೫೬. ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರೋಗಗಣತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಆನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಖರೋಗಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚಷಷ್ಟಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ದನ್ತೇಷ್ವಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಯೋಶ್ಚ ಮೂಲೇಷು ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ| ನವ ತಾಲುನಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ| ಕಣ್ಠೇ ತ್ರಯಃ ಸರ್ವಸರಾ ಏಕಷಷ್ಟಿಶ್ಚತುಃಪರಾ||” ಇತಿ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರೋಗಗಣತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಮುಖರೋಗಾರಮ್ಭಃ– ಆನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಖರೋಗಾಃ ಪಞ್ಚಷಷ್ಟಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ದನ್ತೇಷ್ವಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಯೋಶ್ಚ ಮೂಲೇಷು ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ| ನವ ತಾಲುನಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ|| ಕಣ್ಠೇ ತ್ರಯಃ ಸರ್ವಸರಾ ಏಕಷಷ್ಟಿಶ್ಚತುಃಪರಾಃ||” ಇತಿ||೧|

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತತ್ರಾಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಗತಾನಾಹ– ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕರ್ಕಶಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಲ್ಯೇತೇ ಇತಿ ವಿದಾರ್ಯೇತೇ| ಪರಿಪಾಟ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದವದೀರ್ಣತ್ವಚೌ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರಾಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಗತಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ– ಕರ್ಕಶಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಕಶೌ ಶಾಕಪತ್ರಸದೃಶೌ, ಪರುಷೌ ರೂಕ್ಷೌ, ಸ್ತಬ್ಧೌ ನಿಶ್ಚಲೌ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾನಿಲವೇದನಾವಿತ್ಯತ್ರ “ಕೃಷ್ಣೌ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತೌ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ದಾಲ್ಯೇತೇ ಇತಿ ವಿದಾರ್ಯೇತೇ, ದ್ವಿಧಾ ಭವತ ಇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಿಪಾಟ್ಯೇತೇ ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದವದೀರ್ಣತ್ವಚೌ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚೀಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರುಜಾಭಿರಿತಿ ಪಿತ್ತಕೃತರುಜಾನ್ವಿತಾಭಿಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ಸದಾಹಪಾಕಪಿಡಕಾವಿತಿ ಕಿಮರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ? ಪೂರ್ವೇಣೈವ ಗತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ನೈವಂ, ಪಕ್ಷಾನ್ತರಪ್ರತೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಕದಾಚಿತ್ ಪಿತ್ತರುಜಾನ್ವಿತಬಹುಪಿಡಕಾಚಿತಾವೋಷ್ಠೌ, ಕದಾಚಿತ್ ದಾಹಪಾಕಾನ್ವಿತಪಿಡಕಾಚಿತೌ ವಾ ಭವತಃ; ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ಅನತಿಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚ ದಾಹಪಾಕಾತಿಶಯದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪಿಡಕಾನುವಾದಃ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಚೀಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರುಜಾಭಿಃ ಪಿತ್ತಕೃತರುಜಾಭಿಃ ಪಿತ್ತಕೃತರುಜಾಚಿತಾಭಿಃ, ದಾಹಪಾಕಾವಪಿ ಪಿತ್ತಕೃತೌ, ತತ್ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಸದಾಹಪಾಕಪಿಡಕಾವಿತಿ? ನೈವಂ, ದಾಹಪಾಕಾತಿಶಯದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪಿಡಕಾನುವಾದ ಇತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಮಾಹ– ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತಿ ಓಷ್ಠಸಮಾನವರ್ಣಾಭಿಃ| ಅವೇದನೌ ಈಷದ್ವೇದನೌ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಓಷ್ಠಸಮಾನವರ್ಣಾಭಿಃ, ಅವೇದನೌ ಈಷದ್ವೇದನೌ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕೃದಿತಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕೃತಿವಶಾದೇವಂ ಭವತಿ| ಅನೇಕಪಿಡಕಾಚಿತಾವಿತಿ ವಾತಾದಿವೇದನಾನ್ವಿತಬಹುಪಿಡಕೌ, ಅನೇಕವರ್ಣಪಿಡಕಾಚಿತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅನೇಕಾಶ್ಚ ವರ್ಣಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶ್ವೇತಾಃ, ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಸಕೃತ್ಕೃಷ್ಣಾವಿತ್ಯಾದಿಪಿಡಕಾತೋಽನ್ಯತ್ರ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಕದಾಚಿದ್ವಿಕೃತಿವಶಾದೇವಂ ಭವತಿ| ಅನೇಕಪಿಡಕಾಚಿತಾವಿತಿ ವಾತಾದಿವೇದನಾಚಿತಬಹುಪಿಡಕೌ, ಅನೇಕವರ್ಣಪಿಡಕಾನ್ವಿತಾವಿತ್ಯನ್ಯೇ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಖರ್ಜೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಖರ್ಜೂರಫಲವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯನೇನ ವರ್ಣಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ಯದಿ ತು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಭೀಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ‘ಖರ್ಜೂರಫಲತುಲ್ಯಾಭಿಃ’ ಇತ್ಯೇವೋಚ್ಯೇತ| ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟಾವಿತಿ ರಕ್ತದೂಷಿತೌ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಖರ್ಜೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಖರ್ಜೂರಫಲವರ್ಣಾಭಿರಿತ್ಯನೇನ ವರ್ಣಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸಾಮ್ಯಮ್, ನತು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ, ಅನ್ಯಥಾ ಖರ್ಜೂರಫಲತುಲ್ಯಾಭಿರಿತ್ಯೇವೋಚ್ಯೇತ| ರಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಟಾವಿತಿ ರಕ್ತದೂಷಿತೌ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಜಮಾಹ– ಗುರೂ ಸ್ಥೂಲಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ತವಶ್ಚಾತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತೀತಿ ಕ್ರಿಮಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತಿ| ಉಭಯತೋ ಮುಖಾದಿತಿ ಮುಖವಿವರಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಭಯಭಾಗಯೋಃ, ಸೃಕ್ಕಣೀಪ್ರದೇಶಯೋರಿತಿ ಯಾವತ್| ಮುಖಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ| ‘ಉಭಯತೋಮುಖಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಉಭಯಸೃಕ್ಕಣೀಭಾಗೋ ಮುಖಮಾಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ದ್ವಿಮುಖಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾಂಸಜಮಾಹ– ಗುರುಸ್ಥೂಲಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖವಿವರಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಭಯಭಾಗಯೋಃ ಸೃಕ್ಕಿಣೀಪ್ರದೇಶಯೋರಿತಿ ಯಾವತ್| ‘ಉಭಯತೋಮುಖಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ದ್ವಿಮುಖಾಃ ಜನ್ತವಃ ಕ್ರಿಮಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೇದೋಜಮಾಹ– ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಪ್ರತೀಕಾಶಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಪ್ರತೀಕಾಶಾವಿತಿ ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡೋ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿತನಸ್ವಚ್ಛಭಾಗಃ| ತತ್ಪ್ರತೀಕಾಶೌ ತತ್ಸದೃಶೌ| ತಯೋರಿತಿ ತಾದೃಶಯೋಃ||೮||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೇದೋಜಮಾಹ– ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡೋ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿತನಃ ಸ್ವಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ, ತತ್ಪ್ರತೀಕಾಶೌ ತತ್ಸದೃಶೌ| ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ ತಾದೃಶಯೋಃ||೮||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಕ್ಷತಜಾಭಾವಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತ್ರ ಕಫರಕ್ತಯೋರಪ್ಯನುಬನ್ಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಕ್ಷತಾವಭಿಹತೌ ವಾಽಪಿ ರಕ್ತಾವೋಷ್ಠೌ ಸವೇದನೌ| ಭವತಃ ಸಪರಿಸ್ರಾವೌ ಕಫರಕ್ತಪ್ರದೂಷಿತೌ||” ಇತಿ| ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರಾಭಿಘಾತಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ, ಅಯಂ ಚಾಭಿಘಾತಜಶೋಥಾತ್ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಕಾರಣಭೇದೇನ ತಥಾ ವಾತಿಕೌಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಾದಪಿ ಕಫರಕ್ತರೂಪಹೇತುಭೇದಯೋಗಾದ್ಭಿದ್ಯತೇ||೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಓಷ್ಠಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯವದೀರ್ಯೇತೇ ಪಾಟ್ಯೇತೇ ಖಣ್ಡೀಕ್ರಿಯೇತೇ| ಅತ್ರ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞಾತವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಕ್ಷತಾವಭಿಹತೌ ಚಾಪಿ ರಕ್ತಾವೋಷ್ಠೌ ಸವೇದನೌ| ಭವತಃ ಸಪರಿಸ್ರಾವೌ ಕಫರಕ್ತಪ್ರದೂಷಿತೌ||” ಇತಿ| ವಾತಜಃ ಕೇವಲಃ ಸ್ವಕಾರಣಕುಪಿತಃ, ಅತ್ರ ತು ವಾಯುರಭಿಘಾತಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ; ತಯೋರಯಮೇವ ಭೇದಃ| ಏವಮಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಗತಾಃ||೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತಮೂಲಗತಾನ್ ಪಞ್ಚದಶ ವ್ಯಾಕರೋತಿ| ಶೀತಾದಮಾಹ– ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತವೇಷ್ಟೇಭ್ಯ ಇತಿ ದನ್ತಬನ್ಧನಮಾಂಸೇಭ್ಯಃ| ಅಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅಭಿಘಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ| ‘ಶೀರ್ಯನ್ತ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ, ‘ಪಚ್ಯನ್ತ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ‘ಸ್ವಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಚನ್ತಿ ಚ ಪರಸ್ಪರಮಿತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಂ ಪಚನ್ತಿ, ಪಾಕೋಷ್ಮದೂಷಿತಶೋಣಿತಸಞ್ಚರಣೇನ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಮೂಲಗತಾನ್ ಪಞ್ಚದಶ ವ್ಯಾಕರೋತಿ– ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ದನ್ತವೇಷ್ಟೇಭ್ಯಃ ದನ್ತಬನ್ಧನಮಾಂಸೇಭ್ಯಃ, ಅಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅಭಿಘಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾ, ರಕ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ದನ್ತಮಾಂಸಾನಿ ದುರ್ಗನ್ಧೀನಿ ಈಷದಸಿತಾನಿ ಕ್ಲೇದಯುಕ್ತಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ, ‘ಶೀರ್ಯನ್ತ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಪಚ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ ‘ಸ್ವಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಚನ್ತಿ ಚ ಪರಸ್ಪರಮಿತಿ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಚ ಪಚನ್ತಿ, ಪಾಕೋಷ್ಮದೂಷಿತಶೋಣಿತಸಂವರಣೇನ| ಸ ಶೀತಾದೋ ನಾಮ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಕಮಾಹ– ದನ್ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ದನ್ತಯೋಸ್ತ್ರಿಷ್ವಿತ್ಯಭಿಧಾನಾತ್ ದ್ವಿತ್ರಿದನ್ತನಿಯತಃ; ಕಫರಕ್ತಜತ್ವೇಽಪಿ ಶೌಷಿರಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಯಂ, ರುಜಾಲಾಲಾಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಕಮಾಹ– ದನ್ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ತ್ರಿಷು ವಾಽನಿಯತಃ ಕಫರಕ್ತಜಃ, ಶೌಷಿರಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಯಂ ರುಜಾಲಾಲಾಭಾವಾತ್||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತವೇಷ್ಟಮಾಹ– ಸ್ರವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಪೂಯರುಧಿರಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ದನ್ತಮೂಲಾನಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಲಾ ದನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪಚನ್ತಿ ಚೇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತವೇಷ್ಟಮಾಹ– ಸ್ರವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ‘ದನ್ತಮೂಲಾನಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಲಾ ದನ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಪಚನ್ತಿ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ದನ್ತವೇಷ್ಟೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೌಷಿರಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಶ್ವಯಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಮತ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೌಷಿರಮಾಹ– ಶ್ವಯಥುರಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಶ್ವಯಥುಃ ಪೀಡಾವಾನ್ ಕಫರಕ್ತೋತ್ಥೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವೀ ಸ ಶೌಷಿರೋ ನಾಮ ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿ||೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಹಾಶೌಷಿರಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದನ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲು ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯತ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ದನ್ತಾ ಓಷ್ಠೌ ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾಚ್ಚಾಯಂ ಮಾರಕಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸದಾಹೋ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಶೋಥಃ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾತ್| ಜಾತಃ ಕಫಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಕ್ಷೀಣೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಶೋಣಿತಮ್|| ವಿವೃದ್ಧಮನಿಶಂ ದನ್ತಾನ್ ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಮಪಿ ದಾರಯೇತ್| ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತ್ಯೇತತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾನ್ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನ್||” ಇತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಶೌಷಿರೇ ಏವಮಪಿ ಭವತಿ, ಸ ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಹಾಶೌಷಿರಮಾಹ– ದನ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧೌ ವೇಷ್ಟೇಭ್ಯೋ ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಿ, ತಾಲು ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯತ ಇತಿ ಅತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ದನ್ತಾವೋಷ್ಠೌ ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಯೇತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾಚ್ಚಾಯಂ ಮಾರಕಃ| ಯದಾಹ ಭೋಜಃ– “ಸದಾಹೋ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಶೋಫಃ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾತ್| ಜಾತಃ ಕಫಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಕ್ಷೀಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ಸಶೋಣಿತಮ್|| ವಿವೃದ್ಧಮನಿಶಂ ದನ್ತಾಸ್ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಮಪಿ ದಾರಯತ್| ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತ್ಯೇತತ್ಸಪ್ತರಾತ್ರಾನ್ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನ್||” ಇತಿ| ಸರ್ವಜಃ ಸರ್ವದೋಷಜಃ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಶೌಷಿರೇ ಏವಮಪಿ ಭವತಿ, ಸ ಮಹಾಶೌಷಿರ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪರಿದರಮಾಹ– ದನ್ತಮಾಂಸಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಮಾಂಸಸ್ಯ ಪರಿದಾರಣಾತ್ ಪರಿದರಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಿದರಮಾಹ– ದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಮಾಂಸಾನಿ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ, ಷ್ಠೀವತಿ ಚಾಪ್ಯಸೃಗಿತಿ ರೋಗೀ ಲೋಹಿತಂ ಥೂತ್ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರಿದರೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಕಥಮ್ಭೂತಃ? ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಕಫಜಃ| ದನ್ತಮಾಂಸಪರಿದಾರಣಾತ್ಪರಿದರಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪಕುಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ದಾಹಪಾಕಾಭ್ಯಾಮ್| ಸೋಪಕುಶ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶೋಽಸಿದ್ಧತ್ವಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ, ತೇನ ಸ ಉಪಕುಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪಕುಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವೇಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಷ್ಟೇಷು ದನ್ತವೇಷ್ಟನಮಾಂಸೇಷು ದಾಹಃ ಪಾಕಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ದಾಹಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಿ| ( ಅಘಟ್ಟಿತಾ ಅಚಾಲಿತಾಃ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ರವನ್ತಿ, ಮನ್ದರುಜಃ ರಕ್ತೇ ಸ್ರುತೇ ಸತಿ, ತೇ ತಸ್ಯಾಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಮುಖಂ ಪೂತಿ ಚ ಭವತಿ|) ತಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ತೇಭ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ, ತೇಭ್ಯೋ ದನ್ತವೇಷ್ಟೇಭ್ಯಃ| ಸೋಪಕುಶ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶೋಽಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ಸಾಧುಃ, ತೇನೋಪಕುಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವೈದರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಘೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭ ಇತಿ ಶೋಥಃ, ವೇದನಾಪಾಕೌ ವಾ||೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವೈದರ್ಭಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಘೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಮೂಲೇಷು ದನ್ತಮಾಂಸೇಷು ದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದಿನಾ| ಘೃಷ್ಟೇಷು ಸತ್ಸು ಮಹಾನ್ ಸಂರಮ್ಭೋ ಜಾಯತೇ, ಸಂರಮ್ಭ ಇತಿ ಶೋಫಃ ವೇದನಾಪಾಕೌ ವಾ, ದನ್ತಾಶ್ಚ ಚಲಾ ಭವನ್ತಿ, ಸ ವ್ಯಾಧಿರಭಿಘಾತಜೋ ವೈದರ್ಭಾಖ್ಯಃ||೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಖಲಿವರ್ಧನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಮಾರುತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತೇ ರುಕ್ ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಉತ್ಥಿತೇ ಅಧಿಕೇ ದನ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವೇದನಾಯಾ ಅಭಾವಃ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಖಲಿವರ್ಧನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಮಾರುತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾರುತೇನ ವಾಯುನಾ ತೀವ್ರವೇದನೋಽಧಿಕೋ ದನ್ತೋ ಜಾಯತೇ| ರುಕ್ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಉತ್ಥಿತೇಽಧಿಕದನ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವೇದನಾಯಾ ಅಭಾವಃ| ಅಸೌ ವಿಕಾರಃ ಖಲಿವರ್ಧನಸಞ್ಜ್ಞಃ||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕರಾಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕರಾಲನ್ ವಿಷಮಾನ್| ಕರಾಲಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇಽನುಕ್ತೋಽಧಿಕಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಪಠಿತಃ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಪಞ್ಚದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕರಾಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶನೈಃಶನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರ್ದನ್ತಸಮಾಶ್ರಿತಃ ಸನ್ ಶನೈಃಶನೈರ್ದನ್ತಾನ್ ಕರಾಲನ್ವಿಷಮಾನ್ ವಿಕಟಾನ್ ಕುರುತೇ, ಸ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕರಾಲ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ| ಕರಾಲಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇಽನುಕ್ತೋಽಧಿಕಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಪಠಿತಃ, ತೇನ ನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಪಞ್ಚದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧಿಮಾಂಸಕಮಾಹ– ಹಾನವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಮಾಂಸಕ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಕನ್| ಹಾನವ್ಯ ಇತಿ ಹನುಕುಹರೇ| ಪಶ್ಚಿಮ ಇತ್ಯವಸಾನಜೇ, ಅನ್ತಜೇ ಇತಿ ಯಾವತ್|೨೧|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಧಿಮಾಂಸಕಮಾಹ– ಹಾನವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹನುಭವೇ, ಪಶ್ಚಿಮ ಇತಿ ಅವಸಾನಜೇ, ಅನ್ತಜ ಇತಿ ಯಾವತ್|೨೧|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಞ್ಚ ದನ್ತನಾಡೀರಾಹ– ದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಡ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ಯಥೇರಿತಾ ಇತಿ ನಾಡೀನಿದಾನೇ ಯಥೋಕ್ತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಸ್ತಥಾ ದನ್ತಮಾಂಸಗತಾ ಅಪಿ ನಾಡ್ಯಃ| ಏತಾಶ್ಚ ನಾಡೀವ್ರಣಸಮಾನಲಕ್ಷಣಾ ಅಪಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಾಃ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಞ್ಚ ದನ್ತನಾಡೀರಾಹ– ನಾಡ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ಯಥೇರಿತಾ ಇತಿ ನಾಡೀನಿದಾನೇ ಯಥೋಕ್ತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ, ತಥಾ ದನ್ತಮೂಲಗತಾ ಅಪಿ ನಾಡ್ಯಃ| ಏತಾಶ್ಚ ನಾಡೀವ್ರಣಸಮಾನಲಕ್ಷಣಾ ಅಪಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಭೇದಾಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಾಃ| ತಾಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಾ ನಾಡೀ ಅಸಾಧ್ಯಾ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತಗತಾನಷ್ಟೌ ಪ್ರಾಹ– ದಾಲನಮಾಹ– ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಸದಾಗತಿರ್ವಾಯುಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾಜ್ಜಾತ ಇತಿ| ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತದ್ಬಲವದ್ಧೇತುಜನ್ಯವಾತಕೃತತ್ವಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕೇವಲವಾತಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಗತಾನಷ್ಟೌ ಪ್ರಾಹ, ತತ್ರ ದಾಲನಮಾಹ– ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತೇಷು ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಿವ ದಾಲ್ಯಮಾನೇಷ್ವಿವ ಭೃಶಂ ರುಜಾ ಭವತಿ, ಸ ದಾಲನೋ ನಾಮ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಕಥಮ್ಭೂತಃ? ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಸದಾಗತಿರ್ವಾಯುಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾಜ್ಜಾತಃ; ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸದಾಗತಿನಿಮಿತ್ತಜ ಇತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ, ತದ್ಬಲವದ್ಧೇತುಜವಾತಕೃತತ್ವಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಕೇವಲವಾತಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ರಿಮಿದನ್ತಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತಿ ದುಷ್ಟರಕ್ತಜಕ್ರಿಮಿಕೃತಶೋಥಪಾಕದ್ವಾರೇಣ ಕೃಷ್ಣಚ್ಛಿದ್ರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಕೃಷ್ಣಶ್ಚಿತ್ರ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಚಿತ್ರ ಇತಿ ಚಿತ್ರವಾನ್, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಸ್ರಾವೀತಿ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಸ್ರಾವೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ದನ್ತಾನಾಂ ನೀರಸತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್| ಅನಿಮಿತ್ತರುಜ ಇತಿ ಅವಘಟ್ಟನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನೈವ ಮಹಾರುಜತ್ವೇನ ರುಜಾವಾನಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕೃಮಿದನ್ತಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣದನ್ತಕಃ, ಛಿದ್ರ ಇತಿ ಛಿದ್ರವಾನ್, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಕೃಮಿಕೃತಚ್ಛಿದ್ರತ್ವಾತ್ಸಚ್ಛಿದ್ರದನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಲಶ್ಚಲದನ್ತಃ| ಸ್ರಾವೀ ತು ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಸ್ರಾವೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ದನ್ತಾನಾಂ ನೀರಸತ್ವೇನ ಸ್ರಾವಾಭಾವಾತ್| ಸಸಂರಮ್ಭಃ ಸಶ್ವಯಥುಃ| ಅನಿಮಿತ್ತರುಜ ಇತಿ ಅವಘಟ್ಟನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನೈವ ಮಹಾರುಜತ್ವೇನ ರುಜಾವಾನಿತಿ, ಸ ತಥಾವಿಧೋ ವಾತಾತ್ಕೃಮಿದನ್ತಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಭಞ್ಜನಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಕ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ತ್ರಂ ವಕ್ರಮಿತಿ ದನ್ತಭಙ್ಗಕಾರಿಣಾ ದೋಷೇಣ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ವಕ್ರತ್ವಮ್||೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಭಞ್ಜನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಕ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇ ದನ್ತಭಙ್ಗಕಾರಿಣಾ ದೋಷೇಣ ವಕ್ತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ವಕ್ರತ್ವಂ ಭವೇತ್ ದನ್ತಭಙ್ಗಶ್ಚ ಭವೇತ್| ಜಾಯತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತೀವ್ರರುಕ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಸ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭಞ್ಜನಕ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಕಥಮ್ಭೂತಃ? ಕಫವಾತಕೃತಃ| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ||೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತಹರ್ಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| “ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ದಶನಾಃ ಸಹನ್ತೇ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ನ ಚ| ಯಸ್ಯ ತಂ ದನ್ತಹರ್ಷಂ ತು ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಮೀರಣಾತ್||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಾನ್ತರಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ದನ್ತಹರ್ಷಸ್ಯ ವಾತಜತ್ವೇಽಪಿ ಉಷ್ಣಾಸಹತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ಕಫರಕ್ತಾವೃತತ್ವಾದ್ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಹರ್ಷಮಾಹ– ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ದ್ವಿಜಾ ದನ್ತಾಃ ಶೀತಸ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಚಣ್ಡವಾತಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯಾಸಹಾ ಅಕ್ಷಮಾ ಭವನ್ತಿ, ಸ ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪೇನ ದನ್ತಹರ್ಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಭಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯತ್ರ “ರೂಕ್ಷಃ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದನ್ತಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಶರ್ಕರೇವ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸಾ ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಹರೀ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ, ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಸ್ಯ ಶುಕ್ಲತ್ವದೃಢತ್ವಾದಿಕಸ್ಯ ಹರಣಶೀಲಾ||೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದನ್ತಶರ್ಕರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ದನ್ತಗತೋ ಮಲಃ ಕಫಮಾರುತಶೋಷಿತೋ ಭವತಿ ಸಾ ದನ್ತಶರ್ಕರಾ| ತಥಾ ಚ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಅಧಾವನಾನ್ಮಲೋ ದನ್ತೇ ಕಫವಾತೇನ ಶೋಷಿತಃ| ಪೂತಿಗನ್ಧಃ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಃ ಶರ್ಕರಾ ಸಾಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾ||” ಇತಿ| ಶರ್ಕರೇವ ಖರಸ್ಪರ್ಶೇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ “ಸಾ ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಹರೀ” ಇತಿ ಕ್ವಾಪಿ ಪಠ್ಯತೇ, ದನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಸ್ಯ ಶುಕ್ಲದೃಢತ್ವಾದಿಕಸ್ಯ ಹರಣಶೀಲಾ||೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಪಾಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪಾಲೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಪಾಲೇಷ್ವಿವೇತಿ ಮಲಸಹಿತದನ್ತಾವಯವೇಷು ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಕಪಾಲತುಲ್ಯೇಷು; ದನ್ತಮಲ ಏವ ಕಠಿನೇ ಕಪಾಲಪ್ರಾಯೇ ದೀರ್ಯಮಾಣೇ ಸೈವ ಶರ್ಕರಾ ಕಪಾಲಿಕಾ| ಸದೇತಿ ಬಾಲ್ಯಾದೌ| ಅತ್ರಾವಕಾಶೇ ಹನುಮೋಕ್ಷಃ ಸುಶ್ರುತೇ ದನ್ತದೇಶಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ದನ್ತಪೀಡನಾಚ್ಚ ಪಠಿತಃ, ಸ ಇಹ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಮುಖ್ಯದನ್ತಗತತ್ವಾಭಾವಾನ್ನ ಪಠಿತಃ, ಪಠಿತಸ್ತು ಹನುಗ್ರಹಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಭೋಜವಚನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾತಾಭಿಘಾತಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಹನುಸನ್ಧಿರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ನಿರಸ್ತಜಿಹ್ವಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಂ ತತ್ರ ಗಚ್ಛತಿ|| ಸಮ್ಯಕ್ ತಮನಿಲವ್ಯಾಧಿಂ ಹನುಮೋಕ್ಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|” ಇತಿ||೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಪಾಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪಾಲೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಾನಾಂ ಕಪಾಲೇಷು ಮಲಸಹಿತದನ್ತಾವಯವೇಷು ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ಕಪಾಲತುಲ್ಯೇಷು ದೀರ್ಯಮಾಣೇಷು ಸೈವ ಶರ್ಕರಾ ಕಪಾಲಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ದನ್ತಮೂಲಃ ಸ ಚ ಕಠಿನೇ ಕಪಾಲಪ್ರಾಯೇ ದೀರ್ಯಮಾಣೇ ಇತಿ ಡಲ್ಲನಃ| ಸದೇತಿ ಬಾಲ್ಯಾದೌ| ದನ್ತವಿನಾಶಿನೀ| “ದಲನ್ತಿ ದನ್ತವಲ್ಕಾನಿ ಯದಾ ಶರ್ಕರಯಾ ಸಹ” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಯಾವದನ್ತಕಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ದನ್ತೋಽಸೃಗ್ವಿಮಿಶ್ರೇಣ ಪಿತ್ತೇನಾಶೇಷತೋ ದಗ್ಧಃ ತಥಾ ಶ್ಯಾವತಾಮಥವಾ ನೀಲತಾಂ ಗತೋ ಭವತಿ, ಸ ಶ್ಯಾವದನ್ತಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಶ್ಯಾವದನ್ತಕ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಕನ್| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಅತ್ರಾವಕಾಶೇ ಹನುಮೋಕ್ಷಃ ಸುಶ್ರುತೇ ದನ್ತದೇಶಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ದನ್ತಪೀಡನಾಚ್ಚ ದನ್ತರೋಗಃ ಪಠಿತಃ, ಸ ಇಹ ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರೇಣ ಮುಖ್ಯದನ್ತಗತತ್ವಾಭಾವಾನ್ನ ಪಠಿತಃ, ಪಠಿತಸ್ತು ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹನುಗ್ರಹಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಭೋಜವಚನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾತಾ(ಭಾರಾ)ಭಿಘಾತಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಹನುಸನ್ಧಿರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ| ನಿರಸ್ತಜಿಹ್ವಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಂ ತತ್ರ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಮ್ಯಕ್ ತಮನಿಲವ್ಯಾಧಿಂ ಹನುಮೋಕ್ಷಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೨೮-೨೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜಿಹ್ವಾಗತಾನಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಽನಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫುಟಿತೇತಿ ಮನಾಗ್ವಿದೀರ್ಣಾ| ಪ್ರಸುಪ್ತೇತಿ ಸುಪ್ತೇವ, ರಸಸ್ಯಾನವಬೋಧಾತ್| ಶಾಕಚ್ಛದನಪ್ರಕಾಶೇತಿ ಶಾಕತರುಪತ್ರವತ್ ಕಣ್ಟಕಾಚಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಶಾಕೋ ಮರುಜದ್ರುಮಃ| ಪೈತ್ತಿಕಕಣ್ಟಕಲಕ್ಷಣೇ ದಹ್ಯತೀತಿ ಆತ್ಮನೇಪದಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧು| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ಜಾಡೀತಿ ಖ್ಯಾತಃ||೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜಿಹ್ವಾಗತಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ| ತತ್ರ ವಾತಕಣ್ಟಕಾನಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲೇನ ಜಿಹ್ವಾ ಸ್ಫುಟಿತೇತಿ ಮನಾಗ್ವಿದೀರ್ಣಾ ಭವೇತ್, ತಥಾ ಸುಪ್ತೇತಿ ಸುಪ್ತೇವ ರಸಸ್ಯಾನವಬೋಧಾದಚೇತನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಾಕಚ್ಛದನಪ್ರಕಾಶೇತಿ ಶಾಕತರುಪತ್ರವತ್ಕಣ್ಟಕಚಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಾಕೋ ಮರುಜದ್ರುಮಃ| ಪೈತ್ತಿಕಕಣ್ಟಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇನ ಜಿಹ್ವಾ ಪರಿದಹ್ಯತೇ| ದಹ್ಯತೀತಿ ಆತ್ಮನೇಪದಸ್ಯಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ| ತಥಾ ಸರಕ್ತೈಃ ಕಣ್ಟಕೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಾ| ಅಯಂ ಚ ರೋಗೋ ನಾಡೀತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ‘ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹೈರುಪಚೀಯತೇ ತು ದೀರ್ಘೈರಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪಿತ್ತಾಜ್ಜಿಹ್ವಾ ಏವಂವಿಧೈಃ ಕಣ್ಟಕೈರ್ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ| ಕಫಕಣ್ಟಕಾನಾಹ– ಕಫೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇನ ದೂಷಿತಾ ಜಿಹ್ವಾ ಗುರ್ವೀ ಬಹುಲಾ ಸ್ಥೂಲಾ ಶಾಲ್ಮಲಿಕಣ್ಟಕಾಭೈರ್ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಯೈರ್ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರೈಶ್ಚಿತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಲಾಸಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಗಾಢ ಇತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗಾಢೋ ದಾರುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ‘ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವಲಾಸಸ್ತು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಲಾಸಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತೋಕ್ತಾ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಕಫರಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧಮೂರ್ತಿಃ| ಕಫರಕ್ತಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇನ ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಭೃಶಪಾಕೇನ ಪಿತ್ತಮ್, ಅತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾನುಪಕ್ರಮೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಕಫರಕ್ತಯೋಸ್ತು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಮ್| ‘ಅಧೋಗತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಗತಃ||೩೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಲಾಸಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾತಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಜಿಹ್ವಾತಲೇ ಶ್ವಯಥುಃ, ಸೋಽಲಾಸನಾಮಾ ವಿಕಾರಃ, ಸ ತು ಶೋಫಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ, ಜಿಹ್ವಾ ಮೂಲೇ ಭೃಶಂ ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪ್ರಗಾಢ ಇತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗಾಢೋ ದಾರುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವಲಾಸಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಲಾಸಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತೋಕ್ತಾ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಕಫರಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧಮೂರ್ತಿಃ ಕಫರಕ್ತಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇನ ತು ವಾಯುರಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಭೃಶಂ ಪಾಕೇನ ಪಿತ್ತಮ್, ಅತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋಽಯಮ್, ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾನುಪಕ್ರಮೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಕಫರಕ್ತಯೋಸ್ತು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಮ್| ‘ಅಧೋಗತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋಗತಃ||೩೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಚೋಷ ಇತಿ ಚೋಷಃ ಸಾಕ್ಷಾದಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವೋಪತಾಪಃ, ಚೋಷಶ್ಚಾತ್ರ ರಕ್ತಯೋನಿನಾ ಪಿತ್ತೇನ||೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ನಮ್ಯ ಊರ್ಧ್ವೀಕೃತ್ಯ, ಏತೇನ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಧೋ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪಃ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಸನ್ನಿಭಃ, ಕಫರಕ್ತಮೂಲಃ ಕಫರಕ್ತಕಾರಣಮ್| ಸಚೋಷ ಇತಿ ಚೋಷಃ ಸಾಕ್ಷಾದಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋಪತಾಪಃ, ಚೋಷಶ್ಚಾತ್ರ ರಕ್ತಯೋನಿನಾ ಪಿತ್ತೇನ, ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ಸಾ ಉಪಜಿಹ್ವಿಕಾ ಪಠಿತಾ||೩೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಲುಗತಾನಾಹ| ಕಣ್ಠಶುಣ್ಡೀಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾಶ ಇತಿ ವಾಯುಪೂರಿತಚರ್ಮಪುಟತುಲ್ಯಃ||೩೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಲುಗತಾನಾಹ| ತತ್ರ ಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತಾಲುಮೂಲೇ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತಥಾ ದೀರ್ಘಃ ಪ್ರಲಮ್ಬಃ ಶೋಫಃ ಕಣ್ಠಶುಣ್ಡೀತಿ ಗಲಶುಣ್ಡೀತಿ ನಾಮ್ನಾಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪಠಿತಃ| ಧ್ಮಾತಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾಶ ಇತಿ ವಾಯುಪೂರಿತಚರ್ಮಪುಟಕತುಲ್ಯಃ||೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತುಣ್ಡಿಕೇರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮ್| ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಶೋಥತಯಾ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ| ತೋದದಾಹಾಭ್ಯಾಮಿಹ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ|೩೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತುಣ್ಡಿಕೇರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಂ, ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಶೋಫತಯಾ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ| ತೋದದಾಹಾಭ್ಯಾಮತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ|೩೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧ್ರುಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದುರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತೋತ್ಥ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಃ||೩೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಧ್ರುಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೃದುಃ ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಬ್ಧಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಶೋಥಃ ಅಧ್ರುಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅಧ್ರುಷ ಇತಿ ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್| ಲೋಹಿತೋತ್ಥ ಇತಿ ರಕ್ತಸಮುತ್ಥಃ||೩೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಚ್ಛಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೂರ್ಮೋನ್ನತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವೇದನ ಇತ್ಯಲ್ಪವೇದನಃ| ಅಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತಿ ಚಿರಜಃ|೩೫|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಚ್ಛಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೂರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಮೋತ್ಸನ್ನಃ ಕೂರ್ಮವದುನ್ನತಃ, ಅವೇದನ ಇತ್ಯವ್ಯಥಃ, ಅಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತಿ ಚಿರಜಃ ಮನ್ದಾನುಸಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅರಕ್ತಃ ಪಾಣ್ಡುರಃ|೩೫|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಲ್ವರ್ಬುದಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಾಕಾರಮಿತಿ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಉಪರ್ಯೇವ ಭವೇನ್ನದ್ಧೋ ಯಥಾ ಪದ್ಮಸ್ಯ ಕರ್ಣಿಕಾ| ಪಾರ್ಶ್ವತಶ್ಚಾಙ್ಕುರೈರ್ದೀರ್ಘೈರ್ನಾಸಾ ಚಾಪ್ಯವಸೀದತಿ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಂ ತತ್ತಾಲ್ವರ್ಬುದಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್||” ಇತಿ| ರಕ್ತಜತ್ವಾಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ಪ್ರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತರಕ್ತಾರ್ಬುದತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಲ್ವರ್ಬುದಮಾಹ– ಪದ್ಮಾಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಲುಮಧ್ಯೇ ಉಕ್ತಲಿಙ್ಗಂ ಶೋಫಂ ರಕ್ತಾರ್ಬುದಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಥಮ್ಭೂತಂ? ಪದ್ಮಾಕಾರಂ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಮ್| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಉಪರ್ಯೇವ ಭವೇನ್ಮಧ್ಯೇ ಯಥಾ ಪದ್ಮಸ್ಯ ಕರ್ಣಿಕಾ| ಪಾರ್ಶ್ವತಶ್ಚಾಙ್ಕುರೈರ್ದೀರ್ಘೈರ್ನಾಸಾ ಚಾಪ್ಯವಸೀದತಿ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಂ ತಾಲುನ್ಯರ್ಬುದಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್|” ಇತಿ| ಪ್ರೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತರಕ್ತಾರ್ಬುದಸ್ಯ ತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್| ರಕ್ತಜತ್ವಾಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ಅಸಾಧ್ಯೋಽಯಮ್| ಮಾಂಸಸಙ್ಘಾತಮಾಹ– ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ “ದುಷ್ಟಂ ಮಾಂಸಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ನೀರುಜಂ ವಾ ತಾಲ್ವನ್ತಃಸ್ಥಮ್|” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೩೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪುಪ್ಪುಟಮಾಹ– ನೀರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪುಪ್ಪುಟಸ್ತಾಲುದೇಶೇ ಇತಿ ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟಃ| ತಾಲುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| “ತಾಲುಶೋಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಾತ್” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಷಕತ್ವಾತ್| ಕೇಚಿತ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ “ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್” ಇತಿ ಪದಮತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯ ಶ್ವಾಸಶ್ಚೋಗ್ರ ಇತಿ ಚಕಾರಂ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇಣ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ವಿಭಕ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಪಿತ್ತಂ ತಾಲುಶೋಷಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಭೋಜೇಽಪಿ ವಾತಾದೇವ ಪಠಿತಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ತಾಲುಶೋಷೋ ಭವೇದ್ವಾತಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ||೩೬-೩೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟಮಾಹ– ನೀರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾಯೀ ಸ್ಥಿರಃ, ಕೋಲಮಾತ್ರಃ ಕೋಲಸಮಃ ‘ಪುಪ್ಪುಟ’ ಇತಿ ತಾಲುನಿ ದೇಶೇ ಪುಪ್ಪುಟಃ ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟಃ, ತಾಲುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತಾಲುಶೋಷಮಾಹ– ಶೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಲುನ್ಯತ್ಯರ್ಥಂ ಶೋಷಃ, ತಥಾ ತಾಲು ದೀರ್ಯತೇ, ತಥಾ ಉಗ್ರಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ, ಸೋಽನಿಲೋತ್ಥಸ್ತಾಲುಶೋಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತಾಲುಶೋಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಷಕಾರಕತ್ವಾತ್; ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಭೋಜೇಽಪಿ ವಾತಾದೇವ ಪಠಿತಃ| ತದುಕ್ತಮ್– “ತಾಲುಶೋಷೋ ಭವೇದ್ವಾತಾದ್ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಕ್ಷ್ವೇಡಸಂಯುತಮ್” ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೇನ ತು ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತಾಲುಶೋಷಃ ಪಠಿತಃ| ತಥಾಹಿ– “ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾಯಾಸೈಸ್ತಾಲುಶೋಷಸ್ತದಾಹ್ವಯಃ” ಇತಿ| ತಾಲುಪಾಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೩೬-೩೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಣ್ಠಗತಾಸ್ತು ರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ ಸಪ್ತದಶೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗಲೇಽನಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವರೋಹಿಣ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ, ಉತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಾತಜಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಅನ್ಯೇ ತು “ಪೃಥಕ್ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ತಥೈವ ಶೋಣಿತಂ” ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಏಕದೋಷಜತ್ವಮಪ್ಯಾಹುಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ರಕ್ತಮೇಕಶಃ ಸರ್ವಶೋಽಪಿ ವಾ| ಕಣ್ಠಂ ಯದಾ ನಿಷೇವನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನಿತ್ಯನೇನ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ಸಪ್ತಾಹಾದಿನಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷತ್ರಯಜಾನಾಮನುಪಕ್ರಮೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಏವಂ ರಕ್ತಜಾಯಾ ಅಪಿ; ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾಸ್ತು ಜನ್ಮನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇನ– “ತಾಲುಃ ಶುಷ್ಯತಿ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ವಾತೇನಾಯಾಮ್ಯತೇ ಯದಾ| ಕಣ್ಠೇಽಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಸ ಜಹಾತ್ಯಸೂನ್|| ಉಷ್ಯತೇ ಚುಷ್ಯತೇ ಪಿತ್ತಾತ್ ಧೂಪ್ಯತೇ ಪರಿದಹ್ಯತೇ| ಅಙ್ಗಾರೈರಿವ ಜಹ್ಯಾತ್ ಸ ಪ್ರಾಣಾನಾಶು ಚತುರ್ದಿನಾತ್||” ಇತಿ| “ಕಫಾದನ್ತರ್ಬಹಿಃ ಶೋಥಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಬಾಧ್ಯತೇ| ಯಸ್ಯ ಸೋಽಸೂನ್ ತ್ಯಜೇದ್ರೋಗೀ ತ್ರ್ಯಹಾದ್ರೋಹಿಣಿಪೀಡಿತಃ|| ಲಕ್ಷಣಂ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣ್ಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಶೋಣಿತಜನ್ಮನಃ| ಸರ್ವದೋಷಕೃತಾ ಯಾ ತು ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾ|| ಅಸಾಧ್ಯಾಂ ತಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ರೋಹಿಣೀಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಮ್| ಏಷಾ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತಿ ತಿಸ್ರ ಆದ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ||” ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್| ಭೋಜೇ “ಅನ್ಯಾ ಸದ್ಯೋ ಮಾರಯತಿ” ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ರಕ್ತಜಾಯಾಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಯಾತಿ; ಕಿನ್ತ್ವಿಯಂ ಸಾಧ್ಯೈವ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಲೇಖ್ಯಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ರೋಹಿಣ್ಯಃ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ತಥಾ– “ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ತು ಹಿತಂ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮ್|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಜಾಯಾ ಅಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಕಿಞ್ಚ ಗಲಗತೇಷ್ವೇಕೈವ ರೋಹಿಣೀ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾ “ರೋಹಿಣೀ ಗಲೇ” ಇತ್ಯನೇನಾಸಾಧ್ಯೋಕ್ತಾ| ಭೋಜೇ ತು “ತಿಸ್ರ ಆದ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ, ಖರನಾದೇಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾ ಏವ ಸದ್ಯೋಮಾರಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಸದ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾ ಹನ್ತಿ ತ್ರ್ಯಹಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಸಮುದ್ಭವಾ| ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ, ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪವನೋತ್ಥಿತಾ||” ಇತಿ||೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಣ್ಠಗತಾಸ್ತು ರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ ಸಪ್ತದಶೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಗಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಲೇಽನಿಲೋ ವೃದ್ಧಃ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಮೂರ್ಛಿತೌ ವಿದಗ್ಧೌ, ಮಾಂಸಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ತಥಾ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ , ಗಲೋಪಸಂರೋಧಕರೈರಙ್ಕುರೈರಸೂನ್ನಿಹನ್ತಿ, ಅಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ ರೋಹಿಣೀಸಞ್ಜ್ಞೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸರ್ವಾ ರೋಹಿಣ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ, ಉತ್ಕರ್ಷಾತ್ತು ವಾತಜಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಾಠೇ ತು ಸಙ್ಖ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಿಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಚ ನ ವಿದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದನ್ಯೇ “ಗಲೇಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಚ ಮೂರ್ಛಿತೌ ಪೃಥಕ್ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ತಥೈವ ಶೋಣಿತಮ್| ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಗಲರೋಧಿನೋಽಙ್ಕುರಾನ್ಸೃಜನ್ತಿ ಯಾನ್ ಸಾಽಸುಹರಾ ತು ರೋಹಿಣೀ||” ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಏಕದೋಷಜತ್ವಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಪೃಥಗಿತಿ ತಿಸ್ರಃ, ಸಮಸ್ತಾದೇಕಾ, ಏಕಾ ಶೋಣಿತಾತ್, ಏವಂ ಪಞ್ಚ ರೋಹಿಣ್ಯಃ| ಅಸುಹರಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ರಕ್ತಮೇಕಶಃ ಸರ್ವಶೋಽಪಿ ವಾ| ಕಣ್ಠಂ ಯದಾ ನಿಷೇವನ್ತೇ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಚೋರ್ಧ್ವಮಾಗತಾಃ|| ಅಙ್ಕುರಾಞ್ಜನಯನ್ತ್ಯಾಶು ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ಸಮನ್ತತಃ| ರೋಹಿಣೀಂ ತಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದಾಹುಃ ಪಞ್ಚವಿಧಾಂ ತು ತಾಮ್||” ಇತಿ||೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾದಿಭೇದೇನ ರೋಹಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಾತ್ಮಕೋಪದ್ರವಗಾಢಯುಕ್ತೇತಿ ವಾತಾತ್ಮಕಾ ಉಪದ್ರವಾಃ ಕಮ್ಪವಿನಾಮಸ್ತಮ್ಭಾದಯಸ್ತೈರತಿಶಯಮನುಗತಾಃ| ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಮನಿವಾರ್ಯವೀರ್ಯೇತಿ ಕ್ರಿಯಯಾಽಪಿ ನ ನಿವಾರ್ಯಂ ವೀರ್ಯಮಸ್ಯಾಃ, ಸದ್ಯೋಮಾರಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿತಯೋತ್ಥಿತೇತಿ ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಥಿತಾ| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶಸ್ಯಾವ್ಯವಹಿತತ್ವಪ್ರತೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತರೋಹಿಣ್ಯನನ್ತರಂ ರಕ್ತಜಾಯಾ ವಕ್ತುಮುಚಿತಾಯಾಃ ಶೇಷೇಽಭಿಧಾನಮಿತರರೋಹಿಣ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್||೩೯-೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕರೋಹಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾ ಜಿಹ್ವಾಸಮನ್ತಾದ್ಭವನ್ತಿ ತೇ ಭೃಶವೇದನಾಃ, ತಥಾ ಕಣ್ಠನಿರೋಧನಾಃ, ಸಾ ವಾತಕೃತಾ ರೋಹಿಣೀ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾ| ಜಿಹ್ವಾಸಮನ್ತಾದಿತಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಸರ್ವತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಾತ್ಮಕೋಪದ್ರವಗಾಢಯುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ ವಾತಾತ್ಮಕಾ ಯೇ ಉಪದ್ರವಾಃ ಕಮ್ಪವಿನಾಮಸ್ತಮ್ಭಾದಯಃ ತೈರತಿಶಯಮನುಗತಾಃ| ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಕ್ಷಿಪ್ರೋದ್ಗಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜಾಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಾ, ತ್ರಿತಯೋತ್ಥಿತೇತಿ ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಥಿತಾ| ರಕ್ತಜಾಮಾಹ– ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್||೩೯-೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೋಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಟಕಶೂಕಭೂತ ಇತಿ ಕಣ್ಟಕವತ್ ಶೂಕವಚ್ಚ ವೇದನಾಜನಕಃ, ಭೂತಶಬ್ದಃ ಉಪಮಾನಾರ್ಥೇ; ಕಿಂವಾ ಕಣ್ಟಕೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ಇವ ಭೂತೋ ಜಾತಃ| ಕಠಿನಗುಡಕತಯಾ ಶಾಲೂಕಸಮತ್ವೇನ ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಮ್| ಶಾಲೂಕಂ ಜಲೋತ್ಪಲಕನ್ದಮ್||೪೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೋಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಟಕಶೂಕಭೂತ ಇತಿ ಕಣ್ಟಕವತ್ಕಶ್ಚಿಚ್ಛೂಕವಚ್ಚ ವೇದನಾಜನಕಃ, ಭೂತಶಬ್ದ ಉಪಮಾನೇ; ಕಿಂವಾ– ಕಣ್ಟಕೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ಇವ ಭೂತೋ ಜಾತಃ, ಕಠಿನಗುಡಕತಯಾ ಪಿಶಿತಾಙ್ಕುರಚಿತತ್ವಾತ್| ಶಾಲೂಕಂ ಜಲೋತ್ಪಲಕನ್ದಮ್||೪೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧಿಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಗ್ರರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವೋಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯನೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಜಾತಾಮುಪಜಿಹ್ವಾಂ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ| ಅಪಿ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದಿತಿ ನ ಕೇವಲಾತ್ ಕಫಾದ್ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದೇವ ಕಫಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ಯವಧಾರಣೇ| ಆಗತಪಾಕತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಧಿಜಿಹ್ವಿಕಾಮಾಹ– ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವೋಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯನೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಜಾತಾಮುಪಜಿಹ್ವಾಂ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ, ಜಿಹ್ವೋಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯತ್ರ ‘ಜಿಹ್ವಾಪ್ರಬನ್ಧೋಪರಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ, ಜಿಹ್ವಾಪ್ರಬನ್ಧಸ್ಯೋಪರಿ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಸ್ಯೋಪರಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಿ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದಿತಿ| ನ ಕೇವಲಾತ್ ಕಫಾತ್ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ರಕ್ತಮಿಶ್ರಾದೇವ ಕಫಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ಯವಧಾರಣೇ| ಆಗತಪಾಕತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಲಯಮಾಹ– ಬಲಾಶ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಶಃ ಕಫಃ| ಅನ್ನಗತಿಮಿತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ ಗತಿರ್ಯೇನ ಸ್ರೋತಸಾ ಸೋಽನ್ನಗತಿಃ ಅನ್ನವಹಮಾರ್ಗಃ, ಅನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶೋ ವಾ| ಕಫಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಪ್ರಭಾವಾದಸಾಧ್ಯಃ||೪೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಲಯಮಾಹ– ವಲಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಶಃ ಕಫಃ| ಅನ್ನಗತಿಮಿತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ ಗತಿರ್ಯೇನ ಸ್ರೋತಸಾ ಸೋಽನ್ನಗತಿರನ್ನವಹಸ್ರೋತಃ ಅನ್ನಪ್ರವೇಶೋ ವಾ, ತಂ ನಿವಾರ್ಯ ಆಯತಮುನ್ನತಂ ಶೋಫಂ ಕರೋತಿ, ಬುಧಾಸ್ತಂ ಸರ್ವಥಾ ಅಪ್ರತಿವಾರ್ಯವೀರ್ಯಂ ವಿವರ್ಜನೀಯಂ ವಲಯಾಖ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ವದನ್ತಿ| ಕಫಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವಾತ್ ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚಾಸಾಧ್ಯಃ||೪೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಬಲಾಶಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಗಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಾಯತನಹೃದಯಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮ್||೪೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಬಲಾಶಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಗಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ಶ್ವಾಸರುಜಾಭ್ಯಾಮುಪಪತ್ರಂ ಸಹಿತಂ ಶೋಫಂ ಕುರುತಃ, ನಿಪುಣಾ ಧೀಮನ್ತಃ ಏನಂ ವಿಕಾರಂ ಬಲಾಶಸಞ್ಜ್ಞಮಾಹುಃ| ಕಥಮ್ಭೂತಂ? ಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮಿತಿ, ಪ್ರಾಣಾಯತನಹೃದಯಮರ್ಮಚ್ಛಿದಮ್||೪೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏಕವೃನ್ದಮಾಹ– ವೃತ್ತೋನ್ನತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತಃಶ್ವಯಥುರಿತಿ ಗಲಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ| ಸದಾಹ ಇತಿ ಮನ್ದದಾಹಃ, ಸಹಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ಅಪಾಕ್ಯಮೃದುರಿತಿ ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕೀ, ಅಮೃದುರೀಷನ್ಮೃದುಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ ಅಪಾಕಮೃದುಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಪಾಕಶ್ಚಾಸೌ ಮೃದುಶ್ಚೇತಿ ಅಪಾಕಮೃದುಃ| ಬಲಾಶಕ್ಷತಜಪ್ರಸೂತ ಇತಿ ಕಫರಕ್ತಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏಕವೃನ್ದಮಾಹ– ವೃತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸದಾಹಃ ಮನ್ದದಾಹಃ, ಸಹಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ ಅಪಾಕೀ ಈಷತ್ಪಾಕೀ, ಅಮೃದುರೀಷನ್ಮೃದುಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಅಪಾಕಮೃದುಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಪಾಕಶ್ಚಾಸೌ ಮೃದುಶ್ಚೇತಿ ಅಪಾಕಮೃದುಃ| ಬಲಾಶಕ್ಷತಜಪ್ರಸೂತ ಇತಿ ಕಫರಕ್ತಭವಃ||೪೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವೃನ್ದಮಾಹ– ಸಮುನ್ನತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃನ್ದಮೇವ ಪವನಾನುವಿದ್ಧಂ ಸತೋದಂ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ಸಪ್ತದಶ ಕಣ್ಠಗತಾ ಉಕ್ತಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ ಕಣ್ಠೇ” ಇತಿ, ವೃನ್ದೇನ ಸಹಾಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಯುಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕವೃನ್ದಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಏವ ವೃನ್ದಃ, ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಾಕೃತಿತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ; ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕವೃನ್ದಃ ಕಫರಕ್ತಜಃ, ವೃನ್ದಸ್ತು ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಃ ಪಠಿತಃ, ತಥಾ ವೃನ್ದಸ್ಯೈವ ಸತೋದತ್ವೇನ ವಾತಾತ್ಮಕತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕವೃನ್ದಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷತ್ವೇನ ವೃನ್ದಃ ಸಙ್ಗಚ್ಛತ ಏವ; ಯಥಾ ಕಾಮಲಾಯಾಂ ತದ್ಭಿನ್ನಹೇತುಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಪಿ ಹಲೀಮಕಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ, ಯಥಾ ವಾತಮದಾತ್ಯಯೇನ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷೇಪಕಯೋರತ್ಯನ್ತಾಭೇದೇಽಪಿ ಸ ಏವ ಸ್ಯಾನ್ನ ಪುನಸ್ತೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ; ಭೋಜೇಽಪ್ಯಯಮೇಕವೃನ್ದಜ ಏವ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಮೇಕವೃನ್ದಂ ವಿಭಾವಯೇತ್| ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಾಕೃತಿರ್ವೃನ್ದೋ ವೃನ್ದಜೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಃ||” ಇತಿ| ವೃನ್ದಜ ಇತ್ಯೇಕವೃನ್ದಜಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಧರ್ಮಭೇದಾಚ್ಚ ಉತ್ಪನ್ನತ್ವೇನ ಚೈಕಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದಪ್ರಸಙ್ಗಮಭಿಧಾಯ ವೃನ್ದಶಬ್ದಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾದಾದಿಲೋಪಾದೇಕವೃನ್ದ ಏವ ವರ್ಣಯತಿ, ತಥಾಚ ಸತಿ ಸಮುನ್ನತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಸಹಿತಬಹುಲರಕ್ತಕೃತೈಕವೃನ್ದಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ, ಸತೋದಂ ಪವನಾತ್ಮಕಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚ ವಾತಾನುಬನ್ಧೈಕವೃನ್ದಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪರನ್ತು ವೃನ್ದಜೋ ವೃನ್ದ ಇತಿ ಭೋಜವಚನೇನಾಸಙ್ಗತಮಿದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್||೪೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವೃನ್ದಮಾಹ– ಸಮುನ್ನತಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸಪ್ತದಶಕಣ್ಠಗತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಸಪ್ತದಶಾಮಯಾಃ ಕಣ್ಠೇ” ಇತಿ, ವೃನ್ದೇನ ಸಹಾಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಯುಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕವೃನ್ದಸ್ಯಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಏವ ವೃನ್ದಃ, ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಕೃತಿಶ್ಚಾತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯಯಮೇಕವೃನ್ದಜ ಏವ ಪಠಿತಃ| ಯದಾಹ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಮೇಕವೃನ್ದಂ ವಿಭಾವಯೇತ್| ತುಲ್ಯಸ್ಥಾನಾಕೃತಿರ್ವೃನ್ದೋ ವೃನ್ದಜೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಃ||” ಇತಿ| ವೃನ್ದಜೇ ಇತ್ಯೇಕವೃನ್ದಜ ಇತಿ||೪೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶತಘ್ನೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೇಕರುಗಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿವೇದನಾನ್ವಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶತಘ್ನಿರೂಪೇತಿ ಅಯಃಕಣ್ಟಕಾಚ್ಛನ್ನಾ ಮಹತೀ ಶಿಲಾ ಶತಘ್ನೀ, ತತ್ತುಲ್ಯಾ| ಪ್ರಾಣಹರೀತ್ಯಸಾಧ್ಯಾ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಶಙ್ಕುನೇವ ಗಲೇ ವಿದ್ಧಾ ಶತಘ್ನ್ಯೇಷಾ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ|” ಇತಿ||೪೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶತಘ್ನೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೇಕರುಗಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿವೇದನಾನ್ವಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶತಘ್ನಿರೂಪೇತಿ ‘ಅಯಃಕಣ್ಟಕಸಞ್ಛನ್ನಾ ಶತಘ್ನೀ ಮಹತೀ ಶಿಲಾ’ ತತ್ತುಲ್ಯಾ| ಪ್ರಾಣಹರೀತ್ಯಸಾಧ್ಯಾ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ “ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದುಷ್ಟಾ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಸಮಾಚಿತಾಮ್| ಮಧ್ಯಕಣ್ಟಚಯಾಂ ವರ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ|| ಶಙ್ಕುನೇವ ಗಲೇ ವಿದ್ಧಾ ಶತಘ್ನ್ಯೇಷಾ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ|” ಇತಿ||೪೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗಲಾಯುಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫರಕ್ತಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಕಫರಕ್ತಜಃ| ಸಕ್ತಮಿವೇತಿ ಲಗ್ನಮಿವ| ಅಶನಂ ಭುಕ್ತಮ್||೪೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗಲಾಯುಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ತಮಿವೇತಿ ಲಗ್ನಮಿವ, ಅಶನಂ ಭೋಜನಂ, ಸಂಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಸ ಗಲಾಯುಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಕಾರಃ, ಸ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯಃ||೪೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗಲವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೈವ ತುಲ್ಯಃ ಖಲು ಸರ್ವಜಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ರಧೇಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ ತುಲ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಚ ಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವೇಣ ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏವ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಚ ಪುನಃ ಪಠಿತಃ||೫೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗಲವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೈವೇತ್ಯಾದಿಪ್ರಾಗುಕ್ತವಿದ್ರಧೇಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ ತುಲ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವೇಣ ಸನ್ನಿಪಾತಜ ಏವ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಚ ಪುನಃ ಪಠಿತಃ||೫೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗಲೌಘಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಗತೇರ್ನಿಹನ್ತೇತಿ ಅತಿಮಹತ್ತ್ವಾದುದಾನವಾಯುಗತಿರೋಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗಲೌಘಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಗತೇರ್ನಿಹನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಮಹತ್ತ್ವಾದುದಾನವಾಯುಗತಿರೋಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ವರಘ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ಯಮಾನ ಇತಿ ಮೂರ್ಛಾಂ ಗಚ್ಛನ್, ಅಥವಾ ತಮಃ ಪಶ್ಯನ್| ಶ್ವಸಿತಿ ಪ್ರಸಕ್ತಮಿತಿ ನಿರನ್ತರಂ ಶ್ವಸಿತಿ| ಶುಷ್ಕವಿಮುಕ್ತಕಣ್ಠ ಇತಿ ಶುಷ್ಕೋ ನೀರಸೋ ವಿಮುಕ್ತಶ್ಚಾಸ್ವಾಧೀನಃ ಕಣ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅಸ್ವಾಧೀನತಾ ಚ ಕಿಮಪಿ ಗಿಲಿತುಮಶಕ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅನಿಲಾಯನೇಷ್ವಿತಿ ಅನಿಲಮಾರ್ಗೇಷು ಕಫರುದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು, ವಾಯುಗತಸ್ರೋತಸೋರ್ದ್ವಿತ್ವೇಽಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಪ್ರತಾನಬಹುತ್ವಾತ್| ಶ್ವಸನಾದಿತಿ ವಾತಾತ್||೫೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ವರಘ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಕ್ತಮಿತಿ ನಿರನ್ತರಂ ನಿಃಶ್ವಸಿತಿ, ಶುಷ್ಕವಿಮುಕ್ತಕಣ್ಠ ಇತಿ ಶುಷ್ಕೋ ನೀರಸೋ ವಿಮುಕ್ತಶ್ಚಾಸ್ವಾಧೀನಃ ಕಣ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಅಸ್ವಾಧೀನತಾ ಚ ಕಿಮಪಿ ಗಿಲಿತುಮಶಕ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಕೇಷು ಸತ್ಸು? ಅನಿಲಾಯನೇಷ್ವಿತಿ ಅನಿಲಮಾರ್ಗೇಷು ಕಫೋಪದಿಗ್ಧೇಷು ಕಫರುದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು, ವಾಯುವಹಸ್ರೋತಸೋರ್ದ್ವಿತ್ವೇಽಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಪ್ರತಾನಬಹುತ್ವಾತ್| ಸ ರೋಗಃ ಶ್ವಸನಾತ್ ವಾತಾತ್ ಸ್ವರಘ್ನೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೫೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಾಂಸತಾನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರತಾನವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಾನವಾನಿತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾನ್| ಸುಕಷ್ಟ ಇತಿ ಮಹಾದುಃಖಪ್ರದಾಯೀ; ನ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ, ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುದಿತಿ ವಚನಾತ್; ಅಥವಾ ಪಾಕತಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ, ಸಮಸ್ತಗಲೋಪರೋಧೇ ತು ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುತ್| ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನಃ ಕಥಿತೋಽವಲಮ್ಬೀ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನೇತಿ ಬಿಭರ್ತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮಾಂಸತಾನೇತ್ಯತ್ರ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾರ್ಥಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದ್ವಿಭಕ್ತ್ಯಭಾವಃ| ‘ಬಿಭರ್ತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ನಿರುಣದ್ಧಿ ಚೇಷ್ಟಾಮ್’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ‘ಸ ಮಾಂಸತಾನ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ‘ಖ್ಯಾತ’ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್||೫೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಾಂಸತಾನಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರತಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಾನವಾನಿತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾನ್, ಸುಕಷ್ಟಃ ಮಹಾದುಃಖದಾಯೀ ನತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ, ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುದಿತಿ ವಚನಾತ್; ಅಥವಾ ಪಾಕತಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ, ಸಮಸ್ತಗಲೋಪರೋಧೇ ತು ಪ್ರಾಣಪ್ರಣುತ್| ಅವಲಮ್ಬೀ ಲಮ್ಬನಶೀಲಃ||೫೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿದಾರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸದಾಹತೋದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವದನ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಮಿದಮ್, ಅನ್ತರ್ಗಲ ಇತ್ಯನೇನೈವ ವದನಶಬ್ದಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ ಇತಿ ಸ ಪುರುಷೋ ಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ವಿಶೇಷಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಶೇತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿದಾರೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽಪಿ ಸಮ್ಭವೋಽಸ್ಯಾಃ| ವಿದಾರೀಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಮಾಂಸವಿದಾರಣೇನ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ವದನೇ ವಿಕಾರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಪ್ರಭವೋ ವಿಶೇಷಾದ್ದಾಹಪ್ರಪಾಕಪ್ರಚುರೋ ವಿದಾರೀ||” ಇತಿ||೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿದಾರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂತಿವಿಶೀರ್ಣಮಾಂಸಂ ದುರ್ಗನ್ಧಶಟಿತಮಾಂಸಮ್| ವದನ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಪರಮಿದಂ, ಅನ್ತರ್ಗಲಮಿತ್ಯನೇನೈವ ವದನಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ ಪುರುಷೋ ಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ವಿಶೇಷಾತ್ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಶೇತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವೇಽಪಿ ಸಮ್ಭವೋಽಸ್ಯಾಃ| ವಿದಾರೀಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚ ಮಾಂಸವಿದಾರಣೇನ, ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ವದನೇ ವಿಕಾರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಿಶೇಷಾತ್ ಸ ತು ಯೇನ ಶೇತೇ| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಪ್ರಭವೋ ವಿಶೇಷಾದ್ದಾಹಪ್ರಪಾಕಪ್ರಚುರೋ ವಿದಾರೀ||” ಇತಿ||೫೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಸರಾಸ್ತ್ರಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ– ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಮುಖಗತೋಷ್ಠಾದಿಸಪ್ತಸ್ಥಾನವ್ಯಾಪಕತಯಾ ಸರ್ವಸರತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ಫೋಟೈರಿತಿ ವದನಮಿತಿ ಚ ಉತ್ತರತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಆಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸರ್ವಸರಾ ಮುಖಪಾಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿದ್ವಿದೇಹಕ್ತರಕ್ತಜಸರ್ವಸರಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ– “ರಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೋದಿತ ಏವ ಚಾಪಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಮುಖಪಾಕಸಞ್ಜ್ಞಃ|” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕ ಏವಾನ್ತರ್ಭೂತ ಇತಿ ನೇಹ ದರ್ಶಿತ ಇತಿ||೫೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಸರಾಸ್ತ್ರಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ವಾತಜಂ ಸರ್ವಸರಮಾಹ– ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಚಿತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಮುಖದನ್ತೌಷ್ಠಾದಿಸಪ್ತಸ್ಥಾನವ್ಯಾಪಕತಯಾ ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಸರತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ಫೋಟೈರಿತಿ ವದನಮಿತಿ ಚೋತ್ತರತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಪಿತ್ತಜಂ ಸರ್ವಸರಮಾಹ– ರಕ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಕಫಜಸರ್ವಸರಮಾಹ– ಅವೇದನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಸರ್ವಸರಾ ಮುಖಪಾಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿದ್ವಿದೇಹಕ್ತರಕ್ತಜಸರ್ವಸರಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ– “ರಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೋದಿತ ಏವ ಚಾಪಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ಪ್ರದಿಷ್ಟೋ ಮುಖಪಾಕಸಞ್ಜ್ಞಃ|” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಸರ್ವಸರೇ ಪ್ರದಿಷ್ಟ ಏವೇತಿ ನೇಹ ದರ್ಶಿತಃ||೫೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಾದಿಷ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪೇ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಶೌಷಿರಾವಿತಿ ತ್ರಿದೋಷಜನಾಡೀ ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚ ಮಹಾಶೌಷಿರೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ರೋಹಿಣೀ ಗಲ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ರೋಹಿಣೀ||೫೬-೫೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ಓಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ಓಷ್ಠಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ದನ್ತಮೂಲೇ ದ್ವೌ, ದನ್ತಭವೇಷು ತ್ರಯಃ, ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವೇಕಃ, ತಾಲುನ್ಯಪ್ಯೇಕ ಏವ, ಸ್ವರಘ್ನಾದಯೋ ನವ ಗಲೇ, ಸಮುದಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾ ನವದಶೈವೇತಿ| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಶೌಷಿರಾವಿತಿ ತ್ರಿದೋಷಜನಾಡೀ ತ್ರಿದೋಷಜಶ್ಚ ಮಹಾಶೌಷಿರೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ಬಲಾಶಃ ಸಹ ದಾರಿಣೇತಿ| ವಿದಾರ್ಯಾ ಸಹ, ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾದ್ದಾರಿಣೇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ, ರೋಹಿಣೀ ಗಲ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾ ರೋಹಿಣೀ||೫೬-೫೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮ್||೫೬||