Adhikarana మూత్రాఘాతనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ మూత్రాఘాతనిదానం |
జాయంతే కుపితైర్దోషైర్మూత్రాఘాతాస్త్రయోదశ |
ప్రాయో మూత్రవిఘాతాద్యైర్వాతకుండలికాదయః ||1||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రవికారసాధర్మ్యాత్ మూత్రాఘాతానాహ– జాయంత ఇత్యాది| మూత్రకృచ్ఛ్రమూత్రాఘాతయోశ్చాయం విశేషః– మూత్రకృచ్ఛ్రే కృచ్ఛ్రత్వమతిశయితం, ఈషద్విబంధః; మూత్రాఘాతే తు విబంధో బలవాన్, కృచ్ఛ్రత్వమల్పమితి| మూత్రవిఘాతాద్యైర్మూత్రవేగవిధారణాదిభిః; ఆద్యశబ్దేన పురీషశుక్రవేగవిఘాతాదీనాం రూక్షాశనాదీనాం చ గ్రహణం| వాతకుండలికాదయస్త్రయోదశేతి సంబంధః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రవికారసాధర్మ్యాన్మూత్రాఘాతానాహ| మూత్రకృచ్ఛ్రమూత్రాఘాతయోశ్చాయమేవ భేదః– మూత్రకృచ్ఛ్రే కృచ్ఛ్రత్వమతిశయితమీషద్విబంధః, మూత్రాఘాతే తు విబంధో బలవాన్ కృచ్ఛ్రత్వమల్పమితి| తేషాం సంప్రాప్తిమాహ– జాయంత ఇత్యాది| మూత్రవేగవిధారణాద్యైః ఆదిశబ్దేన పురీషశుక్రాదివేగవిఘాతానాం రూక్షాశనాదీనాం చ గ్రహణం| వాతకుండలికాదయస్త్రయోదశేతి సంబంధః||1||
Adhikarana వాతకుండలికాలక్షణం (౨-౩) · Śloka ౩
రౌక్ష్యాద్వేగవిఘాతాద్వా వాయుర్బస్తౌ సవేదనః |
మూత్రమావిశ్య చరతి విగుణః కుండలీకృతః ||2||
మూత్రమల్పాల్పమథవా సరుజం సంప్రవర్తతే |
వాతకుండలికాం తాం తు వ్యాధిం విద్యాత్ సుదారుణం ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతకుండలికామాహ– రౌక్ష్యాదిత్యాది| ఆవిశ్యేత్యావృత్య; ‘ఆవిధ్య’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| చరతి గచ్ఛతి| విగుణః కుపితః| కుండలీకృత ఇతి వాత్యావద్బస్తావేవ భ్రమంస్తిష్ఠతీతి||2-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషాం మధ్యే వాతకుండలికాలక్షణమాహ– రౌక్ష్యేత్యాది| రౌక్ష్యాదిభిర్వేగవిఘాతాదిభిశ్చ విగుణో దుష్టః, కుండలీభూతో వాయుః, బస్తౌ మూత్రాశయే, చరతి ప్రధావతి, ఆబద్ధత్వాద్భ్రమంస్తిష్ఠతీత్యర్థః వాత్యావత్| ఆవిశ్య ఆవృత్య మూత్రమితి| తస్మాన్మూత్రమల్పమల్పం సవ్యథం ప్రవర్తతే, తం వ్యాధిం వాతకుండలికామాహుః| సుదారుణం మారణాత్మకత్వాత్||2-3||
Adhikarana అష్ఠీలాలక్షణం (౪) · Śloka ౪
ఆధ్మాపయన్ బస్తిగుదం రుద్ధ్వా వాయుశ్చలోన్నతాం |
కుర్యాత్తీవ్రార్తిమష్ఠీలాం మూత్రవిణ్మార్గరోధినీం ||4||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అష్ఠీలామాహ– ఆధ్మాపయన్నిత్యాది| రుద్ధ్వేతి బస్తిగుదమేవ| అష్ఠీలాతుల్యత్వాదష్ఠీలా, సా చ వాతవ్యాధావుక్తా||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అష్ఠీలామాహ– ఆధ్మాపయన్నిత్యాది| ఆధ్మాపయన్ పూరయన్ బస్తిగుదం తథా బస్తిగుదమేవ రుద్ధ్వా వాయురష్ఠీలాం కుర్యాత్| అష్ఠీలాతుల్యత్వాదష్ఠీలా, అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే నదీషు పాషాణపిండీ| చలోన్నతాం చలాం చలనశీలాం| ఉన్నతాం ఊర్ధ్వస్థితాం| తీవ్రార్తిమతివ్యథాం| మూత్రమార్గః మేఢ్రం, విణ్మార్గః పాయుః, తయోః రోధినీం||4||
Adhikarana వాతబస్తిలక్షణం (౫-౬) · Śloka ౬
వేగం విధారయేద్యస్తు మూత్రస్యాకుశలో నరః |
నిరుణద్ధి ముఖం తస్య బస్తేర్బస్తిగతోऽనిలః ||5||
మూత్రసంగో భవేత్తేన బస్తికుక్షినిపీడితః |
వాతబస్తిః స విజ్ఞేయో వ్యాధిః కృచ్ఛ్రప్రసాధనః ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతబస్తిమాహ– వేగమిత్యాది| బస్తికుక్షినిపీడిత ఇతి బస్తౌ కుక్షౌ చ నిపీడితః సంపిండితో వాయురితి సంబంధః; ‘బస్తికుక్షీ నిపీడయన్’ ఇతి పాఠాంతరే బస్తికుక్ష్యో రుజాకర ఇతి||5-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతబస్తిమాహ– వేగమిత్యాది| అకుశలో మూర్ఖః, తస్య పురుషస్య బస్తేర్ముఖం నిరుణద్ధి బస్తిగతో వాయుః, తేన వాయునా మూత్రసంగో విద్యాత్| బస్తికుక్షినిపీడిత ఇతి బస్తౌ కుక్షౌ నిపీడితః, సంపిండితో వాయురితి సంబంధః| ‘బస్తికుక్షీ నిపీడయన్’ ఇతి పాఠే తత్ర బస్తికుక్షౌ చరన్||5-6||
Adhikarana మూత్రాతీతలక్షణం (౭) · Śloka ౭
చిరం ధారయతో మూత్రం త్వరయా న ప్రవర్తతే |
మేహమానస్య మందం వా మూత్రాతీతః స ఉచ్యతే ||7||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రాతీతమాహ– చిరమిత్యాది| త్వరయా న ప్రవర్తతే ఇతి మూత్రమిత్యర్థః| మేహమానస్య మూత్రం త్యజతః| ‘వహమానస్య’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రాతీతమాహ– చిరమిత్యాది| చిరం చరకలం మూత్రం ధారయతః పుంసః త్వరయా వేగేన న ప్రవర్తతే, మేహమానస్య మూత్రం త్యజతః ప్రవర్తతే చేత్తదా మందం శనైః, ‘వాహమానస్య’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం||7||
Adhikarana మూత్రజఠరలక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
మూత్రస్య వేగేऽభిహతే తదుదావర్తహేతుకః |
అపానః కుపితో వాయురుదరం పూరయేద్భృశం ||8||
నాభేరధస్తాదాధ్మానం జనయేత్తీవ్రవేదనం |
తన్మూత్రజఠరం విద్యాదధోబస్తినిరోధనం ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రజఠరమాహ– మూత్రస్య వేగ ఇత్యాది| తదుదావర్తహేతుక ఇతి మూత్రవేగధారణజనితోదావర్తనిమిత్తః| అధోబస్తినిరోధనమితి బస్తేరధోభాగే విబంధకారకం||8-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రజఠరమాహ– మూత్రస్యేత్యాది| తదుదావర్తహేతుత ఇతి మూత్రవేగధారణజనితోదావర్తనిమిత్తతః| అపానః ’అపానసంజ్ఞకో వాతః కుపితః’ అతిశయేనోదరం పూరయతి| తతో నాభేరధస్తాత్తీవ్రవేదనమాధ్మానం కుర్యాత్| అధస్తాద్బస్తినిరోధనం బస్తేరధోభాగే విబంధకారకం||8-9||
Adhikarana మూత్రోత్సంగలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
బస్తౌ వాऽప్యథవా నాలే మణౌ వా యస్య దేహినః |
మూత్రం ప్రవృత్తం సజ్జేత సరక్తం వా ప్రవాహతః ||10||
స్రవేచ్ఛనైరల్పమల్పం సరుజం వాऽథ నీరుజం |
విగుణానిలజో వ్యాధిః స మూత్రోత్సంగసంజ్ఞితః ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రోత్సంగమాహ– బస్తావిత్యాది| నాలే మేఢ్రే, మణౌ మేఢ్రాగ్రే| ప్రవృత్తం సజ్జేతేతి సంసక్తం సన్న ప్రవర్తతే| సరక్తం వా ప్రవాహత ఇతి ప్రవాహణకుపితవాయునా బస్త్యాదిభేదజనితరక్తయుక్తం మూత్రం ప్రవర్తతే||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రోత్సంగమాహ– బస్తావిత్యాది| బస్తౌ మూత్రాశయే, అథవా నాలే మేఢ్రే, అథవా మణౌ మేఢ్రాగ్రే, మూత్రం సజ్జతే న ప్రవర్తతే, సరక్తం వా ప్రవర్తతే ప్రవాహత ఇతి; శనైర్మందం, అల్పమల్పం స్తోక్తం సవ్యథం వా రుజారహితం వా ప్రవర్తతే మూత్రమితి సంబంధః||10-11||
Adhikarana మూత్రక్షయలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
రూక్షస్య క్లాంతదేహస్య బస్తిస్థౌ పిత్తమారుతౌ |
మూత్రక్షయం సరుగ్దాహం జనయేతాం తదాహ్వయం ||12||
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రక్షయమాహ– రూక్షస్యేత్యాది| తదాహ్వయమితి మూత్రక్షయాఖ్యం, కారణే కార్యోపచారాత్||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రక్షయమాహ– రూక్షస్యేత్యాది| క్లాంతదేహస్య శ్రాంతశరీరస్య, బస్తిస్థౌ మూత్రాశయస్థౌ, పిత్తమారుతౌ మూత్రనాశం కురుతః వ్యథాదాహయుక్తం| తదాహ్వయం మూత్రక్షయాఖ్యం, కారణే కార్యోపచారాత్||12||
Adhikarana మూత్రగ్రంథిలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
అంతర్బస్తిముఖే వృత్తః స్థిరోऽల్పః సహసా భవేత్ |
అశ్మరీతుల్యరుగ్గ్రంథిర్మూత్రగ్రంథిః స ఉచ్యతే ||13||
(వా. ని. అ. 9) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రగ్రంథిమాహ– అంతరిత్యాది| అంతర్బస్తిముఖే బస్తిముఖస్యాభ్యంతరే| గ్రంథిర్గుడకాకారః| నను, స్థానవేదనాకారణానామభిన్నత్వాదశ్మర్యా సహ కో భేదః? ఉచ్యతే– అశ్మర్యాం పిత్తాదికం సంహన్యతే, అత్ర తు రక్తమేవ| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “రక్తం వాతకఫాద్దుష్టం బస్తిద్వారే సుదారుణం| గ్రంథిం కుర్యాత్ స కృచ్ఛ్రేణ సృజేన్మూత్రం తదావృతం|| అశ్మరీసమశూలం తం రక్తగ్రంథిం ప్రచక్షతే||” ఇతి| విశేషజ్ఞానం తు కుత ఇతి చేత్? అశ్మరీపూర్వరూపోక్తస్య మూత్రే బస్తసగంధత్వాదేర్భావాభావాభ్యాం||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రగ్రంథిమాహ– అంతరిత్యాది| అంతర్బస్తిముఖస్యాభ్యంతరే, గ్రంథిర్గుటికాకారః, స్థిరః అచలః, అల్పో లఘురామలకాకారః| నను, స్థానవేదనాకారణామభిన్నత్వాదశ్మర్యా సహ కో భేదః? ఉచ్యతే– అశ్మర్యాం పిత్తాదికం సంహన్యతే, అత్ర తు రక్తమేవ; అథవా అయం సహసా భవేత్, అశ్మరీ తు సంచయేన| అన్యచ్చ అశ్మరీ పిత్తేన పచ్యతే, వాయునా శోష్యతే, కఫేన వధ్యతే, అత్ర తు రక్తమేవ| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “రక్తం వాతకఫాద్దుష్టం బస్తిద్వారే సుదారుణం| గ్రంథిం కుర్యాత్స కృచ్ఛ్రేణ సృజేన్మూత్రం తదావృతం|| అశ్మరీసమశూలం హి రక్తగ్రంథిం ప్రచక్షతే|” ఇతి| తథా అశ్మరీపూర్వరూపోక్తస్య మూత్రే బస్తసగంధత్వాదేరభావాత్||13||
Adhikarana మూత్రశుక్రలక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
మూత్రితస్య స్త్రియం యాతో వాయునా శుక్రముద్ధతం |
స్థానాచ్చ్యుతం మూత్రయతః ప్రాక్ పశ్చాద్వా ప్రవర్తతే ||14||
భస్మోదకప్రతీకాశం మూత్రశుక్రం తదుచ్యతే |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రశుక్రమాహ– మూత్రితస్యేత్యాది| మూత్రితస్య మూత్రవేగితస్య| స్థానాచ్చ్యుతం స్వస్థానాద్భ్రష్టం శుక్రం||14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రశుక్రమాహ– మూత్రితస్యేత్యాది| మూత్రితస్య మూత్రవేగయుక్తస్య వాతేనోద్ధూతం స్థానాచ్చ్యుతం స్వస్థానాద్భ్రష్టం, మూత్రయతో మూత్రం కుర్వతః పురుషస్య ప్రాక్ ప్రథమం ప్రవర్తతే, అథవా పశ్చాత్ భస్మమిలితోదకసదృశం||14||–
Adhikarana ఉష్ణవాతలక్షణం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
వ్యాయామాధ్వాతపైః పిత్తం బస్తిం ప్రాప్యానిలాన్వితం ||15||
బస్తిం మేఢ్రం గుదం చైవ ప్రదహేత్ స్రావయేదధః |
మూత్రం హారిద్రమథవా సరక్తం రక్తమేవ వా ||16||
కృచ్ఛ్రాత్ పునః పునర్జంతోరుష్ణవాతం బ్రువంతి తం |
(సు. ఉ. తం. అ. 58) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉష్ణవాతమాహ– వ్యాయామేత్యాది| వ్యాయామాత్ విరోధిసౌమ్యధాతుక్షయాత్తేజోవృద్ధ్యా పిత్తవృద్ధిః| అనిలాన్వితమనిలసంయుతం| ‘అనిలావృతం’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం| సరక్తమీషల్లోహితం||15-16||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉష్ణవాతమాహ– వ్యాయామేత్యాది| వ్యాయామాద్విరోధిత్వేన సౌమ్యధాతుక్షయాత్తేజోవృద్ధ్యా పిత్తవృద్ధిః, తత్ కుపితం పిత్తమనిలాన్వితమనిలసంయుతం బస్తిం ప్రాప్య బస్త్యాదికం ప్రదహన్ మూత్రమధః స్రావయేత్| కీదృశం? హారిద్రం, అథవా సరక్తం ఈషద్రక్తం, అథవా కేవలం రక్తమేవ| ‘అనిలావృతం’ ఇతి పాఠాంతరం||15-16||–
Adhikarana మూత్రసాదలక్షణం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
పిత్తం కఫో ద్వావపి వా సంహన్యేతేऽనిలేన చేత్ ||17||
కృచ్ఛ్రాన్మూత్రం తదా పీతం శ్వేతం రక్తం ఘనం సృజేత్ |
సదాహం రోచనాశంఖచూర్ణవర్ణం భవేత్తు తత్ ||18||
శుష్కం సమస్తవర్ణం వా మూత్రసాదం వదంతి తం |
(వా. ని. అ. 9) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మూత్రసాదమాహ– పిత్తమిత్యాది| సంహన్యేతే స్త్యానీక్రియేతే| శుష్కమల్పం, తన్మూత్రం పిత్తేన రోచనాభం, కఫేన శంఖచూర్ణాభం, సమస్తవర్ణముక్తసకలవర్ణం సన్నిపాతాత్||17-18||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మూత్రసాదమాహ– పిత్తమిత్యాది| వాతేన సంహన్యేతే స్త్యానీక్రియేతే, తదా కృచ్ఛ్రాత్ మూత్రయేత్| పిత్తేన పీతరక్తం కఫేన శ్వేతం ఘనం, త్రిదోషేణ సమస్తవర్ణం, తదేవ శుష్కం, పిత్తేన రోచనాచూర్ణాభం, కఫేన శంఖచూర్ణాభం, సన్నిపాతాదుక్తసకలవర్ణం||17-18||–
Adhikarana విడ్విఘాతలక్షణం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
రూక్షదుర్బలయోర్వాతేనోదావృత్తం శకృద్యదా ||19||
మూత్రస్రోతోऽనుపద్యేత విట్సంసృష్టం తదా నరః |
విడ్గంధం మూత్రయేత్ కృచ్ఛ్రాద్విడ్విఘాతం వినిర్దిశేత్ ||20||
(వా. ని. అ. 9) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విడ్విఘాతమాహ– రూక్షేత్యాది| అనుపద్యేత ప్రాప్నుయాత్| విడ్గంధమిత్యత్ర వాశబ్దో ద్రష్టవ్యః||19-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విడ్విఘాతమాహ– రూక్షేత్యాది| ద్వయోస్తయోర్వాతేన అధోవృతం మూత్రాశయాత్స్రోతాంసి అనుపద్యేత ఆప్నుయాత్, తదా విట్సంసృష్టం పురీషమిశ్రం విడ్గంధం మూత్రం కృచ్ఛ్రాత్ మూత్రయేత్| ‘ఉదావర్తం’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్రాపి స ఏవార్థః||19-20||
Adhikarana బస్తికుండలలక్షణం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౪
ద్రుతాధ్వలంఘనాయాసైరభిఘాతాత్ ప్రపీడనాత్ |
స్వస్థానాద్బస్తిరుద్వృత్తః స్థూలస్తిష్ఠతి గర్భవత్ ||21||
శూలస్పందనదాహార్తో బిందుం బిందుం స్రవత్యపి |
పీడితస్తు సృజేద్ధారాం సంస్తంభోద్వేష్టనార్తిమాన్ ||22||
బస్తికుండలమాహుస్తం ఘోరం శస్త్రవిషోపమం |
పవనప్రబలం ప్రాయో దుర్నివారమబుద్ధిభిః |24|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బస్తికుండలమాహ– ద్రుతేత్యాది| లంఘనముత్పతనం| ఉద్వృత్తః స్వస్థానాదూర్ధ్వం గతః, గర్భవదితి గర్భిణ్యా ఉదరాంతర్గతాపత్యవత్, ఏతేన బస్తిపుటస్య పార్శ్వగమనం దర్శితం| పీడిత ఇతి నాభేరధః| ఉద్వేష్టనార్తిః ఉద్వేష్టనరూపాऽऽర్తిః| శస్త్రవిషోపమం శస్త్రవిషసదృశమితి విభిన్నార్థసూచనార్థం ప్రసిద్ధానుభవోపదర్శనార్థం||21-22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బస్తికుండలమాహ– ద్రుతేత్యాది| ద్రుతాధ్వలంఘనం ద్రుతేన అధ్వగమనం, లంఘనముత్పతనం వా, అభిఘాతాల్లగుడాదిభిః, ప్రపీడనాద్వా నిష్పీడనాత్, ఏతైర్హేతుభిర్బస్తిరుద్వృత్తః స్వస్థానాదూర్ధ్వం గతః| గర్భవదితి గర్భిణ్యా ఉదరాంతర్గతాऽపత్యవత్తిష్ఠతి, ఏతేన బస్తిపుటస్య పార్శ్వగమనమపి సూచితం| పీడిత ఇతి నాభేరధః, తథా సంస్తంభాదియుక్తః, ఉద్వేష్టనరూపా అర్తిః| ఉద్వేష్టనరూపపీడాతియుక్తం| శస్త్రవిషోపమమితి విభిన్నార్థసూచనార్థం, ప్రసిద్ధప్రభావోపదర్శనార్థం చ| శస్త్రోపమం శీఘ్రేణ మారణాత్మకం, విషోపమమితి కాలాంతరేణ| విషమత్ర గరః ప్రాయేణ వాతబహులం||21-22||–
Adhikarana బస్తికుండలస్య దోషాంతరసంసృష్టస్య లక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౪
తస్మిన్ పిత్తాన్వితే దాహః శూలం మూత్రవివర్ణతా ||23||
శ్లేష్మణా గౌరవం శోథః స్నిగ్ధం మూత్రం ఘనం సితం |24|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతస్యైవ దోషాంతరానుబంధినో లక్షణమాహ– తస్మిన్నిత్యాది| శ్లేష్మణా అన్వితే తస్మిన్నితి బోద్ధవ్యం||23||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యైవేతరదోషానుబంధేన లక్షణమాహ– తస్మిన్నిత్యాది||23||–
Adhikarana బస్తికుండలస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౨౪) · Śloka ౨౫
శ్లేష్మరుద్ధబిలో బస్తిః పిత్తోదీర్ణో న సిధ్యతి ||24||
అవిభ్రాంతబిలః సాధ్యో, న తు యః కుండలీకృతః |25|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యైవ సాధ్యత్వాసాధ్యత్వమాహ– శ్లేష్మరుద్ధబిల ఇత్యాది| బిలం బస్తిముఖశుషిరం| పిత్తోదీర్ణః ఉపచితపిత్తః, స ఏవ అవిభ్రాంతబిలోऽనావృతబిలః| కఫేన కుండలీకృతోऽసాధ్య ఇతి బోధ్యం| అకుండలీకృతస్తు సాధ్యత్వేనోక్తః||24||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవిభ్రాంతబిలః కఫేనారుద్ధముఖః, ఘనకఫేన కుండలీకృతో న భవతి స సాధ్యః, కుండలీకృతస్త్వసాధ్యః| బిలం బస్తిముఖసుషిరం||24||
Adhikarana కుండలీభూతబస్తేర్లక్షణం (౨౫) · Śloka ౨౫
స్యాద్బస్తౌ కుండలీభూతే తృణ్మోహః శ్వాస ఏవ చ ||25||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కుండలీభూతస్యైవ లింగమాహ– స్యాదిత్యాది| ఏతౌ విడ్విఘాతబస్తికుండలౌ సుశ్రుతేన న పఠితౌ, తేన హి మూత్రోదకసాదమేవ ద్విధా పఠిత్వా ‘ద్వాదశ మూత్రాఘాతా’ ఇత్యుక్తం, సర్వానభిధానం తు పరాధికారత్వేనేతి మంతవ్యం||25||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కుండలీభూతస్య తస్యైవ లింగమాహ– స్యాదిత్యాది| శ్లేష్మణా రుద్ధబిలః బస్తిః కుండలాకారత్వేన తిష్ఠతి| “వాతకుండలికాऽష్ఠీలా వాతబస్తిస్తథైవ చ| మూత్రాతీతః సజఠరో మూత్రోత్సంగః క్షయస్తథా|| మూత్రగ్రంథిర్మూత్రశుక్రముష్ణవాతస్తథైవ చ| మూత్రసాదో విడ్విఘాతో బస్తికుండలికా తథా||” ఏతే మూత్రాఘాతాస్త్రయోదశ జ్ఞేయాః||25||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౧
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మూత్రాఘాతనిదానం సమాప్తం ||31||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం మూత్రాఘాతనిదానం సమాప్తం||31||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం మూత్రాఘాతనిదానం సమాప్తం||31||