Adhikarana മൂത്രാഘാതനിദാനമ് (൧) · Śloka ൧
അഥ മൂത്രാഘാതനിദാനമ് |
ജായന്തേ കുപിതൈര്ദോഷൈര്മൂത്രാഘാതാസ്ത്രയോദശ |
പ്രായോ മൂത്രവിഘാതാദ്യൈര്വാതകുണ്ഡലികാദയഃ ||൧||
View original
अथ मूत्राघातनिदानम् |
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्मूत्राघातास्त्रयोदश |
प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकादयः ||१||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രവികാരസാധര്മ്യാത് മൂത്രാഘാതാനാഹ– ജായന്ത ഇത്യാദി| മൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതയോശ്ചായം വിശേഷഃ– മൂത്രകൃച്ഛ്രേ കൃച്ഛ്രത്വമതിശയിതമ്, ഈഷദ്വിബന്ധഃ; മൂത്രാഘാതേ തു വിബന്ധോ ബലവാന്, കൃച്ഛ്രത്വമല്പമിതി| മൂത്രവിഘാതാദ്യൈര്മൂത്രവേഗവിധാരണാദിഭിഃ; ആദ്യശബ്ദേന പുരീഷശുക്രവേഗവിഘാതാദീനാം രൂക്ഷാശനാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| വാതകുണ്ഡലികാദയസ്ത്രയോദശേതി സമ്ബന്ധഃ||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രവികാരസാധര്മ്യാന്മൂത്രാഘാതാനാഹ| മൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതയോശ്ചായമേവ ഭേദഃ– മൂത്രകൃച്ഛ്രേ കൃച്ഛ്രത്വമതിശയിതമീഷദ്വിബന്ധഃ, മൂത്രാഘാതേ തു വിബന്ധോ ബലവാന് കൃച്ഛ്രത്വമല്പമിതി| തേഷാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ജായന്ത ഇത്യാദി| മൂത്രവേഗവിധാരണാദ്യൈഃ ആദിശബ്ദേന പുരീഷശുക്രാദിവേഗവിഘാതാനാം രൂക്ഷാശനാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| വാതകുണ്ഡലികാദയസ്ത്രയോദശേതി സമ്ബന്ധഃ||൧||
Adhikarana വാതകുണ്ഡലികാലക്ഷണമ് (൨-൩) · Śloka ൩
രൌക്ഷ്യാദ്വേഗവിഘാതാദ്വാ വായുര്ബസ്തൌ സവേദനഃ |
മൂത്രമാവിശ്യ ചരതി വിഗുണഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ ||൨||
മൂത്രമല്പാല്പമഥവാ സരുജം സമ്പ്രവര്തതേ |
വാതകുണ്ഡലികാം താം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സുദാരുണമ് ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः |
मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ||२||
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्तते |
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതകുണ്ഡലികാമാഹ– രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| ആവിശ്യേത്യാവൃത്യ; ‘ആവിധ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ചരതി ഗച്ഛതി| വിഗുണഃ കുപിതഃ| കുണ്ഡലീകൃത ഇതി വാത്യാവദ്ബസ്താവേവ ഭ്രമംസ്തിഷ്ഠതീതി||൨-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തേഷാം മധ്യേ വാതകുണ്ഡലികാലക്ഷണമാഹ– രൌക്ഷ്യേത്യാദി| രൌക്ഷ്യാദിഭിര്വേഗവിഘാതാദിഭിശ്ച വിഗുണോ ദുഷ്ടഃ, കുണ്ഡലീഭൂതോ വായുഃ, ബസ്തൌ മൂത്രാശയേ, ചരതി പ്രധാവതി, ആബദ്ധത്വാദ്ഭ്രമംസ്തിഷ്ഠതീത്യര്ഥഃ വാത്യാവത്| ആവിശ്യ ആവൃത്യ മൂത്രമിതി| തസ്മാന്മൂത്രമല്പമല്പം സവ്യഥം പ്രവര്തതേ, തം വ്യാധിം വാതകുണ്ഡലികാമാഹുഃ| സുദാരുണം മാരണാത്മകത്വാത്||൨-൩||
Adhikarana അഷ്ഠീലാലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
ആധ്മാപയന് ബസ്തിഗുദം രുദ്ധ്വാ വായുശ്ചലോന്നതാമ് |
കുര്യാത്തീവ്രാര്തിമഷ്ഠീലാം മൂത്രവിണ്മാര്ഗരോധിനീമ് ||൪||
View original
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् |
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ||४||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഷ്ഠീലാമാഹ– ആധ്മാപയന്നിത്യാദി| രുദ്ധ്വേതി ബസ്തിഗുദമേവ| അഷ്ഠീലാതുല്യത്വാദഷ്ഠീലാ, സാ ച വാതവ്യാധാവുക്താ||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഷ്ഠീലാമാഹ– ആധ്മാപയന്നിത്യാദി| ആധ്മാപയന് പൂരയന് ബസ്തിഗുദം തഥാ ബസ്തിഗുദമേവ രുദ്ധ്വാ വായുരഷ്ഠീലാം കുര്യാത്| അഷ്ഠീലാതുല്യത്വാദഷ്ഠീലാ, അഷ്ഠീലാ ഉത്തരാപഥേ നദീഷു പാഷാണപിണ്ഡീ| ചലോന്നതാം ചലാം ചലനശീലാമ്| ഉന്നതാമ് ഊര്ധ്വസ്ഥിതാമ്| തീവ്രാര്തിമതിവ്യഥാമ്| മൂത്രമാര്ഗഃ മേഢ്രം, വിണ്മാര്ഗഃ പായുഃ, തയോഃ രോധിനീമ്||൪||
Adhikarana വാതബസ്തിലക്ഷണമ് (൫-൬) · Śloka ൬
വേഗം വിധാരയേദ്യസ്തു മൂത്രസ്യാകുശലോ നരഃ |
നിരുണദ്ധി മുഖം തസ്യ ബസ്തേര്ബസ്തിഗതോऽനിലഃ ||൫||
മൂത്രസങ്ഗോ ഭവേത്തേന ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിതഃ |
വാതബസ്തിഃ സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിഃ കൃച്ഛ്രപ്രസാധനഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः |
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||५||
मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः |
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതബസ്തിമാഹ– വേഗമിത്യാദി| ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിത ഇതി ബസ്തൌ കുക്ഷൌ ച നിപീഡിതഃ സമ്പിണ്ഡിതോ വായുരിതി സമ്ബന്ധഃ; ‘ബസ്തികുക്ഷീ നിപീഡയന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ബസ്തികുക്ഷ്യോ രുജാകര ഇതി||൫-൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതബസ്തിമാഹ– വേഗമിത്യാദി| അകുശലോ മൂര്ഖഃ, തസ്യ പുരുഷസ്യ ബസ്തേര്മുഖം നിരുണദ്ധി ബസ്തിഗതോ വായുഃ, തേന വായുനാ മൂത്രസങ്ഗോ വിദ്യാത്| ബസ്തികുക്ഷിനിപീഡിത ഇതി ബസ്തൌ കുക്ഷൌ നിപീഡിതഃ, സമ്പിണ്ഡിതോ വായുരിതി സമ്ബന്ധഃ| ‘ബസ്തികുക്ഷീ നിപീഡയന്’ ഇതി പാഠേ തത്ര ബസ്തികുക്ഷൌ ചരന്||൫-൬||
Adhikarana മൂത്രാതീതലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
ചിരം ധാരയതോ മൂത്രം ത്വരയാ ന പ്രവര്തതേ |
മേഹമാനസ്യ മന്ദം വാ മൂത്രാതീതഃ സ ഉച്യതേ ||൭||
View original
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते |
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ||७||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രാതീതമാഹ– ചിരമിത്യാദി| ത്വരയാ ന പ്രവര്തതേ ഇതി മൂത്രമിത്യര്ഥഃ| മേഹമാനസ്യ മൂത്രം ത്യജതഃ| ‘വഹമാനസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രാതീതമാഹ– ചിരമിത്യാദി| ചിരം ചരകലം മൂത്രം ധാരയതഃ പുംസഃ ത്വരയാ വേഗേന ന പ്രവര്തതേ, മേഹമാനസ്യ മൂത്രം ത്യജതഃ പ്രവര്തതേ ചേത്തദാ മന്ദം ശനൈഃ, ‘വാഹമാനസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൭||
Adhikarana മൂത്രജഠരലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
മൂത്രസ്യ വേഗേऽഭിഹതേ തദുദാവര്തഹേതുകഃ |
അപാനഃ കുപിതോ വായുരുദരം പൂരയേദ്ഭൃശമ് ||൮||
നാഭേരധസ്താദാധ്മാനം ജനയേത്തീവ്രവേദനമ് |
തന്മൂത്രജഠരം വിദ്യാദധോബസ്തിനിരോധനമ് ||൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः |
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||८||
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् |
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम् ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രജഠരമാഹ– മൂത്രസ്യ വേഗ ഇത്യാദി| തദുദാവര്തഹേതുക ഇതി മൂത്രവേഗധാരണജനിതോദാവര്തനിമിത്തഃ| അധോബസ്തിനിരോധനമിതി ബസ്തേരധോഭാഗേ വിബന്ധകാരകമ്||൮-൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രജഠരമാഹ– മൂത്രസ്യേത്യാദി| തദുദാവര്തഹേതുത ഇതി മൂത്രവേഗധാരണജനിതോദാവര്തനിമിത്തതഃ| അപാനഃ ’അപാനസഞ്ജ്ഞകോ വാതഃ കുപിതഃ’ അതിശയേനോദരം പൂരയതി| തതോ നാഭേരധസ്താത്തീവ്രവേദനമാധ്മാനം കുര്യാത്| അധസ്താദ്ബസ്തിനിരോധനം ബസ്തേരധോഭാഗേ വിബന്ധകാരകമ്||൮-൯||
Adhikarana മൂത്രോത്സങ്ഗലക്ഷണമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
ബസ്തൌ വാऽപ്യഥവാ നാലേ മണൌ വാ യസ്യ ദേഹിനഃ |
മൂത്രം പ്രവൃത്തം സജ്ജേത സരക്തം വാ പ്രവാഹതഃ ||൧൦||
സ്രവേച്ഛനൈരല്പമല്പം സരുജം വാऽഥ നീരുജമ് |
വിഗുണാനിലജോ വ്യാധിഃ സ മൂത്രോത്സങ്ഗസഞ്ജ്ഞിതഃ ||൧൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः |
मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१०||
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् |
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രോത്സങ്ഗമാഹ– ബസ്താവിത്യാദി| നാലേ മേഢ്രേ, മണൌ മേഢ്രാഗ്രേ| പ്രവൃത്തം സജ്ജേതേതി സംസക്തം സന്ന പ്രവര്തതേ| സരക്തം വാ പ്രവാഹത ഇതി പ്രവാഹണകുപിതവായുനാ ബസ്ത്യാദിഭേദജനിതരക്തയുക്തം മൂത്രം പ്രവര്തതേ||൧൦-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രോത്സങ്ഗമാഹ– ബസ്താവിത്യാദി| ബസ്തൌ മൂത്രാശയേ, അഥവാ നാലേ മേഢ്രേ, അഥവാ മണൌ മേഢ്രാഗ്രേ, മൂത്രം സജ്ജതേ ന പ്രവര്തതേ, സരക്തം വാ പ്രവര്തതേ പ്രവാഹത ഇതി; ശനൈര്മന്ദമ്, അല്പമല്പം സ്തോക്തം സവ്യഥം വാ രുജാരഹിതം വാ പ്രവര്തതേ മൂത്രമിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana മൂത്രക്ഷയലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
രൂക്ഷസ്യ ക്ലാന്തദേഹസ്യ ബസ്തിസ്ഥൌ പിത്തമാരുതൌ |
മൂത്രക്ഷയം സരുഗ്ദാഹം ജനയേതാം തദാഹ്വയമ് ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ |
मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രക്ഷയമാഹ– രൂക്ഷസ്യേത്യാദി| തദാഹ്വയമിതി മൂത്രക്ഷയാഖ്യം, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രക്ഷയമാഹ– രൂക്ഷസ്യേത്യാദി| ക്ലാന്തദേഹസ്യ ശ്രാന്തശരീരസ്യ, ബസ്തിസ്ഥൌ മൂത്രാശയസ്ഥൌ, പിത്തമാരുതൌ മൂത്രനാശം കുരുതഃ വ്യഥാദാഹയുക്തമ്| തദാഹ്വയം മൂത്രക്ഷയാഖ്യം, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൨||
Adhikarana മൂത്രഗ്രന്ഥിലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
അന്തര്ബസ്തിമുഖേ വൃത്തഃ സ്ഥിരോऽല്പഃ സഹസാ ഭവേത് |
അശ്മരീതുല്യരുഗ്ഗ്രന്ഥിര്മൂത്രഗ്രന്ഥിഃ സ ഉച്യതേ ||൧൩||
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्पः सहसा भवेत् |
अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते ||१३||
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രഗ്രന്ഥിമാഹ– അന്തരിത്യാദി| അന്തര്ബസ്തിമുഖേ ബസ്തിമുഖസ്യാഭ്യന്തരേ| ഗ്രന്ഥിര്ഗുഡകാകാരഃ| നനു, സ്ഥാനവേദനാകാരണാനാമഭിന്നത്വാദശ്മര്യാ സഹ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– അശ്മര്യാം പിത്താദികം സംഹന്യതേ, അത്ര തു രക്തമേവ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തം വാതകഫാദ്ദുഷ്ടം ബസ്തിദ്വാരേ സുദാരുണമ്| ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത് സ കൃച്ഛ്രേണ സൃജേന്മൂത്രം തദാവൃതമ്|| അശ്മരീസമശൂലം തം രക്തഗ്രന്ഥിം പ്രചക്ഷതേ||” ഇതി| വിശേഷജ്ഞാനം തു കുത ഇതി ചേത്? അശ്മരീപൂര്വരൂപോക്തസ്യ മൂത്രേ ബസ്തസഗന്ധത്വാദേര്ഭാവാഭാവാഭ്യാമ്||൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രഗ്രന്ഥിമാഹ– അന്തരിത്യാദി| അന്തര്ബസ്തിമുഖസ്യാഭ്യന്തരേ, ഗ്രന്ഥിര്ഗുടികാകാരഃ, സ്ഥിരഃ അചലഃ, അല്പോ ലഘുരാമലകാകാരഃ| നനു, സ്ഥാനവേദനാകാരണാമഭിന്നത്വാദശ്മര്യാ സഹ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– അശ്മര്യാം പിത്താദികം സംഹന്യതേ, അത്ര തു രക്തമേവ; അഥവാ അയം സഹസാ ഭവേത്, അശ്മരീ തു സഞ്ചയേന| അന്യച്ച അശ്മരീ പിത്തേന പച്യതേ, വായുനാ ശോഷ്യതേ, കഫേന വധ്യതേ, അത്ര തു രക്തമേവ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “രക്തം വാതകഫാദ്ദുഷ്ടം ബസ്തിദ്വാരേ സുദാരുണമ്| ഗ്രന്ഥിം കുര്യാത്സ കൃച്ഛ്രേണ സൃജേന്മൂത്രം തദാവൃതമ്|| അശ്മരീസമശൂലം ഹി രക്തഗ്രന്ഥിം പ്രചക്ഷതേ|” ഇതി| തഥാ അശ്മരീപൂര്വരൂപോക്തസ്യ മൂത്രേ ബസ്തസഗന്ധത്വാദേരഭാവാത്||൧൩||
Adhikarana മൂത്രശുക്രലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൪
മൂത്രിതസ്യ സ്ത്രിയം യാതോ വായുനാ ശുക്രമുദ്ധതമ് |
സ്ഥാനാച്ച്യുതം മൂത്രയതഃ പ്രാക് പശ്ചാദ്വാ പ്രവര്തതേ ||൧൪||
ഭസ്മോദകപ്രതീകാശം മൂത്രശുക്രം തദുച്യതേ |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धतम् |
स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते ||१४||
भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते |
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രശുക്രമാഹ– മൂത്രിതസ്യേത്യാദി| മൂത്രിതസ്യ മൂത്രവേഗിതസ്യ| സ്ഥാനാച്ച്യുതം സ്വസ്ഥാനാദ്ഭ്രഷ്ടം ശുക്രമ്||൧൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രശുക്രമാഹ– മൂത്രിതസ്യേത്യാദി| മൂത്രിതസ്യ മൂത്രവേഗയുക്തസ്യ വാതേനോദ്ധൂതം സ്ഥാനാച്ച്യുതം സ്വസ്ഥാനാദ്ഭ്രഷ്ടം, മൂത്രയതോ മൂത്രം കുര്വതഃ പുരുഷസ്യ പ്രാക് പ്രഥമം പ്രവര്തതേ, അഥവാ പശ്ചാത് ഭസ്മമിലിതോദകസദൃശമ്||൧൪||–
Adhikarana ഉഷ്ണവാതലക്ഷണമ് (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
വ്യായാമാധ്വാതപൈഃ പിത്തം ബസ്തിം പ്രാപ്യാനിലാന്വിതമ് ||൧൫||
ബസ്തിം മേഢ്രം ഗുദം ചൈവ പ്രദഹേത് സ്രാവയേദധഃ |
മൂത്രം ഹാരിദ്രമഥവാ സരക്തം രക്തമേവ വാ ||൧൬||
കൃച്ഛ്രാത് പുനഃ പുനര്ജന്തോരുഷ്ണവാതം ബ്രുവന്തി തമ് |
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) |
View original
व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलान्वितम् ||१५||
बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः |
मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा ||१६||
कृच्छ्रात् पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं ब्रुवन्ति तम् |
(सु. उ. तं. अ. ५८) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉഷ്ണവാതമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| വ്യായാമാത് വിരോധിസൌമ്യധാതുക്ഷയാത്തേജോവൃദ്ധ്യാ പിത്തവൃദ്ധിഃ| അനിലാന്വിതമനിലസംയുതമ്| ‘അനിലാവൃതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| സരക്തമീഷല്ലോഹിതമ്||൧൫-൧൬||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉഷ്ണവാതമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| വ്യായാമാദ്വിരോധിത്വേന സൌമ്യധാതുക്ഷയാത്തേജോവൃദ്ധ്യാ പിത്തവൃദ്ധിഃ, തത് കുപിതം പിത്തമനിലാന്വിതമനിലസംയുതം ബസ്തിം പ്രാപ്യ ബസ്ത്യാദികം പ്രദഹന് മൂത്രമധഃ സ്രാവയേത്| കീദൃശം? ഹാരിദ്രമ്, അഥവാ സരക്തം ഈഷദ്രക്തമ്, അഥവാ കേവലം രക്തമേവ| ‘അനിലാവൃതമ്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൧൫-൧൬||–
Adhikarana മൂത്രസാദലക്ഷണമ് (൧൭-൧൮) · Śloka ൧൮
പിത്തം കഫോ ദ്വാവപി വാ സംഹന്യേതേऽനിലേന ചേത് ||൧൭||
കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രം തദാ പീതം ശ്വേതം രക്തം ഘനം സൃജേത് |
സദാഹം രോചനാശങ്ഖചൂര്ണവര്ണം ഭവേത്തു തത് ||൧൮||
ശുഷ്കം സമസ്തവര്ണം വാ മൂത്രസാദം വദന്തി തമ് |
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् ||१७||
कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् |
सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तत् ||१८||
शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम् |
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മൂത്രസാദമാഹ– പിത്തമിത്യാദി| സംഹന്യേതേ സ്ത്യാനീക്രിയേതേ| ശുഷ്കമല്പം, തന്മൂത്രം പിത്തേന രോചനാഭം, കഫേന ശങ്ഖചൂര്ണാഭം, സമസ്തവര്ണമുക്തസകലവര്ണം സന്നിപാതാത്||൧൭-൧൮||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മൂത്രസാദമാഹ– പിത്തമിത്യാദി| വാതേന സംഹന്യേതേ സ്ത്യാനീക്രിയേതേ, തദാ കൃച്ഛ്രാത് മൂത്രയേത്| പിത്തേന പീതരക്തം കഫേന ശ്വേതം ഘനം, ത്രിദോഷേണ സമസ്തവര്ണം, തദേവ ശുഷ്കം, പിത്തേന രോചനാചൂര്ണാഭം, കഫേന ശങ്ഖചൂര്ണാഭം, സന്നിപാതാദുക്തസകലവര്ണമ്||൧൭-൧൮||–
Adhikarana വിഡ്വിഘാതലക്ഷണമ് (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
രൂക്ഷദുര്ബലയോര്വാതേനോദാവൃത്തം ശകൃദ്യദാ ||൧൯||
മൂത്രസ്രോതോऽനുപദ്യേത വിട്സംസൃഷ്ടം തദാ നരഃ |
വിഡ്ഗന്ധം മൂത്രയേത് കൃച്ഛ്രാദ്വിഡ്വിഘാതം വിനിര്ദിശേത് ||൨൦||
(വാ. നി. അ. ൯) |
View original
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा ||१९||
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः |
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत् ||२०||
(वा. नि. अ. ९) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വിഡ്വിഘാതമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| അനുപദ്യേത പ്രാപ്നുയാത്| വിഡ്ഗന്ധമിത്യത്ര വാശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൧൯-൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വിഡ്വിഘാതമാഹ– രൂക്ഷേത്യാദി| ദ്വയോസ്തയോര്വാതേന അധോവൃതം മൂത്രാശയാത്സ്രോതാംസി അനുപദ്യേത ആപ്നുയാത്, തദാ വിട്സംസൃഷ്ടം പുരീഷമിശ്രം വിഡ്ഗന്ധം മൂത്രം കൃച്ഛ്രാത് മൂത്രയേത്| ‘ഉദാവര്തമ്’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ബസ്തികുണ്ഡലലക്ഷണമ് (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൪
ദ്രുതാധ്വലങ്ഘനായാസൈരഭിഘാതാത് പ്രപീഡനാത് |
സ്വസ്ഥാനാദ്ബസ്തിരുദ്വൃത്തഃ സ്ഥൂലസ്തിഷ്ഠതി ഗര്ഭവത് ||൨൧||
ശൂലസ്പന്ദനദാഹാര്തോ ബിന്ദും ബിന്ദും സ്രവത്യപി |
പീഡിതസ്തു സൃജേദ്ധാരാം സംസ്തമ്ഭോദ്വേഷ്ടനാര്തിമാന് ||൨൨||
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹുസ്തം ഘോരം ശസ്ത്രവിഷോപമമ് |
പവനപ്രബലം പ്രായോ ദുര്നിവാരമബുദ്ധിഭിഃ |൨൪|
View original
द्रुताध्वलङ्घनायासैरभिघातात् प्रपीडनात् |
स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत् ||२१||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि |
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान् ||२२||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् |
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः |२४|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹ– ദ്രുതേത്യാദി| ലങ്ഘനമുത്പതനമ്| ഉദ്വൃത്തഃ സ്വസ്ഥാനാദൂര്ധ്വം ഗതഃ, ഗര്ഭവദിതി ഗര്ഭിണ്യാ ഉദരാന്തര്ഗതാപത്യവത്, ഏതേന ബസ്തിപുടസ്യ പാര്ശ്വഗമനം ദര്ശിതമ്| പീഡിത ഇതി നാഭേരധഃ| ഉദ്വേഷ്ടനാര്തിഃ ഉദ്വേഷ്ടനരൂപാऽऽര്തിഃ| ശസ്ത്രവിഷോപമം ശസ്ത്രവിഷസദൃശമിതി വിഭിന്നാര്ഥസൂചനാര്ഥം പ്രസിദ്ധാനുഭവോപദര്ശനാര്ഥമ്||൨൧-൨൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ബസ്തികുണ്ഡലമാഹ– ദ്രുതേത്യാദി| ദ്രുതാധ്വലങ്ഘനം ദ്രുതേന അധ്വഗമനം, ലങ്ഘനമുത്പതനം വാ, അഭിഘാതാല്ലഗുഡാദിഭിഃ, പ്രപീഡനാദ്വാ നിഷ്പീഡനാത്, ഏതൈര്ഹേതുഭിര്ബസ്തിരുദ്വൃത്തഃ സ്വസ്ഥാനാദൂര്ധ്വം ഗതഃ| ഗര്ഭവദിതി ഗര്ഭിണ്യാ ഉദരാന്തര്ഗതാऽപത്യവത്തിഷ്ഠതി, ഏതേന ബസ്തിപുടസ്യ പാര്ശ്വഗമനമപി സൂചിതമ്| പീഡിത ഇതി നാഭേരധഃ, തഥാ സംസ്തമ്ഭാദിയുക്തഃ, ഉദ്വേഷ്ടനരൂപാ അര്തിഃ| ഉദ്വേഷ്ടനരൂപപീഡാതിയുക്തമ്| ശസ്ത്രവിഷോപമമിതി വിഭിന്നാര്ഥസൂചനാര്ഥം, പ്രസിദ്ധപ്രഭാവോപദര്ശനാര്ഥം ച| ശസ്ത്രോപമം ശീഘ്രേണ മാരണാത്മകം, വിഷോപമമിതി കാലാന്തരേണ| വിഷമത്ര ഗരഃ പ്രായേണ വാതബഹുലമ്||൨൧-൨൨||–
Adhikarana ബസ്തികുണ്ഡലസ്യ ദോഷാന്തരസംസൃഷ്ടസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൩) · Śloka ൨൪
തസ്മിന് പിത്താന്വിതേ ദാഹഃ ശൂലം മൂത്രവിവര്ണതാ ||൨൩||
ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവം ശോഥഃ സ്നിഗ്ധം മൂത്രം ഘനം സിതമ് |൨൪|
View original
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता ||२३||
श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम् |२४|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതസ്യൈവ ദോഷാന്തരാനുബന്ധിനോ ലക്ഷണമാഹ– തസ്മിന്നിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ അന്വിതേ തസ്മിന്നിതി ബോദ്ധവ്യമ്||൨൩||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യൈവേതരദോഷാനുബന്ധേന ലക്ഷണമാഹ– തസ്മിന്നിത്യാദി||൨൩||–
Adhikarana ബസ്തികുണ്ഡലസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ (൨൪) · Śloka ൨൫
ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബിലോ ബസ്തിഃ പിത്തോദീര്ണോ ന സിധ്യതി ||൨൪||
അവിഭ്രാന്തബിലഃ സാധ്യോ, ന തു യഃ കുണ്ഡലീകൃതഃ |൨൫|
View original
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति ||२४||
अविभ्रान्तबिलः साध्यो, न तु यः कुण्डलीकृतः |२५|
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യൈവ സാധ്യത്വാസാധ്യത്വമാഹ– ശ്ലേഷ്മരുദ്ധബില ഇത്യാദി| ബിലം ബസ്തിമുഖശുഷിരമ്| പിത്തോദീര്ണഃ ഉപചിതപിത്തഃ, സ ഏവ അവിഭ്രാന്തബിലോऽനാവൃതബിലഃ| കഫേന കുണ്ഡലീകൃതോऽസാധ്യ ഇതി ബോധ്യമ്| അകുണ്ഡലീകൃതസ്തു സാധ്യത്വേനോക്തഃ||൨൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അവിഭ്രാന്തബിലഃ കഫേനാരുദ്ധമുഖഃ, ഘനകഫേന കുണ്ഡലീകൃതോ ന ഭവതി സ സാധ്യഃ, കുണ്ഡലീകൃതസ്ത്വസാധ്യഃ| ബിലം ബസ്തിമുഖസുഷിരമ്||൨൪||
Adhikarana കുണ്ഡലീഭൂതബസ്തേര്ലക്ഷണമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
സ്യാദ്ബസ്തൌ കുണ്ഡലീഭൂതേ തൃണ്മോഹഃ ശ്വാസ ഏവ ച ||൨൫||
View original
स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च ||२५||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കുണ്ഡലീഭൂതസ്യൈവ ലിങ്ഗമാഹ– സ്യാദിത്യാദി| ഏതൌ വിഡ്വിഘാതബസ്തികുണ്ഡലൌ സുശ്രുതേന ന പഠിതൌ, തേന ഹി മൂത്രോദകസാദമേവ ദ്വിധാ പഠിത്വാ ‘ദ്വാദശ മൂത്രാഘാതാ’ ഇത്യുക്തം, സര്വാനഭിധാനം തു പരാധികാരത്വേനേതി മന്തവ്യമ്||൨൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കുണ്ഡലീഭൂതസ്യ തസ്യൈവ ലിങ്ഗമാഹ– സ്യാദിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധബിലഃ ബസ്തിഃ കുണ്ഡലാകാരത്വേന തിഷ്ഠതി| “വാതകുണ്ഡലികാऽഷ്ഠീലാ വാതബസ്തിസ്തഥൈവ ച| മൂത്രാതീതഃ സജഠരോ മൂത്രോത്സങ്ഗഃ ക്ഷയസ്തഥാ|| മൂത്രഗ്രന്ഥിര്മൂത്രശുക്രമുഷ്ണവാതസ്തഥൈവ ച| മൂത്രസാദോ വിഡ്വിഘാതോ ബസ്തികുണ്ഡലികാ തഥാ||” ഏതേ മൂത്രാഘാതാസ്ത്രയോദശ ജ്ഞേയാഃ||൨൫||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩൧
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ മൂത്രാഘാതനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूत्राघातनिदानं समाप्तम् ||३१||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മൂത്രാഘാതനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം മൂത്രാഘാതനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൧||