಧಿಃ, ತೃತೀಯಪಟಲಾದಾರಭ್ಯ ರಾಗೋದಯಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಯಥಾಸ್ವಂ ರಜ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಪಟಲಸ್ಥಿತೈಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೈರ್ಮಣ್ಡಲಂ ರಜ್ಯತೇ ತು ತೈಃ||” ಇತಿ||೩೩-೩೪||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೃತೀಯಪಟಲಗತಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಅಮ್ಬರೇ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತತ್ರಾಕಾಶೇ ಛಾದಿತಾನೀವ ವಿಕೃತಾನೀವೇತಿ, ಛಿನ್ನಕರ್ಣನಾಸಾದೀನಿ| ಅತ್ರ ರಾಗಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯಥೇತಿ| ಯಥಾಯಥಂ ದೋಷವರ್ಣೈರರುಣಪೀತಸಿತಾದಿಭಿರ್ಯುಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿಃ, ದೋಷೇ ಬಲೀಯಸಿ ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಹಾಯೇ ಬಲವತಿ ದೋಷೇ| ತೃತೀಯಪಟಲಗತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ತಥಾಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ರಾಗೋಪಲಬ್ಧಿಃ| ತೃತೀಯಪಟಲಾದಾರಭ್ಯ ರಾಗೋದಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಯಥಾಸ್ವಂ ರಜ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಪಟಲಸ್ಥಿತೈಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೈರ್ಮಣ್ಡಲಂ ರಜ್ಯತೇ ತು ತೈಃ||” ಇತಿ||೩೩-೩೪||–
Adhikarana ಅಧಊರ್ಧ್ವಾದಿಪ್ರದೇಶಸ್ಥದೋಷಲಿಙ್ಗಮ್ (೩೫-೩೭) · Śloka ೧
ಅಧಃಸ್ಥಿತೇ ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚೋಪರಿಸ್ಥಿತೇ ||೩೫||
ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತೇ ತಥಾ ದೋಷೇ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ ನೈವ ಪಶ್ಯತಿ |
ಸಮನ್ತತಃ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸಙ್ಕುಲಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೩೬||
ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಮಹದ್ಧ್ರಸ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ |
ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಥಿತೇ ದ್ವಿಧಾ ಪಶ್ಯೇದ್ಬಹುಧಾ ಚಾನವಸ್ಥಿತೇ ||೩೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
ದೋಷೇ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಿತೇ ತಿರ್ಯಕ್ ಸ ಏಕಂ ಮನ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ||೧||
View original
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५||
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति |
समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६||
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति |
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಧುನಾಧ ಊರ್ಧ್ವಮೇವಂ ಯಥಾಪ್ರದೇಶಂ ದೃಷ್ಟೌ ದೋಷಾವಸ್ಥಾನೇ ಯಥಾ ನ ಪಶ್ಯತಿ ಯಾದೃಗ್ವಾ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಅಧಃಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚೇತಿ ನೈವ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮನ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವತಃ| ಸಙ್ಕುಲಾನೀವೇತಿ ಅನ್ಯಾನ್ಯರೂಪೇಣೈವ ಮಿಶ್ರಾಣಿ| ಅನವಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಅನಿಯತಾವಸ್ಥಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫-೩೭||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಧುನಾಽಧ ಊರ್ಧ್ವಮೇವ ಯಥಾಪ್ರದೇಶಂ ದೃಷ್ಟೌ ದೋಷಾಧಿಷ್ಠಾನೇ ಯಥಾ ನ ಪಶ್ಯತಿ ಯಾದೃಗ್ವಾ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಅಧಃಸ್ಥಿತ ಇತಿ; ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಾಧೋಭಾಗಸ್ಥಿತೇ ದೋಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ನೈವ ಪಶ್ಯತಿ, ತಥೋಪರಿಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ದೂರಸ್ಥಂ ಚ ನೈವ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮನ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವತಃ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ, ಸಙ್ಕುಲಾನಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯರೂಪೇಣ ವಿಮಿಶ್ರಾಣಿ| ಅನವಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಅನಿಯತಾವಸ್ಥಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫-೩೭||–
Adhikarana ಚತುರ್ಥಪಟಲಗತದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೩೮-೪೦) · Śloka ೪೦
ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ ಸ ವೈ ದೋಷಶ್ಚತುರ್ಥಂ ಪಟಲಂ ಗತಃ ||೩೮||
ರುಣದ್ಧಿ ಸರ್ವತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಮ್ |
ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತಮೋಭೂತೇ ನಾತಿರೂಢೇ ಮಹಾಗದೇ ||೩೯||
ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯೌ ಸನಕ್ಷತ್ರಾವನ್ತರೀಕ್ಷೇ ಚ ವಿದ್ಯುತಃ |
ನಿರ್ಮಲಾನಿ ಚ ತೇಜಾಂಸಿ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣೂನ್ಯಥ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८||
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् |
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९||
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः |
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಚತುರ್ಥಪಟಲಗತಮಾಹ– ತಿಮಿರಾಖ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನ್ಧ್ಯೋತ್ಪಾದಕತಯಾ ತಿಮಿರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ, ದೋಷೋ ರೋಗಃ, “ದೋಷಾ ಅಪಿ ರೋಗಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್; ಸ ಏವ ರೋಗಃ ಸರ್ವತೋ ದೃಷ್ಟಿರೋಧಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶ ಉಚ್ಯತೇ; ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇಽನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದರ್ಶನಶಕ್ತಿಃ, ತನ್ನಾಶೋಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ| ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಂ ‘ವದನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತಮೋಭೂತ ಇತಿ ಭೂತಶಬ್ದಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇ, ರೂಪಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಾದನ್ಧಕಾರಸದೃಶೇ| ನಾತಿರೂಢೇ ನಾತಿವೃದ್ಧೇ, ಅತಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಾದೀನಿ ಭಾಸ್ವನ್ತಿ ವಸ್ತೂನಿ ಪಶ್ಯತಿ| ಅನ್ತರೀಕ್ಷೇ ಚೇತ್ಯಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಭೂಮೇಸ್ತಮೋಮಯತ್ವಾತ್, ತತ್ರ ಚ ತಮೋಽಭಿಭವಾತ್ತಾದೃಶಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷೋ ದರ್ಶನಾಶಕ್ತೇಃ||೩೮-೪೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಚತುರ್ಥಪಟಲಗತಮಾಹ– ತಿಮಿರಾಖ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಥಃ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಶ್ರಿತಃ; ತಿಮಿರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ, ದೋಷೋ ರೋಗಃ, ದೋಷಾ ಅಪಿ ರೋಗಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್, ಸ ಏವ ರೋಗಃ ಸರ್ವತೋ ದೃಷ್ಟಿರೋಧಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶ ಉಚ್ಯತೇ| ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಅನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ದರ್ಶನಶಕ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ನಾಶೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ| ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಮಿತ್ಯತಃ ಪರತೋ ವದನ್ತೀತಿ ಶೇಷಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತಮೋಭೂತ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೂತಶಬ್ದಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇ, ರೂಪಸ್ಯಾನುಪಲಮ್ಭಾದನ್ಧಕಾರಭೂತೇ, ನಾತಿರೂಢೇ ನಾತಿವೃದ್ಧೇ, ಅತಶ್ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಾದೀನಿ ಭಾಸ್ವನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಾನಿ ಜ್ವಲನ್ತೀವ ಪಶ್ಯತಿ| ಅನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಚೇತ್ಯಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಭೂಮೇಸ್ತಮೋಮಯತ್ವಾತ್ತಾದೃಶಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷೋ ದರ್ಶನಾಶಕ್ತೇಃ||೩೮-೪೦||
Adhikarana ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ಯ ನೀಲಿಕಾ-ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮ್ (೪೧) · Śloka ೪೧
ಸ ಏವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತು ನೀಲಿಕಾ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ |೪೧|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ– ಸ ಏವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಿತಃ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ದೋಷಃ ಸ ಏವೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥೇ ಪಟಲೇ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೋ ನೀಲಿಕಾ ಚ| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಕುತಃ ಪುನರಯಮೃಜುರೇವ ಗ್ರನ್ಥೋ ನ ಲಗತಿ– ನೀಲಿಕಾಕಾಚಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ಯಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ನೀಲಿಕಾಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತಿ; ನೈವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಕಾಚಾಭಿಧಾನಾತ್| ಯದಾಹ ನಿಮಿಃ– “ಕಾಚ ಇತ್ಯೇಷ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಾಪ್ಯಸ್ತ್ರಿಪಟಲೋತ್ಥಿತಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಶ್ಚ ಕಫಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಸ್ತು ತದ್ವಿದಾ|” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಸ್ಯ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಯತ್ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೋಪಾದಾನಂ ತತ್ ಸಕಲಪರ್ಯಾಯಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥಮ್| ಗದಾಧರಸ್ತು “ನೀಲಿಕಾವಿಶೇಷಿತಾ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ ನೀಲಿಕಾಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ” ಇತ್ಯಾಹ; ಏತೇನ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥದೋಷೇ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥೇ ತು ಸಾ ನೀಲಿಕಯಾ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಫಲತಿ| ಏಕಜಾತೀಯತಯಾ ತ್ರಿಚತುಃಪಟಲಯೋರಪಿ ರೋಗಾಣಾಂ ಷಟ್ತ್ವಮೇವ, ನತು ದ್ವಾದಶತ್ವಂ; ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಇದಮಿದಾನೀಂ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥೇ ದೋಷೇ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ ತಿಮಿರಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ, ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ನ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ? ಕಾಚಾತ್ತಿಮಿರಸ್ಯ ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್, ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾಃ” ಇತಿ; ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ, ತಿಮಿರಾತ್ ಕಾಚೋ ನ ಭಿದ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವಾದಿತಿ; ನ, ತದ್ವಿಪರೀತಸಾಧಕತ್ವಾದ್ಧೇತೋಃ; ಯತೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಸಿರೋತ್ಪಾತಾಭ್ಯಾಮಧಿಮನ್ಥಸಿರಾಹರ್ಷಯೋರವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ಭಿನ್ನತ್ವಂ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಉಚ್ಯತೇ– ಭವತ್ಯೇವಂ, ಯದ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟನಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತಯೋರಿವಾಸ್ಯ ಪ್ರಥಮನಾಮಪರಿತ್ಯಾಗಾತ್ ಸ್ಯಾತ್; ನ ಚೈವಂ, “ತಿಮಿರಾಖ್ಯಃ ಸ ವೈ ದ್ಷಃ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ತಥಾಚ ‘ತಿಮಿರೇ ರಾಗಿಣಿ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್; ತಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರೇ ಪೂರ್ವನಾಮಪರಿತ್ಯಾಗಃ, ತತಸ್ತಿಮಿರಾತ್ ಕಾಚಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪ್ಯನನ್ಯತ್ವಂ ಸಾಧು, ಯಥಾ– ಸತ್ಯಪಿ ಯೌವನತ್ವೇ ಯಜ್ಞದತ್ತಸ್ಯ ನ ಸ್ವಾಭಿಧೇಯಹಾನಿಃ, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತಿ|೪೧|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ತೃತೀಯಪಟಲಗತಃ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತೋ ದೋಷಃ, ಸ ಏವ ಚೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಥಪಟಲೇ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೋ ನೀಲಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಃ| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ; ಯಥೋವಾಚ ನಿಮಿಃ– “ಕಾಚ ಇತ್ಯೇಷ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಾಪ್ಯಸ್ತ್ರಿಪಟಲಸ್ಥಿತಃ| ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಶ್ಚ ಕಫಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಸ್ತು ತದ್ವಿದಾ||” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥಸ್ಯ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಗದಾಧರಸ್ತು ನೀಲಿಕಾವಿಶೇಷಿತಾ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ಯಸ್ಯ ಸ ನೀಲಿಕಾಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯಾಹ| ಏತೇನ ತೃತೀಯಪಟಲಸ್ಥೇ ದೋಷೇ ಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಚತುರ್ಥೇ ತು ಸಾ ನೀಲಿಕಯಾ ವಿಶಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಫಲತಿ| ಏಕಜಾತೀಯತಯಾ ತೃತೀಯಚತುರ್ಥಪಟಲಗತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ತಿಮಿರಕಾಚನೀಲಕಾಚಸಞ್ಜ್ಞಾ; ತದ್ವತಾಮಪಿ ಷಟ್ತ್ವಮೇವ, ನ ತು ದ್ವಾದಶತ್ವಮ್| ಯಥಾ– ಸತ್ಯಪಿ ಯೌವನತ್ವೇ ಯಜ್ಞದತ್ತಸ್ಯ ನಾತ್ಮನಾಮಹಾನಿಃ, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ, ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕೇಣೈವ ಷಡ್ಲಿಙ್ಗನಾಶ ಇತಿ|೪೧|–
Adhikarana ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ರೂಪವಿಶೇಷದರ್ಶನಮ್ (೪೧-೪೬) · Śloka ೪೬
ವಾತೇನ ಚಾಪಿ ರೂಪಾಣಿ ಭ್ರಮನ್ತೀವ ಚ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೧||
ಆವಿಲಾನ್ಯರುಣಾಭಾನಿ ವ್ಯಾವಿದ್ಧಾನೀವ ಮಾನವಃ |
ಪಿತ್ತೇನಾದಿತ್ಯಖದ್ಯೋತಶಕ್ರಚಾಪತಡಿದ್ಗುಣಾನ್ ||೪೨||
ನೃತ್ಯತಶ್ಚೈವ ಶಿಖಿನಃ ಸರ್ವಂ ನೀಲಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ |
ಕಫೇನ ಪಶ್ಯೇದ್ರೂಪಾಣಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಚ ಸಿತಾನಿ ಚ ||೪೩||
(ಗೌರಚಾಮರಗೌರಾಣಿ ಶ್ವೇತಾಭ್ರಪ್ರತಿಮಾನಿ ಚ |
ಪಶ್ಯೇದಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯತ್ಯರ್ಥಂ ವ್ಯಭ್ರೇ ಚೈವಾಭ್ರಸಮ್ಪ್ಲವಮ್) |
ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿತಾನೀವ ಪರಿಜಾಡ್ಯಾನಿ ಮಾನವಃ |
ಪಶ್ಯೇದ್ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತಾನಿ ತಮಾಂಸಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ||೪೪||
ಸ ಸಿತಾನ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪೀತಾನ್ಯಪಿ ಚ ಮಾನವಃ |
ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚಿತ್ರಾಣಿ ವಿಪ್ಲುತಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೫||
ಬಹುಧಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಚಾಪಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸಮನ್ತತಃ |
ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ತು ಜ್ಯೋತೀಂಷ್ಯಪಿ ಚ ಭೂಯಸಾ ||೪೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१||
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः |
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२||
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति |
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३||
(गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च |
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) |
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |
पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४||
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः |
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५||
बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः |
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ರೂಪವಿಶೇಷದರ್ಶನಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಶೇಷೇಣ ಯದುಕ್ತಮೇತತ್ ವಾತೇ ತತ್ ಸರ್ವಪಟಲೇಷು ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ್ಯಾಯಸ್ಯ| ವ್ಯಾವಿದ್ಧಾನೀವ ಕುಟಿಲಾನೀವ| ಖದ್ಯೋತೋ ಜ್ಯೋತಿರಿಙ್ಗಣಃ, ಶಕ್ರಚಾಪ ಇನ್ದ್ರಧನುಃ, ಗುಣಾನ್ ರೂಪಾಣಿ, ಆದಿತ್ಯಾದೀನಾಂ ರೂಪಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿಖಿನೋ ಮಯೂರಾನ್| ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿತಾನೀವ ಪರಿಜಾಡ್ಯಾನೀತಿ ಸಲಿಲಪ್ಲವನೇನೈವ ಸ್ತಿಮಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿತಾನೀತಿ ಶ್ವೇತಾನಿ| ನನು, ರಕ್ತೇನ ಕಥಂ ಸಿತಾನೀತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಿತರೂಪಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ನೈವಂ, ಸಿತಾನ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದದೋಷಃ; ಸ ಇತಿ ಮಾನವಃ| ರಕ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಪೀತದರ್ಶನಂ ಪಿತ್ತಸಧರ್ಮಕತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನಿ| ವಿಪ್ಲುತಾನೀವೇತಿ ವಿಪರೀತಾನಿ| ವಿಪರೀತತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಬಹುಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಪೂರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ ಬಹುವಿಧಾನಿ ದ್ವಿವಿಧಾನಿ ವಾ ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ, ತೃತೀಯಪಟಲೇ ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನ್ಯಪೀತಿ ಗದಾಧರಃ||೪೧-೪೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ರೂಪದರ್ಶನಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾವಿದ್ಧಾನಿ ಕುಟಿಲಾನಿ| ಪಿತ್ತೇನ ರೂಪದರ್ಶನಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಖದ್ಯೋತೋ ಜ್ಯೋತಿರಿಙ್ಗಣಃ, ಶಕ್ರಚಾಪ ಇನ್ದ್ರಧನುಃ, ಗುಣಾನಿತಿ ರೂಪಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿಖಿನೋ ಮಯೂರಾನ್| ಕಫೇನ ರೂಪಮಾಹ– ಗೌರೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಚಾಮರಶುಭ್ರಾಣಿ ಶುಭ್ರಮೇಘಸದೃಶಾನಿ| ಅಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸ್ಥೂಲಾನಿ| ವ್ಯಭ್ರೇ ಚೈವಾಭ್ರಸಮ್ಪ್ಲವಮಿತಿ ಅನಭ್ರೇ ಆಕಾಶೇ ಮೇಘೋನ್ನತಿಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಸಲಿಲಪ್ಲಾವಿತಾನಿ ಸ್ತಿಮಿತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತೇನ ರೂಪಮಾಹ– ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ರಕ್ತೇನ ಕಥಂ ಸಸಿತಾನೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸಿತರೂಪಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್| ಮೈವಂ, ಸಿತಾನ್ಯಪಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಪೀತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದದೋಷಃ| ರಕ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಪೀತದರ್ಶನಂ ಪಿತ್ತಸಧರ್ಮಕತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ಸನ್ನಿಪಾತರೂಪಮಾಹ– ಸನ್ನಿಪಾತೇನೇತಿ| ಚಿತ್ರಾಣಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನಿ, ವಿಪ್ಲುತಾನಿ ವಿಪರೀತಾನಿ, ವಿಪರೀತತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಬಹುಧಾ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಬಹುಧಾ ದ್ವಿಧಾ ವಾ ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ, ತೃತೀಯಪಟಲಗತೇ ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗಾನ್ಯಪೀತಿ||೪೧-೪೬||
Adhikarana ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಸಞ್ಜ್ಞಕತಿಮಿರಲಕ್ಷಣಮ್ (೪೭) · Śloka ೪೭
ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಮೂರ್ಛಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ |
ಪೀತಾ ದಿಶಸ್ತು ಖದ್ಯೋತಾನ್ ಭಾಸ್ಕರಂ ಚಾಪಿ ಪಶ್ಯತಿ ||೪೭||
ವಿಕೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ಖದ್ಯೋತೈರ್ವೃಕ್ಷಾಂಸ್ತೇಜೋಭಿರೇವ ವಾ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा |
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७||
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತೇನಾಪರಂ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಸಞ್ಜ್ಞಕಂ ತಿಮಿರಮಾಹ– ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮ್ಲಾಯೀತಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ತಿಮಿರಮ್; ಏತಚ್ಚ ರಕ್ತಮೂರ್ಛಿತಪಿತ್ತಕೃತಂ ಪೀತಂ ನೀಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ಏವಮೇವ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ನೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ರಕ್ತಾಃ ಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತಾಃ ಪೀತಾಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಚನೇ ಕಾಚ ಇತಿ ವಿಶೇಷ್ಯತ್ವೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಮೂರ್ಛಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸೇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ರಕ್ತಂ, ಪ್ರಸಾದರೂಪತ್ವಾತ್; ತೇನ ಮಿಶ್ರಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ರಕ್ತತೇಜಸಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರಕ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ಬಲಂ ರಕ್ತತೇಜಃ; ಕೇಚಿತ್ ‘ಭಕ್ತತೇಜಸಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಭಕ್ತಸ್ಯ ಅನ್ನಸ್ಯ ತೇಜಸಾ ಪ್ರಸಾದೇನ ರಸೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ; ರಕ್ತತೇಜಸೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಾರ್ಥಂ ತೇಜೋ ರಕ್ತತೇಜ ಇತಿ ರಸ ಏವಾಭಿಧಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತತೇಜಸೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಾರ್ಥಂ ತೇಜಃ ಪಿತ್ತತೇಜಃ; ಪಿತ್ತಶಬ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ವೇನ ತತ್ಪ್ರಸಾದತ್ವೇನ ಚ ರಕ್ತಮಭಿಧಾಯ ಪೂರ್ವ ಏವಾರ್ಥಃ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪ್ರಸಾದೇನ ಮೂರ್ಛಯಿತ್ವಾ ಚ ಮಾರುತಮ್|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಏಷ ಯಾಪ್ಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕಾಚೋ ಮ್ಲಾಯೀನಾಮ್ನಾ ಶರೀರಿಣಾಮ್|” ಇತಿ| ಇದಂ ತ್ವನ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ – “ವಿದಧಾತಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ಸಙ್ಗತಮ್| ತೇನ ಪೀತಾ ದಿಶಃ ಪಶ್ಯೇದುದ್ಯನ್ತಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಮ್||” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಯದಿ ರಕ್ತಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಾರ್ಥಂ ಯತ್ತದ್ರಕ್ತಮಿತಿ ಕುಸೃಷ್ಟ್ಯಾ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತದಾ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಹ ಸಮಾನಾರ್ಥಮೇವೈತದ್ವಚನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಪರಿಮ್ಲಾಯಿರೋಗೇ ತಿಮಿರವತಃ ಪುಂಸೋ ರಾಗಗ್ರಹಣೇ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪೀತಾ ದಿಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕೀರ್ಯಮಾಣಾನಿತಿ ಆಚ್ಛಾದ್ಯಮಾನಾನ್| ಯಾಪ್ಯಶ್ಚಾಯಂ, ತಥಾಹಿ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತಿಮಿರಂ ರಾಗಿ ಜಾಯತೇ| ಅರಾಗಿ ತಿಮಿರಂ ಸಾಧ್ಯಮಾದ್ಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಮ್|| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ರಾಗಿ ಸ್ಯಾತ್ ತೃತೀಯೇ ಯಾಪ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” ಇತಿ||೪೭||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತೇ(ತ್ತರಕ್ತೇ)ನ ಚಾಪರಂ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಸಞ್ಜ್ಞಿತಂ ತಿಮಿರಮಾಹ– ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ತಿಮಿರಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಏತಚ್ಚ ರಕ್ತಮೂರ್ಛಿತಂ ಪೀತಂ ನೀಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ಏವಮೇವ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ನೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಸಮುದ್ಭವಾಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತಾಃ ಪೀತಾಃ” ಇತಿ| ಮೂರ್ಛಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸೇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ರಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದರೂಪತ್ವಾತ್, ತೇನ ಸಂಶ್ರಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ರಕ್ತತೇಜಸೇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರಕ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋ ಬಲಂ ರಕ್ತತೇಜಃ, ತೇನ ರಕ್ತತೇಜಸಾ ರಕ್ತಪ್ರಸಾದೇನ| ಕಶ್ಚಿದ್ಭಕ್ತತೇಜಸೇತಿ ಪಠತಿ, ಭಕ್ತತೇಜಸಾ ಆಹಾರಪ್ರಸಾದೇನ ರಸೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತತೇಜಸೇತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಾರ್ಥಂ ತೇಜೋ ರಕ್ತತೇಜಃ| ಇದಂ ತ್ವನ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಿದಧಾತಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ಸಙ್ಗತಮ್| ತೇನ ಪೀತಾ ದಿಶಃ ಪಶ್ಯೇದುದ್ಯನ್ತಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಮ್||” ಇತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ರೂಪಗ್ರಹಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪೀತಾ ದಿಶ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಕೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ಆಚ್ಛಾದ್ಯಮಾನಾನ್, ಯಾಪ್ಯಶ್ಚಾಯಂ ವಿಕಾರಃ, ತಥಾಹಿ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತಿಮಿರಂ ರಾಗಿ ಜಾಯತೇ| ಅರಾಗಿ ತಿಮಿರಂ ಸಾಧ್ಯಮಾದ್ಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಮ್|| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ಪಟಲೇ ತೃತೀಯೇ ಯಾಪ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|” ಇತಿ||೪೭||–
Adhikarana ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ಯ ರಾಗೈಃ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಮ್ (೪೮) · Śloka ೪೮
ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಷಡ್ವಿಧಂ ರಾಗೈರ್ಲಿಙ್ಗನಾಶಮತಃ ಪರಮ್ ||೪೮||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಧಂ ತಿಮಿರಮಭಿಧಾಯ ರಾಗೈಃ ಷಡ್ವಿಧಮಾಹ– ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಷಡ್ವಿಧಂ ರಾಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾನುಗಾಂ ತಿಮಿರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ವಿಹಾಯ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಕೀರ್ತನಂ ರಾಗಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೇಃ||೪೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಷಡ್ವಿಧಂ ತಿಮಿರಮಭಿಧಾಯ ರಾಗೈಃ ಷಡ್ವಿಧಮಾಹ– ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾನುಗಾಂ ತಿಮಿರಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ವಿಹಾಯ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಃ ಸಙ್ಕೀರ್ತನಂ ರಾಗಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೇಃ||೪೮||
Adhikarana ವಾತಿಕಾದಿರಾಗೋದ್ದೇಶಃ (೪೯) · Śloka ೪೯
ರಾಗೋಽರುಣೋ ಮಾರುತಜಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಮ್ಲಾಯೀ ಚ ನೀಲಶ್ಚ ತಥೈವ ಪಿತ್ತಾತ್ |
ಕಫಾತ್ ಸಿತಃ ಶೋಣಿತಜಃ ಸರಕ್ತಃ ಸಮಸ್ತದೋಷಪ್ರಭವೋ ವಿಚಿತ್ರಃ ||೪೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् |
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಾದಿರಾಗೋದ್ದೇಶಮಾಹ– ರಾಗೋಽರುಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾಯೀ ಚ ನೀಲಶ್ಚ ತಥೈವ ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ಮ್ಲಾಯೀ ಪೀತನೀಲೋ ವರ್ಣಃ| ನನು, ಶೇಷೇ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಠಿತಂ ತತ್ ಕಥಮಧುನಾ ವಾತರೋಗಸ್ಯಾನನ್ತರೋಕ್ತಿಃ? ನೈವಂ, ರಾಗಕಾಲೇ ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರಾಂಶೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಪೈತ್ತಿಕರೂಪದ್ವಯಸ್ಯೈಕತ್ರಾಭಿಧಾನೇನ ಲಾಘವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯುಕ್ತಂ, ಯತ್ತು ಪ್ರಾಗೇವ ನ ಕೃತಂ ತದೇಕವಿಕಾರಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೪೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಾದಿರಾಗೋದ್ದೇಶಮಾಹ– ರಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾಯೀ ಪೀತನೀಲೋ ವರ್ಣಃ, ವಿಚಿತ್ರೋ ನಾನಾವರ್ಣಃ| ನನು, ಶೇಷೇ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ ಪಠಿತಂ ತತ್ಕಥಮಧುನಾ ವಾತರೋಗಾನನ್ತರಂ ತಸ್ಯೋಕ್ತಿಃ? ಮೈವಂ, ರಾಗಕಾಲೇ ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರಾಂಶೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೪೯||
Adhikarana ವಾತಿಕರಾಗಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ (೫೦) · Śloka ೫೦
ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾರುಣಪ್ರಭಮ್ |೫೦|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮೇಣ ವಾತಿಕರಾಗಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಕೀದೃಶಂ ಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ– ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾರುಣಪ್ರಭಮಿತಿ| ಸ್ಥೂಲಕಾಚಸ್ಯೇವ ಅರುಣಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಏತೇನ ಬಾಹುಲ್ಯಮರುಣತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಕಾಚೋಽತ್ರಾರುಣೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ|೫೦|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪರಿಮ್ಲಾಯಿತಿಮಿರರೋಗಮಾಹ– ಅರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೂಲಕಾಚಸ್ಯೇವಾರುಣಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ಕಾಚೋಽತ್ರಾರುಣೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ೫೦|–
Adhikarana ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನೋ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮ್ (೫೦) · Śloka ೫೦
ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನಿ ರೋಗೇ ಸ್ಯಾನ್ಮ್ಲಾಯಿ ನೀಲಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್ ||೫೦||
ದೋಷಕ್ಷಯಾತ್ ಸ್ವಯಂ ತತ್ರ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ಯಾತ್ತು ದರ್ಶನಮ್ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०||
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನೋ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಗದಾಧರಸ್ತು “ರಕ್ತಜಂ ಮಣ್ಡಲಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಾನಲಪ್ರಭಮ್|” ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಏತದಪಿ ಪರಿಮ್ಲಾಯಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸ್ಥೂಲಕಾಚಸ್ಯೇವ ವರ್ಣತಃ ಅನಲಸ್ಯೇವ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥೇತಿ, ಅನಲಪ್ರಭತ್ವೇನ ಪೀತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಭವತಿ; ಪೀತಂ ಚೇಷನ್ನೀಲಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, “ಮ್ಲಾಯಿ ನೀಲಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್; ತಥಾ “ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಂ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಂ ಪೀತಮೇವ ಚ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಆನೀಲಮೀಷನ್ನೀಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮ್ಲಾಯೀತಿ ಮ್ಲಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ದೋಷಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾತ್; ಸತ್ಯಪಿ ದೋಷರೂಪತ್ವೇ ದರ್ಶನಸದ್ಭಾವಾತ್| ನನು, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ದೋಷರೂಪಂ ತಾದೃಶಮೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ಉತ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾ? ತತ್ರ ನ ತಾವದಾದ್ಯಃ ಪಕ್ಷಃ, ದೋಷಾಣಾಂ ಕೃತಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ತಥಾತ್ವೇ ದರ್ಶನಸ್ಯಾಸಙ್ಗತತ್ವಾತ್; ಅಥ ದ್ವಿತೀಯಸ್ತದಾ ದೋಷಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾಪತಿತಂ ಕಿಮಿತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ? ನೈವಂ, ವಿನಾ ದೋಷಪ್ರತೀಕಾರಂ ದರ್ಶನೋದಯಾದ್ವಿಕಾರಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಾಲವಶಾತ್ ವಾತಾದಿದೋಷಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹುಃ, ಯತಃ ಕಾಲಾದಿಜಮಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ಪಠತ್ಯೇವ, ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಚ ಕರ್ಮಣೋಽಭಿಧಾನಮಪ್ರಸಿದ್ಧಂ; ಕಿಂವಾ ದೋಷಕ್ಷಯೇ ಏವ ಕದಾಚಿತ್ ಕರ್ಮಕ್ಷಯೋ ಹೇತುರಿಷ್ಯತಾಂ, ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಕದಾಚಿತ್ ಕ್ಷಯೋ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಾತ್| ಅಥಾತ್ರೈವ ಕುತ ಏವಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಸ್ಯೈವಂವಿಧಕರ್ಮಜನ್ಯತ್ವಾದಿತಿ| ಗದಾಧರಪಾಠೇ ರಕ್ತಜಮಿತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಮ್||೫೦||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪರಿಮ್ಲಾಯಿನಿ ತಿಮಿರೇ ದೋಷಕ್ಷಯಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ತತ್ರ ದರ್ಶನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ದೋಷಕ್ಷಯಾದಿತಿ| ಕಾಲಾದಿನಾ ವಾತಾದಿದೋಷಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಯಾತ್; ಅನ್ಯೇ ಕರ್ಮಸಹಚರಿತವಾತಾದಿದೋಷಕ್ಷಯಾತ್||೫೦||–
Adhikarana ವಾತಿಕಾದಿರಾಗಾಣಾಮುದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೫೧-೫೪) · Śloka ೫೪
ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾತಾಚ್ಚಞ್ಚಲಂ ಪರುಷಂ ತಥಾ ||೫೧||
ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಂ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಂ ಪೀತಮೇವ ಚ |
ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಬಹುಲಂ ಪೀತಂ ಶಙ್ಖಕುನ್ದೇನ್ದುಪಾಣ್ಡುರಮ್ ||೫೨||
ಚಲತ್ಪದ್ಮಪಲಾಶಸ್ಥಃ ಶುಕ್ಲೋ ಬಿನ್ದುರಿವಾಮ್ಭಸಃ |
( ಸಙ್ಕುಚತ್ಯಾತಪೇಽತ್ಯರ್ಥಃ ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ತೃತೋ ಭವೇತ್) |
ಮೃಜ್ಯಮಾನೇ ಚ ನಯನೇ ಮಣ್ಡಲಂ ತದ್ವಿಸರ್ಪತಿ ||೫೩||
ಪ್ರವಾಲಪದ್ಮಪತ್ರಾಭಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಶೋಣಿತಾತ್ಮಕಮ್ |
ದೃಷ್ಟಿರಾಗೋ ಭವೇಚ್ಚಿತ್ರೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇ |
ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೫೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
( ತಥಾ ನರಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಃ ಕಫೇನ ಚಾನ್ಯಸ್ತ್ವಥ ಧೂಮದರ್ಶೀ |
ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾತ್ಯೋ ನಕುಲಾನ್ಧತಾ ಚ ಗಮ್ಭೀರಸಞ್ಜ್ಞಾಚ್ಚ ತಥೈವ ದೃಷ್ಟಿಃ) |
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१||
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च |
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२||
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः |
( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) |
मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३||
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् |
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे |
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी |
यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಾಗೋಽರುಣೋ ಮಾರುತಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಅರುಣಂ ಮಣ್ಡಲಂ ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾನ್ಮಣ್ಡಲಮಾನೀಲಮಿತಿ ಆನೀಲಮೀಷನ್ನೀಲಂ ಪೀತಮೇವ, ತೇನ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಕಾಂಸ್ಯಾಭಮ್| ಪೀತಮೇವ ಚೇತಿ ರಸಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪೀತಮೇವ, ಕಾಂಸ್ಯಾಭಮಾಪಾಣ್ಡುಪೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಕಫಜೇ ಪಠನ್ತಿ– “ಸಙ್ಕುಚತ್ಯಾತಪೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ತೃತೋ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಶೋಣಿತಜೇ ಪ್ರವಾಲೇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರವಾಲಂ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಂ ತದಾಭಂ, ಪದ್ಮಪತ್ರಾಭಂ ಚ ರಕ್ತಪದ್ಮಪುಷ್ಪದಲಾಭಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಚಿತ್ರ ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿವರ್ಣವಿಭೇದೇನ ಚಿತ್ರತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್; ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಯಥಾಯಥಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ವರ್ಣಭೇದೇನ ಚಿತ್ರವರ್ಣೋ ಭವತಿ, ಉದ್ದೇಶೋಕ್ತವರ್ಣಚಿತ್ರತ್ವೇ ಸಾಕ್ಷಾದೇತಾದೃಶವಿವರಣಾಭಾವ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾರುಣಾದಿಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಕ್ತೇಷು ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನಿ||೫೧-೫೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೇಷಾಮೇವ ಮಣ್ಡಲಗತರಾಗಮಾಹ– ಅರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಾಭಮ್, ಆಪಾಣ್ಡು ಈಷತ್ಪೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಂ ಚೈತತ್ಪಿತ್ತಮ್ಲಾಯಿವಿಷಯಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಬಹುಲಮಿತ್ಯಾದಿಕಫಲಕ್ಷಣೇ ಬಹುಲಂ ಘನಮ್| ಕಮಲಪತ್ರಸ್ಥಜಲಬಿನ್ದುಸದೃಶಮ್, ಆತಪೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಙ್ಕುಚತಿ, ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಸ್ತೃತೋ ಭವೇತ್, ಮೃಜ್ಯಮಾನೇ ನೇತ್ರೇ ತನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಪ್ರಸರತಿ| ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಪ್ರವಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಾಲಂ ಸ್ವನಾಮಾಖ್ಯಾತಂ ತದಾಭಮ್| ಪದ್ಮಪತ್ರಾಭಂ ರಕ್ತಕಮಲದಲಾಭಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಯಥಾಯಥಂ ವಾತಾದಿನಾ ಚಿತ್ರೋ ವರ್ಣೋ ಭವತಿ| ಉದ್ದೇಶೇನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಭ್ರಮಣಾರುಣಾದಿಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಕ್ತೇಷು ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನಿ||೫೧-೫೪||
Adhikarana ದೃಷ್ಟಿಗತರೋಗಾಣಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ (೫೫) · Śloka ೫೫
ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾಃ ಷಡಿಮೇ ಚ ರೋಗಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಯಾಃ ಷಟ್ ಚ ಷಡೇವ ವಾಚ್ಯಾಃ |೫೫|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅತಃ ಪರಮುಕ್ತವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಕಾರಯೋಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಮಾಹ– ಷಡಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಾನುವಾದೋಽಯಮ್| ಷಡಿಮೇ ಚ ರೋಗಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟ್ಯಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ನನು, ಉಕ್ತಾನುವಾದೋ ಯುಕ್ತಃ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಪುನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಖ್ಯೋಕ್ತಿಃ? ನೈವಂ, ಪಿತ್ತಕಫವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ದಿವಾನ್ಧರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್, ಅತ ಏವ ಷಡೇವೇತ್ಯವಧಾರಣಂ ಕೃತಂ, ಷಟ್ ಚ ಷಡೇವ ಇತಿ ಮಿಲಿತ್ವಾ ದ್ವಾದಶ; ಅಮುಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಂ ಕೇಚಿದತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ನ ಪಠನ್ತ್ಯೇವ|೫೫|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅತಃ ಪರಮುಕ್ತವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಕಾರಯೋಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭಿಧಾನಮಾಹ– ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ದಿವಾನ್ಧಃ, ಕಫೇನ ಚಾನ್ಯ ಇತಿ ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಃ, ತಥಾ ಧೂಮದರ್ಶೀ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯನಕುಲಾನ್ಧಗಮ್ಭೀರಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದೃಷ್ಟಿರೋಗಾಃ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಷಟ್, ಲಿಙ್ಗನಾಶಾ ದಿವಾನ್ಧಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಷಟ್ ವಿಕಾರಾಃ, ಏವಂ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಯಾ ರೋಗಾ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಷಡೇವೇತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ಕಫಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟೇರವಸ್ಥಾನ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ದಿವಾನ್ಧರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್|೫೫|–
Adhikarana ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೫೫-೫೬) · Śloka ೫೬
ಪಿತ್ತೇನ ದುಷ್ಟೇನ ಸದಾ ತು ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತಾ ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ||೫೫||
ಪೀತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ತೇನ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ವೈ ನರಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಃ |
ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ತು ದೋಷೇ ದಿವಾ ನ ಪಶ್ಯೇನ್ನಿಶಿ ಚೇಕ್ಷತೇ ಸಃ ||೫೬||
ರಾತ್ರೌ ಚ ಶೀತಾನುಗೃಹೀತದೃಷ್ಟಿಃ ಪಿತ್ತಾಲ್ಪಭಾವಾದಪಿ ತಾನಿ ಪಶ್ಯೇತ್ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५||
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः |
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६||
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತಾ ಭವೇದಿತಿ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಯೋಃ ಪಟಲಯೋರಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಯತಃ ಪರತಃ “ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ” ಇತ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಂ ತಿಮಿರಾದಸ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥಕ್ಯಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ತೃತೀಯಪಟಲಪ್ರಾಪ್ತಿಮನ್ತರೇಣ ವರ್ಣಾಸದ್ಭಾವಾತ್| ಏತಚ್ಚ ಸತಿ ವರ್ಣೇ ಪಟಲಾನ್ತರಗತದೋಷಲಿಙ್ಗಾಭಾವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಾನೇ ತಾದೃಕ್ ಸ್ವರೂಪೋ ದೋಷಃ ಕಥಮನ್ಯವಿಕಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್, ತಜ್ಜನಕಕರ್ಮಣೋ ಭಿನ್ನತ್ವೇನ ಸಾಮಗ್ರೀಭೇದಾತ್| ಅಯಂ ದಿವಾನ್ಧಃ, ದಿವಾ ನ ಪಶ್ಯೇದಿತಿ ವಚನಾತ್| ತಾನೀತಿ ರೂಪಾಣಿ| ದೋಷೇ ಪಿತ್ತೇ||೫೫-೫೬||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತಾ ಭವೇದಿತಿ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಪಟಲಯೋರ್ದೋಷಗತಿರವಗಮ್ಯತೇ| ಯತಃ ಪರತಃ “ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಮ್” ಇತ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟೇರವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ದಿವಾನ್ಧಮಾಹ– ಪ್ರಾಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ದಿವಾನ್ಧೋ ‘ದಿವಾ ನ ಪಶ್ಯೇತ್’ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ದೋಷೇ ಪಿತ್ತೇ ರಾತ್ರೌ ತು ಶೀತಾನುಗ್ರಹಾತ್ ರೂಪಾಣಿ ಪಶ್ಯೇತ್||೫೫-೫೬||–
Adhikarana ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೫೭-೫೮) · Śloka ೫೮
ತಥಾ ನರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಶುಕ್ಲಾನಿ ತು ಮನ್ಯತೇ ಸಃ ||೫೭||
ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಿತೋಽಲ್ಪಃ ಪಟಲೇಷು ದೋಷೋ ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ |
ದಿವಾ ಸ ಸೂರ್ಯಾನುಗೃಹೀತದೃಷ್ಟಿಃ ಪಶ್ಯೇತ್ತು ರೂಪಾಣಿ ಕಫಾಲ್ಪಭಾವಾತ್ ||೫೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७||
त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य |
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತಥಾ ನರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಾಂ ಚ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಜನಯತಿ; ಪರತಃ ‘ತ್ರಿಷು’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ| ತಾನೀತಿ ರೂಪಾಣಿ| ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಿತೋಽಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನ ದಿವಾದರ್ಶನಂ ಪ್ರತ್ಯಾನುಕೂಲ್ಯಂ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಯದಿ ಹಿ ಅನಲ್ಪದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ದಿವಾಽಪಿ ದರ್ಶನಂ ನ ಭವೇದೇವ| ದೋಷೋಽತ್ರ ಕಫಃ, ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್; ಅಯಂ ನಕ್ತಾನ್ಧಃ||೫೭-೫೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಮಾಹ– ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಃ ಸ ತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಶುಕ್ಲಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಮಾಹ– ತ್ರಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಷು ಪಟಲೇಷು ಸ್ಥಿತೋಽಲ್ಪದೋಷೋ ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಂ ಜನಯತಿ, ರಾತ್ರೌ ನ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೂರ್ಯಾನುಗ್ರಹಾತ್ ಕಫಾಲ್ಪಭಾವಾತ್ ಸ ದಿವಾಽನುಪಶ್ಯತಿ||೫೭-೫೮||
Adhikarana ಧೂಮದರ್ಶೀಲಕ್ಷಣಮ್ (೫೯) · Śloka ೫೯
ಶೋಕಜ್ವರಾಯಾಸಶಿರೋಽಭಿತಾಪೈರಭ್ಯಾಹತಾ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಃ |
ಧೂಮ್ರಾಂಸ್ತಥಾ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಸ ಧೂಮದರ್ಶೀತಿ ನರಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೫೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः |
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಧೂಮದರ್ಶಿನೋ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಶೋಕಜ್ವರಾಯಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಕಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನಾಭ್ಯಾಹತಾ ಉಪಹತಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್, ಅಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೈತ್ತಿಕಗಣೇಽಭಿಧಾನಾತ್| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ಬಾಹ್ಯಪಟಲಸ್ಥೇನ ದೋಷೇಣ ಜನ್ಯತ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ತೃತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತದೋಷೇಣೇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ದಿವಾ ಧೂಮಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ, ನ ತು ನಕ್ತಂ; ತದಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೫೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಧೂಮದರ್ಶಿನಮಾಹ– ಶೋಕೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಕಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಕುಪಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನಾಭ್ಯಾಹತಾ ಉಪಹತಾ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಸ ಸಧೂಮಕಾನ್ ಧೂಮೇನ ಸಹ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಧೂಮಕಾಸ್ತಾನ್ಪದಾರ್ಥಾನ್ಪಶ್ಯತಿ| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ಬಾಹ್ಯಪಟಲಸ್ಥೇನ ದೋಷೇಣ ಜನ್ಯತ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತೇನ ದೋಷೇಣೇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ದಿವಾ ಧೂಮಾನ್ ಪಶ್ಯತಿ, ನ ತು ರಾತ್ರೌ; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತೀತಿ||೫೯||
Adhikarana ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೦) · Śloka ೬೦
ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೋ ದಿವಸೇಷು ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ಧ್ರಸ್ವಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ತೇನ ಪಶ್ಯೇತ್ |೬೦|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೇನ ಹ್ರಸ್ವಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ದಿವಾ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅತ್ರ ದೋಷೋ ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಗತಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಗತೇ ದೋಷೇ ಮಹದ್ಧ್ರಸ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ|” ಇತಿ| ಅಯಂ ಪೈತ್ತಿಕಃ|೬೦|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೇನ ಹ್ರಸ್ವಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ದಿವಾ ಪಶ್ಯೇದ್ಯಃ ಸ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅತ್ರ ದೋಷೋ ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಗಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಮಹದ್ಧ್ರಸ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ|” ಇತಿ|೬೦|–
Adhikarana ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೦) · Śloka ೬೦
ವಿದ್ಯೋತತೇ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷಾಭಿಪನ್ನಾ ನಕುಲಸ್ಯ ಯದ್ವತ್ ||೬೦||
ಚಿತ್ರಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ದಿವಾ ಸ ಪಶ್ಯೇತ್ ಸ ವೈ ವಿಕಾರೋ ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಃ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०||
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಮಾಹ– ವಿದ್ಯೋತತೇ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನಕುಲಸ್ಯ ಯದ್ವತ್ ವ್ಯಥಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ವಿದ್ಯೋತತೇ ವರ್ಣೇನ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ತಥಾಽಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಃ ಸರ್ವದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಗತೋ ರಾಗಃ ಸರ್ವದೋಷವರ್ಣಶ್ಚ; ದೋಷಾಭಿಪನ್ನೇತ್ಯತ್ರ ದೋಷಶಬ್ದಸ್ಯಾವಿಶೇಷಿತ್ವಾದಭಿಶಬ್ದಸ್ಯಾಭಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಏತೌ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯನಕುಲಾನ್ಧ್ಯೌ ಚತುಃಪಟಲಸ್ಥಿತದೋಷಜನ್ಯೌ ಸರಾಗೌ ನ ಸಾಧ್ಯೌ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ನಕ್ತಮನ್ಧಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರೋ ಯೇ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ತೇಷಾಮಸಾಧ್ಯೋ ನಕುಲೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ|| ವಿಶೇಷೇಣ ಭವೇಯಾತಾಂ ದ್ವೌ ಚತುಃಪಟಲಾಶ್ರಿತೌ| ತೌ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗತ್ವಾದಸಾಧ್ಯೌ ಪರಿಕೀರ್ತಿತೌ||” ಇತಿ| ಏತೌ ಚ ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧೌ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯೌ, ದಿವಾ ಹ್ರಸ್ವಚಿತ್ರರೂಪದರ್ಶನಾಭಿಧಾನೇನ ರಾತ್ರಾವದರ್ಶನಪ್ರತೀತೇಃ| ವಿದೇಹೇನ ತು ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯೇ ತ್ರಿತ್ವೇಽಪಿ ಚತ್ವಾರ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನಕ್ತಾನ್ಧ್ಯಬಾಹುಲ್ಯೇನ ದಿವಾನ್ಧ್ಯೇಽಪಿ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಾತ್; ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿವತ್||೬೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಕುಲಾನ್ಧ್ಯಮಾಹ– ವಿದ್ಯೋತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಕುಲಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಃ ವಿದ್ಯೋತತೇ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ವರ್ಣೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಸರ್ವದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಗತೋ ರಾಗಃ ಸರ್ವದೋಷವರ್ಣಶ್ಚ| ಅಭಿಪನ್ನೇತಿ ಅಭಿಶಬ್ದಸ್ಯಾಭಿತಃ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ ದಿವಾ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ರಾತ್ರೌ ನ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಏತೌ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯನಕುಲಾನ್ಧೌ ಚತುಷ್ಪಟಲಸ್ಥಿತದೋಷಜನ್ಯೌ ಸರಾಗೌ ನ ಸಾಧ್ಯೌ ಚ, ತಥಾ ವಿದೇಹಃ– “ನಕ್ತಮನ್ಧಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ| ತೇಷಾಮಸಾಧ್ಯೋ ನಕುಲೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ|| ವಿಶೇಷೇಣ ಭವೇಯಾತಾಂ ತೌ ಚತುಷ್ಪಟಲಾಶ್ರಿತೌ| ತೌ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗತ್ವಾತ್ತಸ್ಮಾದೇತೌ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಃ||” ಇತಿ||೬೦||
Adhikarana ಗಮ್ಭೀರಿಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೧) · Śloka ೬೧
ದೃಷ್ಟಿರ್ವಿರೂಪಾ ಶ್ವಸನೋಪಸೃಷ್ಟಾ ಸಙ್ಕೋಚಮಭ್ಯನ್ತರತಸ್ತು ಯಾತಿ ||೬೧||
ರುಜಾವಗಾಢಾ ಚ ತಮಕ್ಷಿರೋಗಂ ಗಮ್ಭೀರಿಕೇತಿ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१||
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಗಮ್ಭೀರಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರೂಪಾ ವಿಕೃತಾ| ಶ್ವಸನೋಪಸೃಷ್ಟಾ ವಾತೋಪಗತಾ, ಸಙ್ಕೋಚಮಭ್ಯನ್ತರತಸ್ತು ಯಾತೀತಿ ಅನ್ತಃಸಙ್ಕೋಚಮೇತಿ ನಿಮಜ್ಜತೀತ್ಯರ್ಥಃ; “ ಸಙ್ಕುಚ್ಯತೇಽಭ್ಯನ್ತರತಶ್ಚ ಯಾತಿ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ, ಇಯಮವಿಶೇಷೋಕ್ತಿಃ| ಸಕಲಪಟಲಗತವಾತಜನ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ, ಸುಶ್ರುತೇ ಗಮ್ಭೀರಿಕಾ ತಥೇತಿ ನಿರ್ದೇಶಾತ್||೬೧||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಗಮ್ಭೀರಿಕಾಮಾಹ– ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರೂಪಾ ವಿಕೃತಾ| ಶ್ವಸನೋಪಸೃಷ್ಟಾ ವಾತೋಪದ್ರುತಾ| ಅನ್ತಃ ಸಙ್ಕುಚ್ಯತ ಇತಿ ಅನ್ತಃ ಸಙ್ಕುಚ್ಯತೇ ನಿಮಜ್ಜತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸಙ್ಕೋಚಮಭ್ಯನ್ತರತಸ್ತು ಯಾತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೬೧||
Adhikarana ಸನಿಮಿತ್ತಲಿಙ್ಗನಾಶ-ಅನಿಮಿತ್ತಲಿಙ್ಗನಾಶಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೨-೬೪) · Śloka ೬೪
ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿಹ ಸಮ್ಪ್ರದಿಷ್ಟೌ ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚಾಪ್ಯನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚ ||೬೨||
ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತತ್ರ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಜ್ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದನಿದರ್ಶನಃ ಸಃ |
( ವಿದಾರ್ಯತೇ ಸೀದತಿ ಹೀಯತೇ ವಾ ನೃಣಾಮಭಿಘಾತಹೃತಾ ಚ ದೃಷ್ಟಿಃ) |
ಸುರರ್ಷಿಗನ್ಧರ್ವಮಹೋರಗಾಣಾಂ ಸನ್ದರ್ಶನೇನಾಪಿ ಚ ಭಾಸ್ಕರಸ್ಯ ||೬೩||
ಹನ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ಮನುಜಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಸ ಲಿಙ್ಗನಾಶಸ್ತ್ವನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಃ |
ತತ್ರಾಕ್ಷಿ ವಿಸ್ಪೃಷ್ಟಮಿವಾವಭಾತಿ ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣಾ ವಿಮಲಾ ಚ ದೃಷ್ಟಿಃ ||೬೪||
(ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಗತಾಃ) |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२||
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः |
( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) |
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३||
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः |
तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४||
(इति दृष्टिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತದೇವಂ ಶಾರೀರಾನ್ ದ್ವಾದಶ ದೃಷ್ಟಿಗತವಿಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಸನಿಮಿತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಭೇದಾದಾಗನ್ತುಬಾಹ್ಯಜೌ ನಯನವಿಕಾರೌ (ಲಿಙ್ಗನಾಶೌ) ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ರದಿಷ್ಟೌ ಕಥಿತಾವೌಪದ್ರವಿಕಾಧ್ಯಾಯೇ “ ತಥಾ ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಬಹಿರ್ಭವೌ ಬಾಹ್ಯೌ, ಆಗನ್ತೂ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾದಿತಿ ಶಿರೋ ಅಭಿ ಸರ್ವತಸ್ತಪ್ಯತೇ ಯೇನ ವಿಷಕುಸುಮಗನ್ಧವಾಹಿಪವನಸ್ಪರ್ಶಾದಿನಾ ಸ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಸ್ತಸ್ಮಾತ್; ತೇನ ಸಮಸ್ತಶಿರಸ ಉಪತಾಪಾನ್ನಯನಗತರುಧಿರಾಧಿಕಕೋಪೋ ದೃಷ್ಟೇರಪಿ ಶಕ್ತೇರ್ವ್ಯಾಘಾತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿದರ್ಶನ ಇತಿ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ; ಸುಶ್ರುತೇ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸರ್ವಜಗಣೇ ದ್ವಯೋರಪ್ಯೇತಯೋಃ ಪಾಠಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅನಿಮಿತ್ತಮಾಹ– ಸುರರ್ಷಿಗನ್ಧರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಲಭ್ಯಮಾನವಿಶಿಷ್ಟಸುರಾದಿದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಮಾಹುಃ| ಸನ್ದರ್ಶನೇನ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನೇನ, ಹನ್ಯೇತ ಹನ್ತುಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇತ, ನ ತ್ವವಶ್ಯಂ ಹನ್ಯೇತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| (ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ದರ್ಶನಮುಪಲಬ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ, ನ ತು ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್, ಅಸ್ಯಾದೃಷ್ಟಿಗತವಿಕಾರತ್ವಾತ್| ಲಿಙ್ಗನಾಶಪ್ರಯೋಗಶ್ಚಾತ್ರ ರೂಪಗ್ರಹಣಾಭಾವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ನ ತು ರೂಢ್ಯಾ, ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಪಟಲಸ್ಥತಿಮಿರ ಏವ ರೂಢತ್ವಾತ್|) ತಚ್ಚೇದಂ ದರ್ಶನಂ ಕಿಮಭಿಷ್ಯನ್ದವತ್ ಸಕಲಗೋಲಕೋಪಘಾತಕಂ ತಿಮಿರತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರೋಪಘಾತಕಂ ವೇತಿ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮಾಹ– ತತ್ರಾಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ಪಷ್ಟಮಿವೇತಿ ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಸನ್ನಮಿವ ಗೋಲಕಾವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಚಕ್ಷುರವಭಾಸತೇ| ದೃಷ್ಟಿರಪಿ ವೈಡೂರ್ಯವರ್ಣಾ ಶ್ಯಾವಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಮಲೇತಿ ವಿಗತಕಾಚಾದಿಮಲಾ| ಅಯಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ– ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾತಃ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಮುಪಹನ್ಯತೇ, ಯತೋ ದೇವಾದಯೋ ಹಿ ಅವಯವಮದೂಷಯನ್ತ ಏವ ಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಮುಪಘ್ನನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾ ನ ದೂಷಯನ್ತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೇಹಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯದೃಶ್ಯಾಸ್ತರಸಾ ಯಥೈವ ಛಾಯಾತಪೌ ದರ್ಪಣಸೂರ್ಯಕಾನ್ತೌ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ( ಏತೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಜೌ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಧಾನನಿರೂಪಣೀಯತಯಾ ದೃಷ್ಟಿಗತಾವೇವ, ಅತ ಏವ ತದಧಿಕಾರನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ, ಶಾರೀರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ದ್ವಾದಶವಿಧತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ,) ದ್ವಾವಪ್ಯೇತಾವಸಾಧ್ಯೌ|| ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಗತಾಃ||೬೨-೬೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಏವಂ ದೃಷ್ಟಿಗತಾ ದ್ವಾದಶ ಕಥಿತಾಃ, ಬಾಹ್ಯೌ ಸನಿಮಿತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಭೇದಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶಾವಾಹ– ಬಾಹ್ಯಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ನಿಮಿತ್ತತಃ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರೋಽಭಿತಪ್ಯತೇ ಯೇನ ವಿಷಕುಸುಮಗನ್ಧವಾಹಿಪವನಸ್ಪರ್ಶೇನ ಸ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ, ತಸ್ಮಾತ್ತೇನ ಸಮಸ್ತಮಸ್ತಕಸ್ಯೋಪಘಾತಾನ್ನಯನಗತರಕ್ತಕೋಪಃ ದೃಷ್ಟೇರಪಿ ಶಕ್ತಿವ್ಯಾಘಾತಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿದರ್ಶನೈರಿತಿ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ವಿದೀರ್ಯತ ಇತಿ; ವಿದೀರ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ಭವತಿ, ಸೀದತಿ ಮ್ಲಾನೀಭವತಿ, ಹೀಯತೇ ಹೀನಾ ಭವತಿ, ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಲೋಷ್ಟಾದಿಜಃ| ಅನಿಮಿತ್ತಜಮಾಹ– ಸುರರ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಷಾಂ ಸನ್ದರ್ಶನೇನ ಹನ್ಯೇತ ವ್ಯಾಹನ್ಯೇತ| ನಯನೋಪಘಾತಮನ್ತರೇಣ ದರ್ಶನಶಕ್ತಿಮಾತ್ರಮುಪಹತಾಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ತತ್ರಾಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ಪಷ್ಟಂ ಪ್ರಸನ್ನಮ್| ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣಾ ಶ್ಯಾಮಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಮಲಾ ದೋಷಜನಿತತಿಮಿರರಾಗಜನಿತಕಾಚಾದಿರಹಿತಾ| ನನು, ಕಥಮಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಭೌತಿಕಸ್ಯಾದುಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಶಕ್ತಿನಾಶಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ದೇವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಭೌತಿಕೇನ್ದ್ರಿಯಮದೂಷಯನ್ತ ಏವ ಶಕ್ತಿಮುಪಘ್ನನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದೇವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಹಿ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಾ ನ ದೂಷಯನ್ತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೇಹಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯದೃಶ್ಯಾಸ್ತರಸಾ ಯಥೈವ ಛಾಯಾತಪೌ ದರ್ಪಣಸೂರ್ಯಕಾನ್ತೌ||” ಇತಿ| ವಾತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ರಕ್ತಜಃ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ, ಪರಿಮ್ಲಾಯಿ, ಏವಂ ಷಡ್ಲಿಙ್ಗನಾಶಾಃ; ದಿವಾನ್ಧಃ, ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧಃ, ಧೂಮದರ್ಶೀ, ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಃ, ನಕುಲಾನ್ಧಃ ಗಮ್ಭೀರಿಕಾ, ಏವಮಪರೇ ದೃಷ್ಟಿರೋಗಾಃ ಷಟ್, ಏವಂ ದ್ವಾದಶ| ಬಾಹ್ಯಾವಪರೌ ದ್ವೌ ಸನಿಮಿತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಜೌ, ಏವಂ ಚತುರ್ದಶ ದೃಷ್ಟಿರೋಗಾಃ||೬೨-೬೪||
Adhikarana ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೫) · Śloka ೬೫
ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ತನು ಸ್ತೀರ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ರಕ್ತನಿಭಂ ಸಿತೇ |೬೫|
View original
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಥ ಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಗತಾನನ್ತರಂ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಮಣ್ಡಲಗತಾನಾಂ ನಿದಾನಾಭಿಧಾನಾವಸರಪ್ರಾಪ್ತೌ ವರ್ತ್ಮಾದಿಮಣ್ಡಲಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತತ್ವಾತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯೇಣಾನನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ನಿದಾನೋದ್ದೇಶಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾರಿಶಬ್ದಾಭಿಧಾನಸ್ಯಾರ್ಮಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸ್ತಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ತಾರೀತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಂ, ಶೇಷಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತನು ಅಬಹಲಮ್| ಸ್ತೀರ್ಣಂ ವಿತತಮ್| ( ಶ್ಯಾವಮೀಷನ್ನೀಲಮ್| ರಕ್ತನಿಭಂ ರಕ್ತವರ್ಣಮ್| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಯೋರ್ವಿರೋಧಾತ್ ಸಮುಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ ವಿಕಲ್ಪಃ| ಅತ ಏವಾಹ ನಿಮಿಃ– “ಸಮನ್ತಾದ್ವಿಸೃತಃ ಶ್ಯಾವೋ ರಕ್ತೋ ವಾ ಮಾಂಸಸಞ್ಚಯಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಣ ಈಷನ್ನೀಲಲೋಹಿತವರ್ಣಸಮುಚ್ಚಯ ಏವ ದರ್ಶಿತಃ| ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ)|೬೫|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಚತುರ್ದಶದೃಷ್ಟಿಜಾನನ್ತರಮದೂರತ್ವೇನ ಶುಕ್ಲಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾರಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಸ್ತಾರೀತ್ಯಾದಿ| ತನು ಅಬಹಲಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಪ್ರಸ್ತಾರಿ, ಪ್ರಸರಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ಯಾವಂ ಸಶುಕ್ಲಂ ಕೃಷ್ಣಂ, ರಕ್ತಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಂ, ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲೇ ಅರ್ಥಾನ್ನಯನಸ್ಯೇತಿ ಪೂರಣೀಯಮ್|೬೫|–
Adhikarana ಶುಕ್ಲಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೫) · Śloka ೬೫
ಸಶ್ವೇತಂ ಮೃದು ಶುಕ್ಲಾರ್ಮ ಶುಕ್ಲೇ ತದ್ವರ್ಧತೇ ಚಿರಾತ್ ||೬೫||
View original
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶುಕ್ಲಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಶ್ವೇತಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛ್ವೇತಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ಪರತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಪದಂ ಸಿಂಹಾವಲೋಕನನ್ಯಾಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಸಶಬ್ದಸ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಶ್ವೇತತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಶುಕ್ಲೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ| ಚಿರಾತ್ ಚಿರಕಾಲೇನ ತದ್ವರ್ಧತೇ, ಕಫಜತ್ವಾತ್||೬೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶುಕ್ಲಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಶ್ವೇತಂ ಚಿರೇಣ ವರ್ಧತ ಇತಿ ಕಫಜತ್ವಾತ್ ಶುಕ್ಲಾರ್ಮ ತಸ್ಯ ನಾಮ||೬೫||
Adhikarana ರಕ್ತಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೬) · Śloka ೬೬
ಪದ್ಮಾಭಂ ಮೃದು ರಕ್ತಾರ್ಮ ಯನ್ಮಾಂಸಂ ಚೀಯತೇ ಸಿತೇ |೬೬|
View original
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಾಭಮರುಣಪದ್ಮಪತ್ರನಿಭಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಂ, ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ| ಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಮುಪೈತಿ| ಏತದ್ರಕ್ತಜಮ್|೬೬|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಪದ್ಮಾಭಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ಯನ್ಮಾಂಸಂ ಚೀಯತ ಇತಿ ಮಾಂಸಮುಪಚಯಮುಪೈತಿ| ಏತದ್ರಕ್ತಜಮಿತಿ ನಯನಸ್ಯ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ|೬೬|–
Adhikarana ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೬) · Śloka ೬೬
ಪೃಥು ಮೃದ್ವಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮ ಬಹುಲಂ ಚ ಯಕೃನ್ನಿಭಮ್ |೬೬|
View original
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೃಥ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥು ವಿತತಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹುಲಂ ಸ್ಥೂಲಮ್| ಲೋಹಿತತ್ವೇನ ಯಕೃನ್ನಿಭಂ, ಶ್ಯಾವವರ್ಣಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ಜ್ಞೇಯಃ; ಯಥಾಽಽಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮೃದು ಬಹಲಂ ಯಕೃತ್ಪ್ರಕಾಶಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ತದಧಿಕಮಾಂಸಜಾರ್ಮ ವಿದ್ಯಾತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವಂ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಶ್ಯಾವಂ ಲೋಹಿತಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ತ್ರಿದೋಷಜಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೬೬|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೃಥ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥು ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ, ಬಹಲಂ ಸ್ಥೂಲಂ, ಯಕೃನ್ನಿಭಮಿತಿ ಈಷನ್ನೀಲಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಮ್|೬೬|–
Adhikarana ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೬) · Śloka ೬೬
ಸ್ಥಿರಂ ಪ್ರಸ್ತಾರಿ ಮಾಂಸಾಢ್ಯಂ ಶುಕ್ಲಂ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮ ಪಞ್ಚಮಮ್ ||೬೬||
View original
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥಿರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಮ್| ಮಾಂಸಾಢ್ಯಂ ಬಹುಮಾಂಸಮ್| ಶುಷ್ಕಮವಿಸ್ರಾವಿ| ಇದಂ ಚ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮೋದ್ಭವಮ್| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಪ್ರಸ್ತಾರಿಣೋಽರ್ಮಣಃ ಸ್ರಾವಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಯದಾಽನಿಲಃ| ವಿನಾ ಸ್ರಾವಂ ವಿಶುಷ್ಕಂ ತತ್ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮೇತಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||” ಇತಿ| ಇದಂ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಮ್||೬೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಥಿರಮಿತಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಂ, ಶುಷ್ಕಮವಿಸ್ರಾವಿ| ಇದಂ ಚ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮೋದ್ಭವಮ್| ತಥಾ ವಿದೇಹಃ– “ಪ್ರಸ್ತಾರಿಣೋಽರ್ಮಣಃ ಸ್ರಾವಂ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಯದಾಽನಿಲಃ| ವಿನಾ ಸ್ರಾವಂ ವಿಶುಷ್ಕಂ ಚ ಯತ್ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ||” ಇತಿ| ಇದಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್||೬೬||
Adhikarana ಶುಕ್ತಿಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೭) · Śloka ೬೭
ಶ್ಯಾವಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿಶಿತನಿಭಾಶ್ಚ ಬಿನ್ದವೋ ಯೇ ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾಃ ಸಿತನಿಯತಾಃ ಸ ಶುಕ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಃ |೬೭|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೭) |
View original
श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶುಕ್ತಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾಃ ಪಾಣ್ಡುಶ್ಯಾಮಾಃ, ಪಿಶಿತನಿಭಾ ಇತಿ ನಿಯಮೇನ ಭಣಿತಾಃ, ( ತೇನ ಪಿಶಿತಸ್ಯೇವ ನಿಯಮೇನ ಭಾ ದೀಪ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಸಾ ಚ ಪ್ರಭಾ ಶ್ಯಾವಾ ಇತಿ ಸಮಭಿವ್ಯಾಹಾರೇಣ ಶ್ಯಾವವರ್ಣೈವ; ನತ್ವತ್ರ ಮಾಂಸಸ್ಯೋಪಮಾನತ್ವಂ ಪಿಶಿತನಿಭಶಬ್ದೋಽಭಿಧತ್ತೇ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಜುನೇ ರುಧಿರೋಪಮಶಬ್ದವತ್, ಮಾಂಸಾತ್ಮಕತ್ವಾದೇವ ಶುಕ್ತಿಕಾಯಾಃ)| ಸಿತನಿಯತಾ ಇತಿ ಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ ನಿಯತಾಃ; ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾ ಜಲಶುಕ್ತಿನಿಭಾಃ, ವರ್ಣಸಾಮ್ಯಾತ್; ಅತ ಏವ ಶುಕ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಃ| ಅಯಂ ಪಿತ್ತಜಃ| ಅತ್ರ ವಾಗ್ಭಟಃ “ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಿತೇ ಬಿನ್ದೂನಸಿತಶ್ಯಾವಪೀತಕಾನ್| ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶತುಲ್ಯಂ ವಾ ಸರ್ವಂ ಶುಕ್ಲಂ ಸದಾಹರುಕ್|| ರೋಗೋಽಯಂ ಶುಕ್ತಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸಶಕೃದ್ಭೇದತೃಡ್ಜ್ವರಃ||” (ವಾ. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ|೬೭|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶುಕ್ತಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಯಾವಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಾಃ ಪಾಣ್ಡುಶ್ಯಾಮಾಃ, ಪಿಶಿತನಿಭಾಃ ಪಿಶಿತಸ್ಯೇವ ನಿಯಮೇನ ಭಾ ದೀಪ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಶುಕ್ತ್ಯಾಭಾಃ ಜಲಶುಕ್ತಿನಿಭಾಃ, ತತ್ಸಾಮ್ಯಾತ್| ಅಸಿತಸಿತಾಃ ಅಸಿತಾಶ್ಚ ಸಿತಾಶ್ಚಾಸಿತಸಿತಾಃ| ಅಯಂ ಪಿತ್ತಜಃ|೬೭|–
Adhikarana ಅರ್ಜುನಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೭) · Śloka ೬೭
ಏಕೋ ಯಃ ಶಶರುಧಿರೋಪಮಶ್ಚ ಬಿನ್ದುಃ ಶುಕ್ಲಸ್ಥೋ ಭವತಿ ತಮರ್ಜುನಂ ವದನ್ತಿ ||೬೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |
View original
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७||
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅರ್ಜುನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕ ಏವ ಸನ್ ಯಃ ಶಶರುಧಿರವಲ್ಲೋಹಿತೋ ಬಿನ್ದುರೂಪಶ್ಚ ವಿಕಾರಸ್ತಮರ್ಜುನಂ ವದನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಕಲ್ಯಾಣವಿನಿಶ್ಚಯ– “ಶಕ್ರಗೋಪನಿಭಂ ಶುಕ್ಲೇಽರ್ಜುನಂ ರಕ್ತಪ್ರಕೋಪತಃ|” ಇತಿ| ಏತೇನ ಬಿನ್ದುರೂಪತ್ವೇ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ ಏವ ರವಿಗುಪ್ತ– “ಕೃಷ್ಣಭಾಗೇ ಸಿತಂ ಬಿನ್ದುಂ ಶುಕ್ಲಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಫಾತ್ಮಕಮ್| ರಕ್ತಂ ಚ ಶುಕ್ಲಭಾಗಸ್ಥಮರ್ಜುನಂ ಶೋಣಿತೋದ್ಭವಮ್||” ಇತಿ||೬೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅರ್ಜುನಮಾಹ– ಏಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇದಂ ಶೋಣಿತಜಮ್||೬೭||
Adhikarana ಪಿಷ್ಟಕಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೮) · Śloka ೬೮
ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾರುತಕೋಪೇನ ಶುಕ್ಲೇ ಪಿಷ್ಟಂ ಸಮುನ್ನತಮ್ |
ಪಿಷ್ಟವತ್ ಪಿಷ್ಟಕಂ ವಿದ್ಧಿ ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶಸನ್ನಿಭಮ್ ||೬೮||
View original
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् |
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿಷ್ಟಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾರುತಕೋಪೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಷ್ಟಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಮ್| ಪಿಷ್ಟವದಿತಿ ಆಲೇಪನಪಿಷ್ಟತುಲ್ಯಂ ಶ್ವೇತತ್ವೇನ| ಪುನಃ ಪಿಷ್ಟಕಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಮ್| ಸಮುನ್ನತಮುಚ್ಛೂನಮ್| ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶಸನ್ನಿಭಮಿತಿ ಧೂಲ್ಯಾದಿಮ್ರಕ್ಷಿತದರ್ಪಣತುಲ್ಯಮ್| ಅಯಂ ಕಫವಾತಜಃ, ಅತಃ ಕಫೇನಾಚ್ಛತಯಾ, ವಾತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಶ್ಯಾವತಯಾ ಮಲಾಕ್ತದರ್ಪಣನಿಭತ್ವಮಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿಷ್ಟಕಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಷ್ಟಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಪದಮ್| ಪಿಷ್ಟವದಿತಿ ಆಲೇಪನಪಿಷ್ಟತುಲ್ಯಂ, ಶ್ವೇತತ್ವೇನ| ಪುನಃ ಪಿಷ್ಟಕಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಮ್| ಮಲಾಕ್ತಾದರ್ಶಸನ್ನಿಭಮಿತಿ ಧೂಲ್ಯಾದಿಮ್ರಕ್ಷಿತದರ್ಪಣತುಲ್ಯಮ್| ಅಯಂ ವಾತಕಫಜಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೬೮||
Adhikarana ಸಿರಾಜಾಲಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೯) · Śloka ೬೯
ಜಾಲಾಭಃ ಕಠಿನಸಿರೋ ಮಹಾನ್ ಸರಕ್ತಃ ಸನ್ತಾನಃ ಸ್ಮೃತ ಇಹ ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಸ್ತು |೬೯|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |
View original
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಿರಾಜಾಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಾಲಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಲೋಮಸಿರಾನಿಚಯರಚಿತನಿರನ್ತರವಿವರಗವಾಕ್ಷಿಭಾವಾತ್ ಜಾಲಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಆಕೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕಠಿನಸಿರ ಇತ್ಯನೇನ ಸಿರಾಣಾಮೇವ ಸನ್ತಾನೋಽಯಂ ವಿಕಾರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸರಕ್ತ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ| ಸನ್ತನೋತಿ ಆಚ್ಛಾದಯತೀತಿ ಸನ್ತಾನಃ, ಬಹುಲವಚನಾತ್ ಕರ್ತರಿ ಘಞ್| ಅತ್ರ ಬಿನ್ದುಶಬ್ದೋಽನುವರ್ತನೀಯಃ, ಸ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಶೇಷ್ಯಃ| ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ ಸಿರಾಪೂರ್ವ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತೇನ ಸಿರಾಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ರಕ್ತಜಃ|೬೯|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಿರಾಜಾಲಮಾಹ– ಜಾಲಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಲೋಮಸ್ಥಿತಸಿರಾವಿರಚಿತಬಹುವಿವರತ್ವೇನ ಜಾಲಸ್ಯೇವ ಆಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಕಠಿನಸಿರ ಇತ್ಯನೇನ ಸಿರಾಣಾಮೇವ ಸನ್ತಾನೋಽಯಂ ವಿಕಾರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸರಕ್ತ ಇತಿ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಃ| ಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಿರಾಪೂರ್ವ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತೇನ ಸಿರಾಜಾಲಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೬೯|–
Adhikarana ಸಿರಾಜಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೯) · Śloka ೬೯
ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾಃ ಸಿತಪಿಡಕಾಃ ಸಿರಾವೃತಾ ಯಾಸ್ತಾ ಬ್ರೂಯಾದಸಿತಸಮೀಪಜಾಃ ಸಿರಾಜಾಃ |೬೯|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |
View original
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಿರಾಜಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಸಿತವರ್ಣಾಃ ಪಿಡಕಾಃ| ಸಿರಾವೃತಾಃ ಸಿರಾವ್ಯಾಪ್ತಾಃ| ಅಸಿತಸಮೀಪಜಾ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಾಭ್ಯರ್ಣಶುಕ್ಲಜಾಃ| ಸಿರಾಪರಿವೃತತ್ವಾತ್ ಸಿರಾಜಾಃ, ನತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಿರಾಜಾತಾ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಅಯಂ ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ತ್ರಿದೋಷಜಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣೇ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೬೯|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಿರಾಜಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾಭಿರಾವೃತಾಃ, ವಾಸ್ತುಸ್ಥಿತಸಿರಾಪರಿವೃತತ್ವೇನ ಸಿರಾಜಾಃ| ಅಸಿತಸಮೀಪಜಾ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಾನ್ತಃ ಶುಕ್ಲಜಾಃ ಸಿರಾಜಾಃ, ಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏವ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ|೬೯|–
Adhikarana ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಲಕ್ಷಣಮ್ (೬೯) · Śloka ೬೯
ಕಾಂಸ್ಯಾಭೋಽಮೃದುರಥ ವಾರಿಬಿನ್ದುಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನಯನಸಿತೇ ಬಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞಃ ||೬೯||
(ಇತಿ ಶುಕ್ಲಜಾಃ) |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪) |
View original
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९||
(इति शुक्लजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಾಂಸ್ಯಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಸ್ಯೇವಾಭಾ ದೀಪ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ಸಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಾರಿಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನತ್ವಾತ್| ಅಮೃದುಃ ಕಠಿನಃ, ಕಫಾನಿಲಜತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ಮಾರುತೋತ್ಪೀಡಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಜಲಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನೋ ಹ್ಯಮೃದುಃ ಕಫಸಮ್ಭವಃ|| ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಂ ನಾಮ ತಂ ಶೋಥಂ ವೃತ್ತಮಾದಿಶೇತ್|” ಇತಿ| ( ‘ಕೋಷಾಭ’ ಇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಠತಿ, ಕೋಷೋ ಮಾಂಸಕುಡ್ಮಲಃ, ತದಾಭಸ್ತದಾಕಾರಃ; ಏತಾವತಾಽತ್ಯರ್ಥಮುಚ್ಛೂನತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ವಾರಿಬಿನ್ದುಕಲ್ಪ ಇತಿ ಚ ಈಷದುಚ್ಛೂನತಾಽಪಿ, ನಯನಸಿತೇ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|) ಬಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞ ಇತ್ಯತ್ರ ಗ್ರಥಿತಶಬ್ದಲೋಪಃ, ತೇನ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಅತ್ರ ಸಿರೋತ್ಪಾತಸಿರಾಹರ್ಷೌ ವಾಗ್ಭಟೇನ ಪಠಿತೌ| ತಥಾ ಹಿ– “ರಕ್ತರಾಜೀನಿಭಂ ಶುಕ್ಲೇ ಉಷ್ಯತೇಽಪಿ ಸವೇದನಮ್| ಅಶೋಥಾಶ್ರೂಪದೇಹಂ ಚ ಶಿರೋತ್ಪಾತಃ ಸಶೋಣಿತಮ್| ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸಿರೋತ್ಪಾತೋ ರಾಜೀಸ್ತಾ ಏವ ವರ್ಧಯನ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಾಸ್ರಂ ಸಿರಾಹರ್ಷಂ ತೇನಾಕ್ಷ್ಯುದ್ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಮ್||” (ವಾ. ಉ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ|| ಇತಿ ಶುಕ್ಲಜಾಃ||೬೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಮಾಹ– ಕಾಂಸ್ಯಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಮೃದುಃ ಕಠಿನಃ, ವಾರಿಬಿನ್ದುಕಲ್ಪ ಇತ್ಯನೇನ ಮನಾಗುಚ್ಛೂನತಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ‘ಕೋಷಾಭಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರ ಕೋಷೋ ಮಾಂಸಕುಡ್ಮಲಂ ತದಾಭಃ, ಏತೇನಾತ್ಯುಚ್ಛೂನತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಅತ್ಯುಚ್ಛೂನೋ ವಾ ಮನಾಗುತ್ಸನ್ನೋ ವಾ| ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ಕಫಜತ್ವಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ| ಬಲಾಸಸಞ್ಜ್ಞ ಇತ್ಯತ್ರ ಪದೇಽಪಿ ಪದೈಕದೇಶಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ಗ್ರಥಿತಾಽನಭಿಧಾನಮ್| ಅಯಂ ಚ ಕಫಜಃ, ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಮಾರುತೋತ್ಪೀಡಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಜಲಬಿನ್ದುರಿವೋಚ್ಛೂನೋ ಮೃದುಃ ಸ ಕಫಸಮ್ಭವಃ| ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಂ ನಾಮ ತಂ ಶೋಫಂ ವೃತ್ತಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ| ಏವಂ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮ ೧ ಶುಕ್ಲಾರ್ಮ ೨ ರಕ್ತಾರ್ಮ ೩ ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮ ೪ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮ ೫ ಶುಕ್ತಿಕಾ ೬ ಅರ್ಜುನಃ ೭ ಪಿಷ್ಟಕಃ ೮ ಸಿರಾಜಾಲಃ ೯ ಸಿರಾಜಃ ೧೦ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಃ ೧೧ ಇತ್ಯೇಕಾದಶ ನಯನಾಮಯಾಃ ಶುಕ್ಲಭಾಗಜಾ ರೋಗಾಃ| ಏವಂ ಶುಕ್ಲಜಾ ಏಕಾದಶ|| ಇತಿ ಶುಕ್ಲಜಾಃ||೬೯||
Adhikarana ಪೂಯಾಲಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೦) · Śloka ೭೦
ಪಕ್ವಃ ಶೋಥಃ ಸನ್ಧಿಜೋ ಯಃ ಸತೋದಃ ಸ್ರವೇತ್ ಪೂಯಂ ಪೂತಿ ಪೂಯಾಲಸಾಖ್ಯಃ |೭೦|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಥ ಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಗತನಿದಾನಾಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಾಭಿಯೋಗಿತಯಾಽನ್ತರ್ಗತತ್ವೇನಾನ್ತರಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಸನ್ಧಿಗತನಿದಾನೋದ್ದೇಶಾರಮ್ಭಃ| ತೇ ಚ ಸನ್ಧಯಃ ಷಟ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಗತಃ ಸನ್ಧಿರ್ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತೋಽಪರಃ| ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಗತಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಗತಸ್ತಥಾ|| ಕನೀನಿಕಾಗತೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಷಷ್ಠಶ್ಚಾಪಾಙ್ಗಗಃ ಸ್ಮೃತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) ಇತಿ| ನಾಸಾಸಮೀಪನೇತ್ರಾನ್ತಃ ಕನೀನಿಕಾ; ಚಕ್ಷುಃಪುಚ್ಛಸ್ಯಾಧೋ ನೇತ್ರಾನ್ತೋಽಪಾಙ್ಗಃ| ತತ್ರ ಪೂಯಾಲಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿಜ ಇತಿ ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧಿಜಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಶೋಥಕ್ಲೇದಸಮಾವಿಷ್ಟಂ ತೋದಭೇದಸಮಾಕುಲಮ್| ಪೂಯಾಲಸಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸನ್ಧೌ ಕಾನೀನಿಕೇ ನೃಣಾಮ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ರಿದೋಷಜಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್|೭೦|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕನೀನಿಕಾದಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಶುಕ್ಲಭಾಗಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾಽನನ್ತರಂ ತದ್ಗತರೋಗಾಣಾಮಭಿಧಾನಮ್| ತತ್ರಾದೌ ಪೂಯಾಲಸಕಮಾಹ– ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿಜ ಇತಿ ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧಿಜಃ| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ಶೋಥಕ್ಲೇದಸಮಾವಿಷ್ಟಂ ತೋದಭೇದಸಮಾಕುಲಮ್| ಪೂಯಾಲಸಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸನ್ಧೌ ಕಾನೀನಿಕೇ ನೃಣಾಮ್||” ಇತಿ| ಕನೀನಿಕಾಸನ್ಧಿಶ್ಚ ನಾಸಾಮನು ನೇತ್ರಾನ್ತಃ|೭೦|–
Adhikarana ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೦) · Śloka ೭೦
ಗ್ರನ್ಥಿರ್ನಾಲ್ಪೋ ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧಾವಪಾಕೀ ಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯೋ ನೀರುಜಸ್ತೂಪನಾಹಃ ||೭೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಲ್ಪ ಇತಿ ಮಹಾನ್| ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕಃ; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇಽಲ್ಪಸ್ರಾವಃ ಪಠಿತಃ| ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧಾವಿತಿ ಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಯೋಃ ಸನ್ಧಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯಃ ಕಫಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್| ನೀರುಜೋಽಲ್ಪರುಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಾದಾಯ ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಅರುಣಂ ಕಠಿನಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಜನಯೇದಲ್ಪವೇದನಮ್|| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ರಾವಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್|” ಇತಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹವ್ಯಪದೇಶಃ| ಆಶ್ರಯಪ್ರಭಾವಾದರುಣತ್ವಮತ್ರ||೭೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕಫೋಪನಾಹಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಲ್ಪಃ ಮಹಾನ್, ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕಃ, ಅತ ಏವ ನೀರುಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇನ– “ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಾದಾಯ ದೃಷ್ಟಿಸನ್ಧೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಅರುಣಂ ಕಠಿನಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಜನಯತ್ಯಲ್ಪವೇದನಮ್|| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸ್ರಾವಾನ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್|” ಇತಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ರೇಕಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹವ್ಯಪದೇಶಃ||೭೦||
Adhikarana ನೇತ್ರಸ್ರಾವಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೭೧) · Śloka ೭೧
ಗತ್ವಾ ಸನ್ಧೀನಶ್ರುಮಾರ್ಗೇಣ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ಯುಃ ಸ್ರಾವಾನ್ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸ್ವೈರುಪೇತಾನ್ |
ತಂ ಹಿ ಸ್ರಾವಂ ನೇತ್ರನಾಡೀತಿ ಚೈಕೇ ತಸ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಕೀರ್ತಯಿಷ್ಯೇ ಚತುರ್ಧಾ ||೭೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् |
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ರಾವಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗತ್ವಾ ಸನ್ಧೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಸರ್ವನೇತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ಧಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗೇಣೇತಿ ಅಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ ಧಮನ್ಯೌ ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗಃ, “ದ್ವೇ ಚಾಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಃ; ಅಶ್ರುವಹಧಮನೀಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯದ್ಯಶ್ರುವಹಧಮನೀಭ್ಯಾಂ ಗತ್ವಾ ದೋಷಾಃ ಸ್ರಾವಾನಾಪಾದಯನ್ತಿ, ತತ್ ಕಥಂ “ ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ, ಸಿರಾಧಮನ್ಯೋರನ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಿಧಾನದ್ವಯಸ್ಯ; ಪೂರ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್, ಇತರಾ ಚ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಅಥವಾ “ ಸಿರಾಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಮವಿಭಾಗಃ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ ಪರಕೀಯಮತೇನ ಸಿರಾಧಮನ್ಯೋರೈಕ್ಯಾದವಿರೋಧಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಕ್ತ ಏವಾರ್ಥೋ ನಿಷ್ಪನ್ನೀಕ್ರಿಯತೇ| ನೇತ್ರನಾಡೀತಿ ಚೈಕ ಇತಿ ‘ವದನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅನಿಷೇಧಾದನುಮತಮಿದಮ್| ( ದೋಷಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಾಃ| ಲಕ್ಷಣೈರ್ದೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ| ಉಪೇತಾನ್ ಪರೀತಾನಿತಿ| ಗದಾಧರಣ ‘ಲಕ್ಷಣೈಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸರ್ವತಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತಂ; ದೋಷಾಃ ಪರೀತಾನ್ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥವಿಶೇಷಾದಧಿಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಚತುರ್ಧೇತಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಕಫಜರಕ್ತಜಪಿತ್ತಜತ್ವಭೇದಾತ್| ವಾತಜಸ್ತು ಸ್ರಾವೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್; ಪಿತ್ತಜಗಲಗಣ್ಡವತ್)||೭೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸ್ರಾವಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧೀನಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ಸರ್ವತ್ರ ಚ ನೇತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ಧಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗೇಣೇತಿ ಅಶ್ರುವಾಹಿನ್ಯೌ ಧಮನ್ಯಾವಶ್ರುಮಾರ್ಗಃ| ಕಾನೀನಾನಿತಿ ಕನೀನಸನ್ಧಿಜಾನ್; ಕನೀನಸನ್ಧಿಶ್ಚ ನಾಸಾಮನು ನೇತ್ರಾನ್ತಃ| ತಂ ನೇತ್ರನಾಡೀಮಿತ್ಯೇವ ಇತಿ ಮತಾನ್ತರಮ್ ||೭೧||
Adhikarana ಪೂಯಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೨) · Śloka ೭೨
ಪಾಕಾತ್ ಸನ್ಧೌ ಸಂಸ್ರವೇದ್ಯಸ್ತು ಪೂಯಂ ಪೂಯಾಸ್ರಾವೋಽಸೌ ಗದಃ ಸರ್ವಜಸ್ತು |೭೨|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಚತುರ್ವಿಧಸ್ರಾವಮಧ್ಯೇ ಪೂಯಾಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಕಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಾದಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ, ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಸ್ರಾವಾ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ಯಾಪ್ಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ‘ಪಾಕಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಪಾಕಃ ಸಂಸ್ರವೇತ್ ಪಾಕವಾನ್ ಶೋಥಃ ಸ್ರವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಉಪಚಾರಾತ್; ಪಾಕಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರತ್ವಾತ್|೭೨|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತತ್ರಾದೌ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ರಾವಮಾಹ– ಪಾಕೀತ್ಯಾದಿ| ಪಾಕವಾನ್ ಶೋಥಃ ಸಂಸ್ರವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಕಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರತ್ವಾತ್|೭೨|–
Adhikarana ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೨) · Śloka ೭೨
ಶ್ವೇತಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸ್ರಾವೋಽಸೌ ವಿಕಾರೋ ಮತಸ್ತು ||೭೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಮ್||೭೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕಫಸ್ರಾವಮಾಹ– ಶ್ವೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ, ನೀರುಜಂ ಪೀಡಾರಹಿತಮ್||೭೨||
Adhikarana ರಕ್ತಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೩) · Śloka ೭೩
ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ರವೇದ್ದುಷ್ಟಂ ತತ್ರ ರಕ್ತಂ ಪ್ರಭೂತಮ್ |೭೩|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಕೃತಸ್ರಾವೋ ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ( ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸ್ರವೇದಿತ್ಯಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ತದುಕ್ತಿರ್ನಿರನ್ತರಸ್ರಾವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ; ನ ಚೈತತ್ ಪ್ರಭೂತಮಿತ್ಯನೇನ ಗತಾರ್ಥಮ್, ಅನಿರನ್ತರತಯಾಽಪಿ ಪ್ರಭೂತಸ್ರಾವಸಮ್ಭವಾತ್)| ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯನೇನೈವ ರಕ್ತಜತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಶೋಣಿತಜೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ತದತ್ಯನ್ತಕುಪಿತರಕ್ತಜತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಂ, ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ರಕ್ತಸ್ಯ| ತಥಾಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ “ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪೇತಃ” ಇತಿ|೭೩|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಸ್ರಾವಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯದಿ| ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಶೋಣಿತೋತ್ಥ ಇತಿ ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಭೂತಸ್ರಾವಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಪುನಃ ಸರಕ್ತಮುಷ್ಣಮಿತಿ ಯತ್ತತ್ಪ್ರಕುಪಿತರಕ್ತಜತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್|೭೩|–
Adhikarana ಪಿತ್ತಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೩) · Śloka ೭೩
ಹರಿದ್ರಾಭಂ ಪೀತಮುಷ್ಣಂ ಜಲಾಭಂ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ರಾವಃ ಸಂಸ್ರವೇತ್ ಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾತ್ ||೭೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಜಲಸ್ರಾವಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ರಾವಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹರಿದ್ರಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರಿದ್ರಾಭಂ ಪೀತಲೋಹಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಪರತಃ ಪೀತಮಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತೇಃ ( ಜಲಾಭಮಿತಿ ಜಲವತ್ ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಉಷ್ಣಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಪೀತಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ನೀಲಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯತ್ತು ‘ಜಲಾಭಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಜಲಂ ವಾ’ ಇತಿ, ತದಸಙ್ಗತಂ, ಸುಶ್ರುತೇನೋದ್ದೇಶಾವಸರೇ ಜಲಸ್ರಾವನಾಮತಯಾಽಸ್ಯೋದ್ದೇಶಾತ್; ತದ್ಧಿ ನಾಮ ಜಲವದಾಸ್ರಾವೋಽಸ್ಯೇತಿ ಯೋಗತಃ ಸಮಾವೇಶಿತಮ್| ಯದಾ ತು ‘ಜಲಂ ವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕದಾಚಿಜ್ಜಲಾಭತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಗವ್ಯಾಪ್ತಿರಿತಿ)| ಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾದಿತಿ ಅವಿಶೇಷೋಕ್ತೇಃ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ವಾತಜಸ್ರಾವಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತಃ, ವಾತೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾದಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವಂ, ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ‘ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇರ್ವಾತಜೋಽಪಿ ಸ್ರಾವೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಉಚ್ಯತೇ– ವಿಶಿಷ್ಟೇ ಅಕ್ಷಿಪ್ರದೇಶೇ ಕೇವಲವಾಯೋಃ ಸ್ರಾವಜನಕತ್ವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತವ್ಯಮಭಿಧಾನಾತ್| ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಚತ್ವಾರ ಏವೋಕ್ತಾಃ– “ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಕಫಾದ್ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿಸನ್ಧಿಷು|” ಇತಿ||೭೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಸ್ರಾವಮಾಹ– ಹರಿದ್ರಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಲೋಹಿತಾಭಂ, ಪೀತಮಿತಿ ಪೃಥಗುಕ್ತೇಃ| ಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾದಿತಿ ಅವಿಶೇಷೋಕ್ತೇಃ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಮಧ್ಯಾತ್, ವಾತಜಃ ಸ್ರಾವಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತಃ? ವಾತೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್| ವಿದೇಹೇನ ಚತ್ವಾರ ಏವ ಸ್ರಾವಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಕಫಾದ್ರಕ್ತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿಸನ್ಧಿಷು|” ಇತಿ||೭೩||
Adhikarana ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೪) · Śloka ೭೪
ತಾಮ್ರಾ ತನ್ವೀ ದಾಹಶೂಲೋಪಪನ್ನಾ ರಕ್ತಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾ ಪರ್ವಣೀ ವೃತ್ತಶೋಥಾ |
ಜಾತಾ ಸನ್ಧೌ ಕೃಷ್ಣಶುಕ್ಲೇ... |೭೪|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा |
जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತದೇವಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸ್ರಾವಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಮ್ರೇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಕೃಷ್ಣಶುಕ್ಲ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಇಯಂ ರಕ್ತಜಾ ಕಫಾನಿಲಜಾ ಚ, ರಕ್ತಜತ್ವಮತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇ ದರ್ಶಿತಮಾಧಿಕ್ಯೇನ|೭೪|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಾಮ್ರಾ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಕೃಷ್ಣಃ ಶುಕ್ಲ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಮ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ರಾ ಅರುಣಾ, ತನ್ವೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ, ವೃತ್ತಶೋಫಾ ವರ್ತುಲಾಕಾರಶೋಥಾ|೭೪|–
Adhikarana ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೪) · Śloka ೭೪
...ಽಲಜೀ ಸ್ಯಾತ್ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಖ್ಯಾಪಿತಾ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈ ||೭೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಲಜೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನೇವೇತಿ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಸನ್ಧೌ, ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈಃ ಪರ್ವಣೀಲಕ್ಷಣೈರುಪೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಯೋರಭೇದೇನಾನಯೋರಭೇದಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಚೇತ್; ನೈವಂ, ತನುತ್ವಸ್ಥೂಲತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪರ್ವಣಿಕಾಲಜ್ಯೋರ್ಭೇದಾತ್| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ತು ಚೀಯನ್ತೇಽಸೃಕ್ಕಫಾನಿಲಾಃ| ಪರ್ವಣೀಪಿಡಕಾ ತೈಸ್ತು ಜಾಯತೇ ತ್ವಙ್ಕುರೋಪಮಾ|| ತಾಮ್ರಾ ಸದಾಹಚೋಷೋಷ್ಣಪೀತಕಾಶ್ರುಸಮಾಕುಲಾ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಸಮ್ಮೂರ್ಛ್ಯ ಸಹ ರಕ್ತೇನ ಮಾರುತಃ|| ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ತು ಜನಯೇದ್ಗೋಸ್ತನಾಕೃತಿಮ್| ಪಿಡಕಾಮಲಜೀಂ ತಾಂ ತು ವಿದ್ಧಿ ತೋದಾಶ್ರುಸಙ್ಕುಲಾಮ್||” ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಭೇದಾನುಪಪತ್ತಿಂ ಶಙ್ಕಮಾನಃ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈರಿತ್ಯನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಯಾಃ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಯಾ ಅಲಜ್ಯಾ ಲಿಙ್ಗೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಾ, ಅಸಾಧ್ಯಾ ಚ||೭೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಸ್ಮಿನ್ನೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಶುಕ್ಲಸನ್ಧಾವೇವ, ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಪರ್ವಣೀಕಾಲಕ್ಷಣೈಃ, ಭೇದಶ್ಚಾನಯೋಃ– ತನ್ವೀ ಪರ್ವಣೀಕಾ, ಸ್ಥೂಲಾಽಲಜೀತಿ ವದನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ಪರ್ವಣೀ ಪಿಡಕಾ ತತ್ರ ಜಾಯತೇ ತ್ವಙ್ಕುರೋಪಮಾ| ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ಚ ಜನಯೇದ್ಗೋಸ್ತನಾಕೃತಿಮ್|| ಪಿಡಕಾಮಲಜೀಂ ತಾಂ ತು ವಿದ್ಧಿ ತೋದಾಶ್ರುಸಙ್ಕುಲಾಮ್|” ಇತಿ||೭೪||
Adhikarana ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೫) · Śloka ೭೫
ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಸನ್ಧಿಜಾತಾಃ |
ನಾನಾರೂಪಾ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಸನ್ಧೌ ಚರನ್ತ್ಯನ್ತರ್ಲೋಚನಂ ದೂಷಯನ್ತಃ ||೭೫||
(ಇತಿ ಸನ್ಧಿಗತಾಃ) |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः |
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५||
(इति सन्धिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ( ಪ್ರಥಮಂ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಯೋಃ ಸನ್ಧೌ ಭೂತ್ವಾ ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಸನ್ಧಿಜಾತಾಃ ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋ ಯತ್ರ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ ಸ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಸ ಚಾಯಂ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಯೋಃ ಸನ್ಧೌ ಭವತಿ, ತಥೈವ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಅನ್ತರ್ಲೋಚನಂ ನಯನಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಚರನ್ತಿ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ, ದೂಷಯನ್ತಃ ಸನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಸ್ಯ ಸನ್ಧೌ ತು ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಃ| ಊಷ್ಮಣಾ ಪಚ್ಯತೇ ಗಾಢಂ ತತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಜನ್ತವಃ|| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಜಾತಚರಣಾ ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಸಮಾಶ್ರಯಾಃ| ತತಸ್ತೇ ಪೂಯಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ ಪತನ್ತಿ ಕ್ರಿಮಯಸ್ತಥಾ|| ಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೇಹಿನಾಂ ನೇತ್ರದೂಷಣಮ್||” ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ) “ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚಾಪಿ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುಃ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಸನ್ಧೌ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಕಥಮನ್ಯಥಾಽನ್ಯತ್ರಾವಸ್ಥಿತೈಃ ಕ್ರಿಮಿಭಿರನ್ಯತ್ರ ಕಣ್ಡೂರ್ಜನ್ಯತೇ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ನ ಸಮ್ಯಕ್, ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಃಸನ್ಧಾವಿತಿ ವಿರೋಧಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್|| ಇತಿ ಸನ್ಧಿಗತಾಃ||೭೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿಮಾಹ– ಕ್ರಿಮಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ಯುರಿತ್ಯುಕ್ತೇಃ ಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಸನ್ಧಾವೇವ ಪ್ರತೀಯತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಕೃಮಯೋ ವರ್ತ್ಮನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಶ್ಚ ಸನ್ಧಿಜಾತಾಃ ಸನ್ತಃ ಕಣ್ಡೂಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಃಸನ್ಧೌ ಭೂತ್ವಾಽನ್ತರ್ನಯನಂ ದೂಷಯನ್ತಶ್ಚರನ್ತಿ| ಅಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ| ತಥಾ ವಿದೇಹಃ– “ತತಃ ಪೂಯಮಸೃಕ್ಸೃಷ್ಟಾಃ ಪತನ್ತಿ ಕೃಮಯಸ್ತಥಾ| ಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದೇಹಿನಾಂ ನೇತ್ರದೂಷಣಮ್||” ಇತಿ| ಏವಂ ಪೂಯಾಲಸಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹ, ಸನ್ನಿಪಾತಜಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ರಾವಾಃ| ಪರ್ವಣೀಕಾ, ಅಲಜೀ, ಕೃಮಿಗ್ರಥಿರ್ನವಸಙ್ಖ್ಯಾ ಏತೇ ಸನ್ಧಿಜಾಃ|| ಇತಿ ಸನ್ಧಿಗತಾಃ||೭೫||
Adhikarana ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೬) · Śloka ೭೬
ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀ ತಾಮ್ರಾ ಬಾಹ್ಯತೋ ವರ್ತ್ಮನಶ್ಚ ಯಾ |
ಸೋತ್ಸಙ್ಗೋತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ ಸರ್ವಜಾ ಸ್ಥೂಲಕಣ್ಡುರಾ ||೭೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨) |
View original
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या |
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಥ ಸನ್ಧಿಗತರೋಗಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾನ್ತಃಸನ್ಧಾವಿತ್ಯತ್ರ ವರ್ತ್ಮನಿರ್ದೇಶೇನ ತದ್ಗತರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ನಯನಗೋಲಕಾವರಕಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಾಶ್ರಯಂ ಪಟಲದ್ವಯಂ ವರ್ತ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಥಮೋದ್ದಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನ ಏವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| (ನನು, ಕಥಂ ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾಸ್ತೂತ್ಸೇಧೇನ ಬಹಿರಪ್ಯುನ್ನತತಯಾ ದರ್ಶನಾದ್ಬಾಹ್ಯತ್ವಂ, ನ ತು ಬಾಹ್ಯಮುಖತ್ವೇನ)| ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ತಸಿಲ್, ಏವಂ ವರ್ತ್ಮನ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಇಯಂ ವಿದೇಹಸಂವಾದಾದಧರವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ಜಾತಾ ಬೋಧ್ಯಾ| ತಾಮ್ರಾ ತಾಮ್ರವರ್ಣಾ| ಸೋತ್ಸಙ್ಗಾ ಸಾ ಉತ್ಸಙ್ಗಾ ಉತ್ಸಙ್ಗಿನೀ, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕೇತಿ ಉತ್ಸಙ್ಗೇ ಕ್ರೋಡೇ ಬಹ್ವ್ಯಃ ಪಿಡಕಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ| ( ಅನ್ಯೇ ತು ಸೋತ್ಸಙ್ಗಾ ಕ್ರೋಡೀಕೃತಪೂಯಾ| ‘ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ’ ಇತಿ ನಾಮೇಯಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸಪೂಯತಾ ಚಕಾರಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ) ಸ್ಥೂಲಕಣ್ಡುರೇತಿ ಸ್ಥೂಲಾ ಚಾಸೌ ಕಣ್ಡುರಾ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ, ಕಣ್ಡುರಾ ಕಣ್ಡುಮತೀ, ದೋಷಾಣಾಂ ಕಫಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್| ಚಕಾರೇಣಾತ್ರ ವಿದೇಹಕ್ತಕಾಠಿನ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮೋತ್ಸಙ್ಗೇಽಧರೇ ಜನ್ತೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀ ಸ್ಥೂಲಾ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಾಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ|| ಪಿಡಕಾ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಚಿತಾಽನ್ಯಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ ನಾಮ ಕಠಿನಾ ಮನ್ದವೇದನಾ|| ಸಾ ಪ್ರಭಿನ್ನಾ ಸ್ರವೇತ್ ಸ್ರಾವಂ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸೋಪಮಮ್|” ಇತಿ| ಸರ್ವಜೇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಭವಾ||೭೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸನ್ಧಿಜಾನನ್ತರಂ ವರ್ತ್ಮಜಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ವರ್ತ್ಮೋತ್ಸಙ್ಗಿನೀಮಾಹ– ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನ ಏವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ, ವರ್ತ್ಮನೋ ಬಾಹ್ಯತೋಽಪಿ ವಾಸ್ತೂತ್ಸೇಧೇನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಇತಿ| ವಿದೇಹಸಂವಾದಾದಧರವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ಜಾತಾಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮೋತ್ಸಙ್ಗಾದಧೋ ಜನ್ತೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಅಭ್ಯನ್ತರಮುಖೀ ಸ್ಥೂಲಾ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಾಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ|| ಪಿಡಕಾ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಚಿತಾಽನ್ಯಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗಪಿಡಕಾ ನಾಮ ಕಠಿನಾ ಮನ್ದವೇದನಾ||” ಇತಿ| ಉತ್ಸಙ್ಗೇ ಕ್ರೋಡೇ ಬದ್ಧಾಃ ಪಿಡಕಾ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಥಾ, ಚಕಾರಾದತ್ರಾಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡರಸತುಲ್ಯಂ ಸ್ರವಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸರ್ವಜೇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಭವಾ| ಸ್ಥೂಲಕಣ್ಡುರೇತಿ ಸ್ಥೂಲಾ ಚಾಸೌ ಕಣ್ಡುರಾ ಚ ಸಾ||೭೬||
Adhikarana ಕುಮ್ಭೀಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೭) · Śloka ೭೭
ವರ್ತ್ಮಾನ್ತೇ ಪಿಡಕಾ ಧ್ಮಾತಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಚ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ |
ಕುಮ್ಭೀಕಾಬೀಜಪ್ರತಿಮಾಃ ಕುಮ್ಭೀಕಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ ||೭೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च |
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕುಮ್ಭೀಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಡಕಾ ಇತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದ್ಬಹ್ವ್ಯಃ| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ವಿದೀರ್ಯನ್ತೇ ತಥಾ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ| ಧ್ಮಾತಾ ಇತಿ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಮೇವ ಪೂರ್ಣೋದರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಧ್ಮಾತಾಃ| ಕುಮ್ಭೀಕಾಬೀಜಪ್ರತಿಮಾ ಇತಿ ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಕಚ್ಛದೇಶೋದ್ಭವಾ ದಾಡಿಮಫಲಾಕಾರಫಲಾ ಲತಾ, ತದ್ಬೀಜೇನ ಪ್ರತಿಮಾ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜಸದೃಶಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕುಮ್ಭೀಕಃ ಕುಮ್ಭಾಡುಲತಾ, ತದ್ಬೀಜಮಪಿ ದಾಡಿಮಫಲಬೀಜಾಕಾರಂ; ತತ್ಸದೃಶಾಃ ಪಿಡಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕುಮ್ಭೀಶಬ್ದಾತ್ ‘ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ’ ಇತಿ ಕನ್| ಏಷಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಚ||೭೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕುಮ್ಭೀಕಾಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಮಾತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಮೇವ ಪೂರ್ಣೋದರಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಬೀಜಪ್ರತಿಮಾ ಇತಿ; ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಕಚ್ಛದೇಶೇ ದಾಡಿಮಾಕಾರಫಲಾ ಲತಾ, ತದ್ಬೀಜೇನ ಪ್ರತಿಮಾ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ| ‘ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜಸದೃಶಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ತತ್ರ ಕುಮ್ಭೀಕಃ ಕುಮ್ಭಾಣ್ಡುಲತಾ, ತದ್ಬೀಜಸದೃಶಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೭||
Adhikarana ಪೋಥಕೀಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೮) · Śloka ೭೮
ಸ್ರಾವಿಣ್ಯಃ ಕಣ್ಡುರಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ರಕ್ತಸರ್ಷಪಸನ್ನಿಭಾಃ |
ರುಜಾವತ್ಯಶ್ಚ ಪಿಡಕಾಃ ಪೋಥಕ್ಯ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೭೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः |
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೋಥಕೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಾವಿಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಾವಿಣ್ಯೋ ಬಹುಸ್ರಾವಾಃ| ಗುರ್ವ್ಯ ಇತಿ ಗೌರವಯುತಾಃ| ರುಜಾವತ್ಯ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ಕಫಜಾ ಅಪಿ ವೇದನಾನ್ವಿತಾಃ||೭೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೋಥಕೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ರಾವಿಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಾವಿಣ್ಯೋ ಬಹುಸ್ರಾವಾಃ, ಕಣ್ಡುರಾ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಾಃ, ಗುರ್ವ್ಯ ಇತಿ ಗೌರವಯುಕ್ತಾಃ, ರುಜಾವತ್ಯ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕಫಜಾ ಅಪಿ ವೇದನಾನ್ವಿತಾಃ||೭೮||
Adhikarana ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೭೯) · Śloka ೭೯
ಪಿಡಕಾ ಯಾ ಖರಾ ಸ್ಥೂಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿರಭಿಸಂವೃತಾ |
ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ ಶರ್ಕರಾ ನಾಮ ಸ ರೋಗೋ ವರ್ತ್ಮದೂಷಕಃ ||೭೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता |
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿಡಕಾ ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಖರಾ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿರಭಿಸಂವೃತೇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿಃ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಪಿಡಕಾಭಿರ್ವೇಷ್ಟಿತಾ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಡಕಾಕೀರ್ಣಾ ಯಾ ಸ್ಥೂಲಾ ಪಿಡಕಾ ಖರಾ| ಜಾಯತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ತು ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಿಕೇತಿ ಸಾ||” ಇತಿ||೭೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಾಮಾಹ– ಪಿಡಕೇತ್ಯಾದಿ| ಖರಾ ಕಠಿನಾ||೭೯||
Adhikarana ಅರ್ಶೋವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೦) · Śloka ೮೦
ಏರ್ವಾರುಬೀಜಪ್ರತಿಮಾಃ ಪಿಡಕಾ ಮನ್ದವೇದನಾಃ |
ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಖರಾಶ್ಚ ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾಸ್ತದರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ ||೮೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः |
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅರ್ಶೋವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏರ್ವಾರುಬೀಜೇತ್ಯಾದಿ| ಏರ್ವಾರುಃ ಗ್ರೀಷ್ಮಕರ್ಕಟೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಅಕರ್ಕಶಾ| ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ ಇತ್ಯವಿಶೇಷಿತಾಭಿಧಾನಾದನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ವರ್ತ್ಮನೋ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಇಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾ| ತಥಾಚ ನಿಮಿಃ– “ನೀರುಜಾ ಕಠಿನಾ ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯತೋಽಪಿ ವಾ| ಪಿಡಕಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತದರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೮೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅರ್ಶೋವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏರ್ವಾರುಬೀಜೇತ್ಯಾದಿ| ಏರ್ವಾರುರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಕರ್ಕಟಿಕಾ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಇತಿ ಅಕರ್ಕಶಾಃ| ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ ಇತ್ಯವಿಶೇಷಿತಾಭಿಧಾನಾದನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ವರ್ತ್ಮನೋ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಿದಮ್| ತಥಾಚ ನಿಮಿಃ– “ನೀರುಜಾ ಕಠಿನಾ ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತರ್ಬಾಹ್ಯತೋಽಪಿ ವಾ| ಪಿಡಕಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತದರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಇದಂ ಸಾಧ್ಯಮ್||೮೦||
Adhikarana ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೧) · Śloka ೮೧
ದೀರ್ಘಾಙ್ಕುರಃ ಖರಃ ಸ್ತಬ್ಧೋ ದಾರುಣೋಽಭ್ಯನ್ತರೋದ್ಭವಃ |
ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋಽಭಿವಿಖ್ಯಾತಃ ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ ||೮೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः |
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೀರ್ಘಾಙ್ಕುರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಖರಃ ಕರ್ಕಶಃ| ಸ್ತಬ್ಧಃ ಕಠಿನಃ, ಶುಷ್ಕತ್ವಾತ್| ದಾರುಣಃ ಬಹುದುಃಖದತ್ವಾತ್| ಅಭ್ಯನ್ತರೋದ್ಭವ ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತಃ| ಅಭಿವಿಖ್ಯಾತಃ ಕಥಿತಃ| ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಿದಮ್| ಅತ್ರ ವಿದೇಹಃ– “ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರ್ಗತಂ ತ್ವರ್ಶಃ ಶುಷ್ಕಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ ದಾರುಣಮ್| ಜಾಯತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತಚ್ಛುಷ್ಕಾರ್ಶಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||” ಇತಿ||೮೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶುಷ್ಕಾರ್ಶ ಆಹ– ದೀರ್ಘಾಙ್ಕುರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಖರಃ ಕರ್ಕಶಃ, ಸ್ತಬ್ಧಃ ಕಠಿನಃ, ದಾರುಣೋ ಬಹುದುಃಖಕರಃ| ಅಭ್ಯನ್ತರೋದ್ಭವ ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತಃ| ಏಷ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶುಷ್ಕಾರ್ಶೋ ನಾಮ ಅಭಿವಿಖ್ಯಾತಃ ಕಥಿತಃ| ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಿದಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಚ||೮೧||
Adhikarana ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕಾಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೨) · Śloka ೮೨
ದಾಹತೋದವತೀ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಡಕಾ ವರ್ತ್ಮಸಮ್ಭವಾ |
ಮೃದ್ವೀ ಮನ್ದರುಜಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸಾಽಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ ||೮೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा |
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಾಹತೋದವತೀತ್ಯಾದಿ| ಇಯಂ ರಕ್ತಜಾ||೮೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಞ್ಜನನಾಮಿಕಾಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ವರ್ತ್ಮಸಮ್ಭವಾ ಪಿಡಕಾ ದಾಹಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ ಸಾಽಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ, ಇಯಂ ರಕ್ತಜಾ ಸಾಧ್ಯಾ ಚ||೮೨||
Adhikarana ಬಹುಲವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೩) · Śloka ೮೩
ವರ್ತ್ಮೋಪಚೀಯತೇ ಯಸ್ಯ ಪಿಡಕಾಭಿಃ ಸಮನ್ತತಃ |
ಸವರ್ಣಾಭಿಃ ಸ್ಥಿರಾಭಿಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾದ್ಬಹುಲವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೮೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः |
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಬಹುಲವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೋಪಚೀಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾಭಿಸ್ತ್ವಕ್ಸಮಾನವರ್ಣಾಭಿಃ| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾದೇವ||೮೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಬಹುಲವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತಿ ತ್ವಗ್ವರ್ಣಸದೃಶಾಭಿಃ, ಏತತ್ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್||೮೩||
Adhikarana ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೪) · Śloka ೮೪
ಕಣ್ಡೂಮತಾಽಲ್ಪತೋದೇನ ವರ್ತ್ಮಶೋಥೇನ ಯೋ ನರಃ |
ನ ಸ ಸಞ್ಚ್ಛಾದಯೇದಕ್ಷಿ ಯತ್ರಾಸೌ ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಃ ||೮೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः |
न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮತೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮಶೋಥೇನೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ನರಃ ಸ ಚಕ್ಷುರ್ನ ಸಞ್ಚ್ಛಾದಯೇತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಛಾದಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೮೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಬನ್ಧಕಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತೇನ ಅಲ್ಪಶೂಲೇನ ಶೋಥೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಸಞ್ಛಾದಯೇದಿತಿ ಶೋಥಯೋಗಾನ್ನ ಪಿದಧಾತಿ, ಏಷ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೮೪||
Adhikarana ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೫) · Śloka ೮೫
ಮೃದ್ವಲ್ಪವೇದನಂ ತಾಮ್ರಂ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಸಮಮೇವ ಚ |
ಅಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ರಕ್ತಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ ||೮೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च |
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದ್ವಲ್ಪವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಜತ್ವೇಽಪ್ಯಸ್ಯಾಲ್ಪವೇದನತ್ವಮಧಿಕಕಫದೂಷಿತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ವರ್ತ್ಮೇತಿ ವಿದೇಹದರ್ಶನಾದ್ವರ್ತ್ಮದ್ವಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸಮಂ ಯುಗಪದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಹೇತೋರನಿಯಮೇನೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಮ್ರಮಿತ್ಯನೇನೋಪಾತ್ತೇಽಪಿ ಲೌಹಿತ್ಯೇ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಾದಾನಂ ಹೇತ್ವನಿಯಮಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಂ ಲೌಹಿತ್ಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತೇನ ದುಷ್ಟೇನ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮಾಂಸಮಿವೋಭಯಮ್| ಬನ್ಧುಜೀವನಿಭಂ ವರ್ತ್ಮ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಸಮಮನುಚ್ಛೂನಂ ಯಾವದಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಂ ವೇದನಾತಿಯೋಗಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೮೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಂ ತ್ವೇಕಕಾಲಂ ರಕ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ಭವತಿ ಪರಮಕಸ್ಮಾದನಿಯಮಾತ್| ಏತತ್ಕಫರಕ್ತಜಮ್| ತಥಾಚ ನಿಮಿಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮದುಷ್ಟೇನ ರಕ್ತೇನ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಮಾಂಸಮಿವೋಭವಮ್| ಬನ್ಧುಜೀವನಿಭಂ ವರ್ತ್ಮ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತದುಚ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಸಮಮನುಚ್ಛೂನಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಂ ವೇದನಾಭಿಯೋಗಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೮೫||
Adhikarana ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೬) · Śloka ೮೬
ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪುನಃ ಪಿತ್ತಯುತಂ ಶೋಣಿತಂ ವಿದಹೇದ್ಯದಾ |
ತತಃ ಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಮಾಪನ್ನಮುಚ್ಯತೇ ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಃ ||೮೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा |
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ( ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮೈವ ಯದಾ ಪಿತ್ತಲಾಭ್ಯಾಸಾದಧಿಕಪಿತ್ತಂ ಸಚ್ಛೋಣಿತಂ ವಿದಹೇದ್ವಿರುದ್ಧದಾಹೇನ ಸಂಯೋಜಯೇತ್ತದಾ ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಮಾಪಾದಯತಿ, ಸಙ್ಕ್ಲೇದತ್ವಮಾಪನ್ನಂ ವರ್ತ್ಮ ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|) “ತತಃ ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಾಪನ್ನಮ್” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಶೋಣಿತವಿದಾಹೇನೈವ| ಏವಂ ಚ ಸತಿ ಕೃಷ್ಣತ್ವೇನ ಕರ್ದಮಸಞ್ಜ್ಞಾಸಮಾವೇಶೋಽಪಿ ಘಟತ ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಶೋಣಿತಮಿತಿ ಕರ್ತೃಪದಂ, ತೇನ ಶೋಣಿತಂ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ, ಯದಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಮೇವ ವಿದಹೇದಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಮಪರಂ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ| ಅಸ್ಯ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಯತ್ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್; ವಾತಕರಣತ್ವಸ್ಯಾಶ್ರುತೇಃ||೮೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮಮಾಹ– ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮೇವ ವರ್ತ್ಮ ಪಿತ್ತಮಿಲಿತಂ ಶೋಣಿತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ ಯದಾ ವಿದಹೇತ್ ದೂಷಯೇತ್, ಕಫದುಷ್ಟೇ ಏವ ರಕ್ತೇ ಪಿತ್ತಲಸ್ಯೋಪಾಸನಾತ್ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಂ ತದ್ಗತ; ತತಃ ಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಮಾಪನ್ನಮಿತಿ ಆರ್ದ್ರತಾಂ ಗತಂ ವರ್ತ್ಮಕರ್ದಮ ಉಚ್ಯತೇ| ‘ಕೃಷ್ಣತ್ವಮಾಪನ್ನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಹಿ ಶೋಣಿತವಿದಾಹೇನೈವ| ಅಯಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೮೬||
Adhikarana ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೭) · Śloka ೮೭
ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಾಹ್ಯತೋಽನ್ತಶ್ಚ ಶ್ಯಾವಂ ಶೂಲಂ ಸವೇದನಮ್ |
ತದಾಹುಃ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೇತಿ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಶಾರದಾಃ ||೮೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् |
तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಾಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಶ್ಯಾವತ್ವಂ ವಾತಕೃತಮ್| ಅತ್ರೈವ ಶೂಲಂ ಚ ಜಾಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನ್ತೇ “ಸವೇದನಂ ಸಕಣ್ಡು ಚ ಹ್ಯಲ್ಪಕ್ಲೇದಿ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್|” ಇತ್ಯಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತದಪ್ಯುಪಪನ್ನಂ; ಕಫಾತ್ ಕಣ್ಡೂಃ, ಅಲ್ಪಕ್ಲೇದಿ ಪಿತ್ತಾತ್, ಸವೇದನಂ ವಾತಾತ್| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ದುಷ್ಟಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮರುತ್ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ತ್ಮನೋಶ್ಚೀಯತೇ ಯದಾ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಂ ಶ್ಯಾವಂ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಾಧಿಕತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೮೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದ್ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ವಾತಾಧಿಕದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ನಿಮಿಃ– “ದುಷ್ಟಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ತ್ಮನೋಶ್ಚೀಯತೇ ಯದಾ| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧನಿಭಂ ಶ್ಯಾವಂ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮೇತಿ ತದ್ವಿದುಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವತ್ವೇನ ವಾತಾಧಿಕ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೮೭||
Adhikarana ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೮) · Śloka ೮೮
ಅರುಜಂ ಬಾಹ್ಯತಃ ಶೂನಂ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಹಿ |
ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ತದ್ವಿದ್ಯಾತ್ ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಮನ್ತತಃ ||೮೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि |
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಜಮಲ್ಪರುಜಮ್| ಬಾಹ್ಯತಃ ಶೂನಮಿತಿ ಬಹಿಃ ಶೋಥಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಮನ್ತತ ಇತಿ ಅನ್ತತ ಉಪಾನ್ತೇ ಕ್ಲೇದವತ್| ಗದಾಧರಸ್ತು ಕ್ಲಿನ್ನಮನ್ತರಿತಿ ವಿವೃಣೋತಿ| ಏತಚ್ಚ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಣ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ಪಠಿತಮ್| ತಥಾ ಹಿ– “ಭೃಶಂ ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಕಣ್ಡೂಮನ್ಮನ್ದವೇದನಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್||” ಇತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಂ ವಿದೇಹೇಽಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ?; ಯಥಾ– “ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತೇಽಥವಾ ಮೃಷ್ಟೇ ಆನಹ್ಯೇತ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|” ಇತಿ| ತದೇವಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯೇಣಾಭಿಧಾನಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಕಿಞ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪಠಿತಂ, ಪಿಲ್ಲಂ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಜಗಣೇ; ತತ್ ಕಥಂ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇವ ಪಿಲ್ಲಂ, ತಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾತ್; ನ ತು ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕಫಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್; ಯದಿ ತು ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೈವ ಕಫೋಲ್ಬಣಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಪಿಲ್ಲತ್ವೇನಾಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ, ಏತತ್ ಖ್ಯಾಪನಾಯ ಚ ತಸ್ಯ ಕಫಜಸರ್ವಗಣಯೋರ್ನಿವೇಶಃ ಕೃತ ಇತಿ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜಗಣೇ ಪಿತ್ತೇನಾಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ನ ಪರಿಗೃಹೀತಂ ಸ್ಯಾತ್; ತತಸ್ತದಪರಿಗ್ರಹೇ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿತ್ವೋಪಸಂಹಾರೋ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಂ ನ ಘಟತೇ, ಪಞ್ಚಸಪ್ತತೇರಭಿಧಾನಾತ್, ಪಿಲ್ಲಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಸ್ವರೂಪತ್ವೇನಾಪೃಥಕ್ತ್ವಾತ್| ನನು, ಏವಂ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ “ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಪಿಲ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್|” ಇತಿ ಸಮರ್ಥಯಿತವ್ಯಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ( ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಃ– ಯದಾ ತದೇವ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕಮೇವ ಸತ್ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶೇಷಕಾಭ್ಯಾಮುಪನಿರುಧ್ಯತೇ ತದಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಸತ್ ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಾರ್ಥಾನ್ತರಮಾಸಾದಯತ್ ಪಿಲ್ಲಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ತಥಾ ಚೋಭಯೋರಪ್ಯವಿರೋಧಃ, ಉಭಾಭ್ಯಾಮೇವಾಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನ ಏವ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯತ್ವವರ್ಣನಾದಿತಿ| ಅಯಂ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇ ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿನ್ನಾಖ್ಯತಯಾ ನಿರುದ್ಧಃ) ಕಿಞ್ಚ ಯದಿ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಪಿಲ್ಲಂ ತತ್ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಚಾಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಅಭವಿಷ್ಯತ್, ತದಾಸ್ಯೌಪದ್ರವಿಕೇ ಸುಶ್ರುತ ದೋಷಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಚಾಭಿಧಾನಮಕರಿಷ್ಯತ್, ನ ಚ ಕೃತಂ, ತಸ್ಮಾದಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನೋಽವಸ್ಥಾನ್ತರಮಿತಿ||೮೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಜಮಲ್ಪರುಜಂ, ಶೂನಂ ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ಬಹಿಃ ಶೋಥವತ್| ಭಿನ್ನಮತ್ಯನ್ತಮಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಂ ಕ್ಲೇದವತ್, ಅನ್ತತ ಇತಿ ಉಪಾನ್ತೇ| ಗದಾಧರಸ್ತು ಕ್ಲಿನ್ನಮನ್ತರಿತಿ ವಿವೃಣೋತಿ| ತತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಕ್ಲೇದವದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಣೈತತ್ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಭೃಶಂ ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಕಣ್ಡೂಮನ್ಮನ್ದವೇದನಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ಪಿಲ್ಲಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್||” ಇತಿ| ತತ್ಪಿಲ್ಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನೋಽವಸ್ಥಾನ್ತರಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೮೮||
Adhikarana ಅಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೮೯) · Śloka ೮೯
ಯಸ್ಯ ಧೌತಾನ್ಯಧೌತಾನಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ |
ವರ್ತ್ಮಾನ್ಯಪರಿಪಕ್ವಾನಿ ವಿದ್ಯಾದಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೮೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः |
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯ ಧೌತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ವಾಗ್ಭಟೇ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮ್| ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಲಗ್ನಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಿದಂ ಸಮ್ಬದ್ಧತ್ವಂ ಕಿಂ ಪೂಯಸಮ್ಪರ್ಕಾದೇವ, ತಥಾ ಚ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ಥಮಾಹ– ಅಪರಿಪಕ್ವಾನೀತಿ| ಏತದೇವ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತಮ್– “ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೇಣ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಃ ಪರಿಪಾಟ್ಯತೇ| ತಾಮ್ರಂ ನಿರ್ಲೋಮ ತಚ್ಚಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಿಲ್ಲಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ಏತದನಾದೃತಂ, ಟೀಕಾಕೃದ್ಭಿರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ವಾಗ್ಭಟೇನ ಕುಕೂಣಕಾದೀನಾಮಷ್ಟಾದಶಾನಾಂ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಾ ಕೃತಾ| ವರ್ತ್ಮಾನೀತಿ ಬಹುವಚನಂ ನೇತ್ರದ್ವಯೇ ವರ್ತ್ಮಚತುಷ್ಟಯತ್ವೇನ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೇ, ತೇನ ನೇತ್ರದ್ವಯಗತ ಏವಾಯಂ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೮೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾನಿ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚಾಪರಿಕ್ಲಿನ್ನಾನಿ ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಆನಹ್ಯನ್ತೇ, ಪಿಲ್ಲೋಪದೇಹೇನ ಸಂಲಗ್ನಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಾನ್ಯಪಿ ಧೌತಾನಿ ಪೂಯೇನಾಬದ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ತನ್ನಿರಾಸಾಯಾಹ– ಅಪರಿಪಕ್ವಾನೀತಿ| ಧೌತಾನ್ಯಧೌತಾನೀತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಾನಿ| ಬಹುವಚನಮಿಹ ನೇತ್ರದ್ವಯಸ್ಯ ದ್ವಯಮಿತಿಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಏತದ್ವಿದೇಹ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಯಾ ಪಠ್ಯತೇ||೮೯||
Adhikarana ವಾತಹತವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೦) · Śloka ೯೦
ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ನ ಮೀಲ್ಯತೇ |
ಏತದ್ವಾತಹತಂ ವರ್ತ್ಮ ಜಾನೀಯಾದಕ್ಷಿಚಿನ್ತಕಃ ||೯೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते |
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಹತವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಮುಕ್ತೋ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟೋ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತಃ ಸನ್ಧಿರ್ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್ತಥಾ, ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಸನ್ಧಿ| ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷರಹಿತಮ್| ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಾದೇವ ತದಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಕಾರಿಣಾಂ ಸಿರಾಣಾಮಪಿ ವಿಶ್ಲೇಷೇಣ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷರಹಿತತ್ವಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ನ ಮೀಲ್ಯತೇ ನ ಸಙ್ಕುಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ನಿಮೀಲ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ನಿಮೀಲಿತಮೇವ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಯುಕ್ತಂ, ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಏತನ್ನ ಸಾಧ್ಯಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಅಸಾಧ್ಯಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತತ್ವಾದಿತಿ||೯೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಹತವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿಚಿನ್ತಕ ಇತಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತವಾದೀ, ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಸನ್ಧಿ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಂ, ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷರಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ನ ಮೀಲ್ಯತೇ ನ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯತೇ| ಏತದ್ವಾತಜಮಸಾಧ್ಯಂ ಚ||೯೦||
Adhikarana ವರ್ತ್ಮಾರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೧) · Śloka ೯೧
ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರಸ್ಥಂ ವಿಷಮಂ ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಮವೇದನಮ್ |
ಆಚಕ್ಷೀತಾರ್ಬುದಮಿತಿ ಸರಕ್ತಮವಿಲಮ್ಬಿತಮ್ ||೯೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् |
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮನೋಽಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಂ, ಬಾಹ್ಯೇಽಪ್ಯುನ್ನತತ್ವದರ್ಶನಾದ್ ವಿಷಮಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅವೇದನಮಿತಿ ಈಷದರ್ಥೇ ನಞ್, ತೇನ ಗ್ರನ್ಥಿರಿವಾಲ್ಪವೇದನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವೇದನಾ ಚ ವಾತಾನುಬನ್ಧೇನೈವ| ಸರಕ್ತಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಾತ್| ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ ಬ್ರುವತೇ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಶೀಘ್ರಮಾಚಕ್ಷೀತಾರ್ಬುದಮಿತಿ; ಕಿನ್ತ್ವೇತನ್ನ ಸಙ್ಗತಮ್, ಅಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸ್ಯ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ ಅವಲಮ್ಬಿತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್ ( ಅಪಾಕಿ ಚ, ತಚ್ಚ ಕಫೇನ)||೯೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮನೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಮವರ್ತುಲಂ, ಗ್ರನ್ಥಿಭೂತಂ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೇಣ ಸ್ಥಿತಮ್, ಅವೇದನಮಲ್ಪವೇದನಂ, ಸರಕ್ತಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್, ಅವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಅಸ್ರಸ್ತಂ, ಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತ್ಯನ್ಯೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ಅವಿಲಮ್ಬಿ ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ| ಏತತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್| ಆಚಕ್ಷೀತ ಕಥಯೇತ್||೯೧||
Adhikarana ನಿಮೇಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೨) · Śloka ೯೨
ನಿಮೇಷಿಣೀಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಾಃ |
ಪ್ರಚಾಲಯತಿ ವರ್ತ್ಮಾನಿ ನಿಮೇಷಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ||೯೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः |
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಿಮೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನಿಮೇಷಿಣೀರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಮೇಷಿಣೀಃ ನಿಮೇಷಕಾರಿಕಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯಾ ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಮಸಾಧ್ಯೋ ವಾತಜಃ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಣ ಚ “ಉನ್ಮೇಷಣೀಃ ಸಿರಾ” ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ಯದಾಹ– “ಉನ್ಮೇಷಣೀಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚಾವತಿಷ್ಠತೇ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚಾಲಯೇದ್ವರ್ತ್ಮ ನಿಮೇಷಃ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||” ಇತಿ||೯೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಿಮೇಷಮಾಹ– ನಿಮೇಷಿಣೀರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾನೋ ವಾಯುಃ, ನಿಮೇಷಿಣೀಃ ನಿಮೇಷಕಾರಿಕಾಃ, ಸಿರಾಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ವರ್ತ್ಮಾನಿ ಚಾಲಯತಿ ವಿಸಂಸ್ಥಲಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಉನ್ಮೇಷಣೀಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚಾಲಯೇದ್ವರ್ತ್ಮ ನಿಮೇಷಃ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||” ಇತಿ||೯೨||
Adhikarana ಶೋಣಿತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೩) · Śloka ೯೩
ಯಃ ಸ್ಥಿತೋ ವರ್ತ್ಮಮಧ್ಯೇ ತು ಲೋಹಿತೋ ಮೃದುರಙ್ಕುರಃ |
ತದ್ರಕ್ತಜಂ ಶೋಣಿತಾರ್ಶಶ್ಛಿನ್ನಂ ಛಿನ್ನಂ ಪ್ರವರ್ಧತೇ ||೯೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः |
तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಶೋಣಿತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಃ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರಾಕಾರೋ ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯೋಽಙ್ಕುರಃ| ಏತದಸಾಧ್ಯಂ; ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವಾಯುಃ ಶೋಣಿತಮಾದಾಯ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಜನಯತ್ಯಙ್ಕುರಂ ತಾಮ್ರಂ ವರ್ತ್ಮನಿ ಚ್ಛಿನ್ನರೋಹಣಮ್|| ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಶೋಽಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಸ್ರಾವ್ಯಥ ನೀರುಜಮ್||” ಇತಿ||೯೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಶೋಣಿತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತದ್ರಕ್ತಜಮಸಾಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ– “ವಾಯುಃ ಶೋಣಿತಮಾದಾಯ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಜನಯತ್ಯಙ್ಕುರಂ ತಾಮ್ರಂ ವರ್ತ್ಮನಿ ಛಿನ್ನರೋಹಿಣಮ್|| ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಶೋಽಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಸ್ರಾವ್ಯಥ ನೀರುಜಮ್|” ಇತಿ||೯೩||
Adhikarana ಲಗಣಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೪) · Śloka ೯೪
ಅಪಾಕೀ ಕಠಿನಃ ಸ್ಥೂಲೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ವರ್ತ್ಮಭವೋಽರುಜಃ , ಲಗಣೋ ನಾಮ ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ಲಿಙ್ಗತಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ||೯೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) |
View original
अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಲಗಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಪಾಕೀತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಕಿತ್ವಾದಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರಬ್ಧತ್ವಾದೇವ| ತಥಾ ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಃ– “ವರ್ತ್ಮೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಕಠಿನೋ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ನೀರುಜೋ ಲಗಣೋ ನಾಮ ರೋಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ||” ಇತಿ||೯೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಗಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಪಾಕೀತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಿತಃ| ಅರುಜಃ ಪೀಡಾರಹಿತಃ||೯೪||
Adhikarana ಬಿಸವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೫) · Śloka ೯೫
ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಬಹಿಃಶೋಥಂ ಕುರ್ಯುಶ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ವರ್ತ್ಮನೋಃ |
ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯನ್ತರುದಕಂ ಬಿಸವದ್ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ತತ್ ||೯೫||
(ವಾ. ಉ. ಅ. ೮) |
View original
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः |
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५||
(वा. उ. अ. ८) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಬಿಸವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿಃಶೋಥಮಿತಿ ಬಹಿರುಚ್ಛೂನತ್ವಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವರ್ತ್ಮನೋಶ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ ಕುರ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನ್ಯೇವ, ಯದಾಹ– ಪ್ರಸ್ರವನ್ತ್ಯನ್ತರುದಕಮಿತಿ| ಛಿದ್ರಾಣೀತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದ್ಬಹುಮುಖಾನಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ ಏವ ಬಿಸವತ್ ಮೃಣಾಲವತ್; ತಚ್ಚಾನೇಕಚ್ಛಿದ್ರಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದ್ವತ್| ಅತ್ರೈವ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠತಿ– “ಶೂನಂ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಬಹುಭಿಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಶ್ಛಿದ್ರೈಃ ಸಮನ್ವಿತಮ್| ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರೇ ಬಿಸಮಿವ ಬಿಸವರ್ತ್ಮೇತಿ ತತ್ ಸ್ಮೃತಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಸಾತ್ಯಕಿರಪ್ಯಾಹ– “ಬಿಸಸ್ಯಾಪಾಚಿತಸ್ಯೇವ ಬಹುಮಾಂಸಸಿರಾಮುಖಮ್| ಬಿಸವರ್ತ್ಮೇತಿ ಜಾನೀಯಾದ್ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್||” ಇತಿ||೯೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಬಿಸವರ್ತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಥಂ ಕುರ್ಯುಃ, ಛಿದ್ರಾಣ್ಯಪಿ ಕುರ್ಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಬಿಸವದಿತಿ ಬಿಸಂ ಮೃಣಾಲಂ ಯಥಾಽನೇಕಚ್ಛಿದ್ರಮಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತೇ ಜಲೇ ಸತಿ ಸ್ರವತಿ, ತದ್ವತ್| ‘ಪ್ರಸ್ರವತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತದ್ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ಪ್ರಸ್ರವತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೯೫||
Adhikarana ಕುಞ್ಚನಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೬) · Śloka ೯೬
ವಾತಾದ್ಯಾ ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಂ ಜನಯನ್ತಿ ಮಲಾ ಯದಾ |
ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಕುಞ್ಚನಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ||೯೬||
View original
वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा |
तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕುಞ್ಚನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ದುಷ್ಟತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ, ಯತೋ ಮಲಿನೀಕರಣಾನ್ಮಲಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಕುಞ್ಚನಂ ಚ ಕಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಂ ನ ಸೌಶ್ರುತಂ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಷಟ್ಸಪ್ತತಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ನ ಹೀಯತೇ, ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಽಪಿ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೯೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕುಞ್ಚನಮಾಹ– ವಾತಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಾ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ದುಷ್ಟತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ, ಮಲಿನೀಕರಣಾನ್ಮಲಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಕುಞ್ಚನಂ ಚ ಕಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಮಾಧವಕರಚಾರ್ಯೇಣ ಲಿಖಿತಂ ನ ಸೌಶ್ರುತಂ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ನ ಹೀಯತೇ, ಏವಂ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತೇಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಉತ್ಸಙ್ಗಿನ್ಯಪಿ ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಪೋಥಕೀ ವರ್ತ್ಮಶರ್ಕರಾ| ತಥಾಽರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ಶುಕ್ರಾರ್ಶಸ್ತಥೈವಾಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ|| ಬಹಲಂ ವರ್ತ್ಮಜಶ್ಚಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿವರ್ತ್ಮವಿಬನ್ಧಕಃ| ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ದಮವರ್ತ್ಮಾಖ್ಯೌ ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ ತಥೈವ ಚ|| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಮಪರಿಕ್ಲಿನ್ನಂ ವರ್ತ್ಮ ವಾತಹತಂ ಚ ಯತ್| ಅರ್ಬುದಂ ನಿಮಿಷಶ್ಚಾಪಿ ಶೋಣಿತಾರ್ಶಶ್ಚ ಯತ್ಸ್ಮೃತಮ್|| ನಗಣಂ ಬಿಸನಾಮಾ ಚ ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಸ್ತಥೈವ ಚ| ಏಕವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ವಿಕಾರಾ ವರ್ತ್ಮಸಂಶ್ರಯಾಃ||” ಇತಿ||೯೬||
Adhikarana ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೭-೯೮) · Śloka ೯೮
ಪ್ರಚಾಲಿತಾನಿ ವಾತೇನ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯಕ್ಷಿ ವಿಶನ್ತಿ ಹಿ |
ಘೃಷ್ಯನ್ತ್ಯಕ್ಷಿ ಮುಹುಸ್ತಾನಿ ಸಂರಮ್ಭಂ ಜನಯನ್ತಿ ಚ ||೯೭||
ಅಸಿತೇ ಸಿತಭಾಗೇ ಚ ಮೂಲಕೋಷಾತ್ ಪತನ್ತ್ಯಪಿ |
ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರಮದಾರುಣಃ ||೯೮||
View original
प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि |
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७||
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि |
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಚಾಲಿತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಚಾಲಿತಾನಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಚಾಲಿತಾನಿ, ಪ್ರತೀಪೀಕೃತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ವರ್ತ್ಮರೋಮಾಣಿ ವಾತಚಾಲಿತಾನಿ ಸನ್ತಿ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಅನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ವರ್ತ್ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನ್ಯಸಿತೇ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲೇ, ಸಿತಭಾಗೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲೇ ವಾ, ಅಕ್ಷಿ ಘೃಷ್ಯನ್ತಿ ಘರ್ಷಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಸಂರಮ್ಭಂ ಶೋಥಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಮೂಲಕೋಷಾತ್ ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಷಾತ್, ಪತನ್ತ್ಯಪೀತಿ ‘ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಪತನ್ತಿ ಚ| ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚಾಯಂ, ಪ್ರಚಾಲನೇ ವಾತಮಾತ್ರಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತಥಾ ಚ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಃ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠತಿ– “ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯಗತಾ ದೋಷಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರಾಣಿ ಖರಾಣಿ ಚ| ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ತೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ಚಾಕ್ಷಿ ದೂಯತೇ|| ಉದ್ಧೃತೈರುದ್ಧೃತೈಃ ಶಾನ್ತಿಃ ಪಕ್ಷ್ಮಭಿಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯೋ ವರ್ತ್ಮ| ವಿದೇಹಽಪ್ಯಾಹ– “ಯಸ್ಯ ವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತ್ರಯಃ|” ಇತ್ಯಾದಿನೇತಿ| ಕಲ್ಯಾಣವಿನಿಶ್ಚಯ ಉಪಪಕ್ಷ್ಮ ಪಠ್ಯತೇ– “ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ವಾತೇನ ಕೋಠೋಽನ್ತರ್ಮುಖರೋಮವಾನ್| ರೋಮೈರನ್ತರ್ಮುಖೈರನ್ಯೈರುಪಪಕ್ಷ್ಮ ಮಲೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ||” ಇತಿ| ಉಪಪಕ್ಷ್ಮಣಿ ಯಾದೃಶೀ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಾ ತಾದೃಶೀ ಅಪರಾಽನ್ತರ್ಮುಖೀ ಪಕ್ಷ್ಮಪಙ್ಕ್ತಿರಿತಿ ಭೇದಃ; ಅಸ್ಯ ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಪೃಥಗಿಹಾನಭಿಧಾನಮ್||೯೭-೯೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪಮಾಹ– ಪ್ರಚಾಲಿತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಸ್ಥಾನಾತ್ಪತನ್ತ್ಯಪೀತಿ ‘ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಪತನ್ತ್ಯಪಿ| ಅಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ಯಾಪ್ಯಃ||೯೭-೯೮||
Adhikarana ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಲಕ್ಷಣಮ್ (೯೯) · Śloka ೧೦೨
ವರ್ತ್ಮಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ರೋಮಾಣಿ ಶಾತಯೇತ್ |
ಕಣ್ಡೂಂ ದಾಹಂ ಚ ಕುರುತೇ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೯೯||
ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ |
ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ ||೧೦೦||
ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು |
ಬಾಹ್ಯಜೌ ದ್ವೌ ಸಮಾಖ್ಯಾತೌ ರೋಗೌ ಪರಮದಾರುಣೌ ||೧೦೧||
ಭೂಯ ಏತಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಿತೈಃ ||೧೦೨||
(ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾಃ) |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೧) |
View original
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् |
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९||
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१||
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२||
(इति वर्त्मगताः) |
(सु. उ. तं. अ. १) |
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯೋಽತ್ರ ಪಕ್ಷ್ಮಮೂಲಮ್| ಶಾತಯೇದುನ್ಮೂಲಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಕಫಪೈತ್ತಿಕಃ, ಕಣ್ಡೂದಾಹವತ್ತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಂ ವಾಗ್ಭಟಃ ಪಠತಿ– “ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಶ್ಚಲಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಸವೇದನಮ್|| ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ| ವಿಮರ್ದನಾತ್ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್||” (ವಾ. ಉ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಕಾರೇಣ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವಾದಯಮಘಿ ವರ್ತ್ಮರೋಗ ಏವ| ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾ ಏಕವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮಾಪ್ತಾಃ| ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಗತಾಃ||೯೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷ್ಮಾಶಯಃ ಪಕ್ಷ್ಮಮೂಲಂ, ಶಾತಯೇತ್ ಉತ್ಪಾಟಯೇತ್, ಕಣ್ಡೂರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿತರಕ್ತಾತ್| ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾದಿಶೇತ್ ಕಥಯೇತ್| ಅಯಮಪಿ ವರ್ತ್ಮರೋಗಃ ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್|| ಇತಿ ವರ್ತ್ಮಜಾಃ||೯೯||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೫೯
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್||೫೯||