Adhikarana mukharōganidānam (1) · Śloka 1
atha mukharōganidānam |
ānūpapiśitakṣīradadhimatsyātisēvanāt |
mukhamadhyē gadān kuryuḥ kruddhā dōṣāḥ kaphōttarāḥ ||1||
View original
अथ मुखरोगनिदानम् |
आनूपपिशितक्षीरदधिमत्स्यातिसेवनात् |
मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः ||१||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
rōgagaṇatvasāmānyānmukharōganidānamucyatē– ānūpētyādi| mukharōgāśca pañcaṣaṣṭirbhavanti| yadāha bhōjaḥ– “dantēṣvaṣṭāvōṣṭhayōśca mūlēṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṁ pañca saptadaśāmayāḥ| kaṇṭhē trayaḥ sarvasarā ēkaṣaṣṭiścatuḥparā||” iti||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
rōgagaṇatvasāmānyānmukharōgārambhaḥ– ānūpētyādi| mukharōgāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti| yaduktaṁ bhōjē– “dantēṣvaṣṭāvōṣṭhayōśca mūlēṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṁ pañca saptadaśāmayāḥ|| kaṇṭhē trayaḥ sarvasarā ēkaṣaṣṭiścatuḥparāḥ||” iti||1|
Adhikarana vātajauṣṭharōgalakṣaṇam (2) · Śloka 2
karkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavēdanau |
dālyētē paripāṭyatē ōṣṭhau mārutakōpataḥ ||2||
(su. ni. a. 16) |
View original
कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ सम्प्राप्तानिलवेदनौ |
दाल्येते परिपाट्यते ओष्ठौ मारुतकोपतः ||२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tatrāṣṭāvōṣṭhagatānāha– vātikalakṣaṇamāha– karkaśāvityādi| dālyētē iti vidāryētē| paripāṭyētē iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tatrāṣṭāvōṣṭhagatānnirdiśati– karkaśāvityādi| karkaśau śākapatrasadr̥śau, paruṣau rūkṣau, stabdhau niścalau| samprāptānilavēdanāvityatra “kr̥ṣṇau tīvrarujānvitau” iti pāṭhāntaram| dālyētē iti vidāryētē, dvidhā bhavata ivētyarthaḥ| paripāṭyētē iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||
Adhikarana pittajauṣṭharōgalakṣaṇam (3) · Śloka 3
cīyētē piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ |
sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||3||
(su. ni. a. 16) |
View original
चीयेते पिडकाभिश्च सरुजाभिः समन्ततः |
सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः ||३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paittikalakṣaṇamāha– cīyētē ityādi| sarujābhiriti pittakr̥tarujānvitābhiḥ| yadyēvaṁ sadāhapākapiḍakāviti kimarthamucyatē? pūrvēṇaiva gatārthatvāt| naivaṁ, pakṣāntarapratītyarthaṁ punarucyatē| ayamarthaḥ– kadācit pittarujānvitabahupiḍakācitāvōṣṭhau, kadācit dāhapākānvitapiḍakācitau vā bhavataḥ; anyastvāha– anatibhinnārthatvādavyaktaśabdārthatvācca dāhapākātiśayadarśanārthaṁ piḍakānuvādaḥ||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
paittikamāha– cīyētē ityādi| sarujābhiḥ pittakr̥tarujābhiḥ pittakr̥tarujācitābhiḥ, dāhapākāvapi pittakr̥tau, tatkathamucyatē sadāhapākapiḍakāviti? naivaṁ, dāhapākātiśayadarśanārthaṁ piḍakānuvāda iti||3||
Adhikarana kaphajauṣṭharōgalakṣaṇam (4) · Śloka 4
savarṇābhiśca cīyētē piḍakābhiravēdanau |
bhavatastu kaphādōṣṭhau picchilau śītalau gurū ||4||
(su. ni. a. 16) |
View original
सवर्णाभिश्च चीयेते पिडकाभिरवेदनौ |
भवतस्तु कफादोष्ठौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ||४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaphajamāha– savarṇābhirityādi| savarṇābhiriti ōṣṭhasamānavarṇābhiḥ| avēdanau īṣadvēdanau||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślaiṣmikamāha– savarṇābhirityādi| ōṣṭhasamānavarṇābhiḥ, avēdanau īṣadvēdanau||4||
Adhikarana sannipātajauṣṭharōgalakṣaṇam (5) · Śloka 5
sakr̥tkr̥ṣṇau sakr̥tpītau sakr̥cchvētau tathaiva ca |
sannipātēna vijñēyāvanēkapiḍakācitau ||5||
(su. ni. a. 16) |
View original
सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च |
सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाचितौ ||५||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sānnipātikalakṣaṇamāha– sakr̥dityādi| sakr̥diti kadācidvikr̥tivaśādēvaṁ bhavati| anēkapiḍakācitāviti vātādivēdanānvitabahupiḍakau, anēkavarṇapiḍakācitāvityanyē| anēkāśca varṇā vātādīnāṁ kr̥ṣṇapītaśvētāḥ, atra pakṣē sakr̥tkr̥ṣṇāvityādipiḍakātō'nyatra kalpanīyam||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sānnipātikamāha– sakr̥dityādi| kadācidvikr̥tivaśādēvaṁ bhavati| anēkapiḍakācitāviti vātādivēdanācitabahupiḍakau, anēkavarṇapiḍakānvitāvityanyē||5||
Adhikarana raktajauṣṭharōgalakṣaṇam (6) · Śloka 6
kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau |
raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau ||6||
(su. ni. a. 16) |
View original
खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ |
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ||६||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
raktajamāha– kharjūrētyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanēna varṇamātrēṇaiva sādharmyaṁ pratipādyatē, yadi tu sarvātmanā sādharmyamabhīṣṭaṁ syāt, tadā ‘kharjūraphalatulyābhiḥ’ ityēvōcyēta| raktōpasr̥ṣṭāviti raktadūṣitau||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
raktajamāha– kharjūrētyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanēna varṇamātrēṇaiva sāmyam, natu sarvātmanā, anyathā kharjūraphalatulyābhirityēvōcyēta| raktōpasr̥ṣṭāviti raktadūṣitau||6||
Adhikarana māṁsajauṣṭharōgalakṣaṇam (7) · Śloka 7
gurū sthūlau māṁsaduṣṭau māṁsapiṇḍavadudgatau |
jantavaścātra mūrchanti narasyōbhayatō mukhāt ||7||
(su. ni. a. 16) |
View original
गुरू स्थूलौ मांसदुष्टौ मांसपिण्डवदुद्गतौ |
जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति नरस्योभयतो मुखात् ||७||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
māṁsajamāha– gurū sthūlāvityādi| jantavaścātra mūrchantīti krimayō'pyatra ucchritā bhavanti| ubhayatō mukhāditi mukhavivaramapēkṣyōbhayabhāgayōḥ, sr̥kkaṇīpradēśayōriti yāvat| mukhāditi lyablōpē pañcamī| ‘ubhayatōmukhā’ iti pāṭhāntarē ubhayasr̥kkaṇībhāgō mukhamāśrayō yēṣāṁ tē tathā| dvimukhā ityanyē||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
māṁsajamāha– gurusthūlāvityādi| mukhavivaramapēkṣyōbhayabhāgayōḥ sr̥kkiṇīpradēśayōriti yāvat| ‘ubhayatōmukhāḥ’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra dvimukhāḥ jantavaḥ krimayō'pyatra mūrchanti ucchritā bhavantītyarthaḥ||7||
Adhikarana mēdōjauṣṭharōgalakṣaṇam (8) · Śloka 9
sarpirmaṇḍapratīkāśau mēdasā kaṇḍurau gurū |
acchaṁ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṁ sravatō bhr̥śam ||8||
(su. ni. a. 16) |
tayōrvraṇō na saṁrōhēnmr̥dutvaṁ ca na gacchati |9|
View original
सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ गुरू |
अच्छं स्फटिकसङ्काशमास्रावं स्रवतो भृशम् ||८||
(सु. नि. अ. १६) |
तयोर्व्रणो न संरोहेन्मृदुत्वं च न गच्छति |९|
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mēdōjamāha– sarpirmaṇḍapratīkāśāvityādi| sarpirmaṇḍapratīkāśāviti sarpirmaṇḍō ghr̥tasyōparitanasvacchabhāgaḥ| tatpratīkāśau tatsadr̥śau| tayōriti tādr̥śayōḥ||8||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mēdōjamāha– sarpirityādi| sarpirmaṇḍō ghr̥tasyōparitanaḥ svacchō bhāgaḥ, tatpratīkāśau tatsadr̥śau| tayōrityādi tādr̥śayōḥ||8||–
Adhikarana abhighātajauṣṭharōgalakṣaṇam (9) · Śloka 10
kṣatajābhau vidīryētē pāṭyētē cābhighātataḥ ||9||
grathitau ca tathā syātāmōṣṭhau kaṇḍūsamanvitau |10|
(su. ni. a. 16) |
View original
क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः ||९||
ग्रथितौ च तथा स्यातामोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ |१०|
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
abhighātajamāha– kṣatajābhāvityādinā| atra kapharaktayōrapyanubandhō bōddhavyaḥ| yaduktaṁ bhōjē– “kṣatāvabhihatau vā'pi raktāvōṣṭhau savēdanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vāyurapyatrābhighātāllabhyatē, ayaṁ cābhighātajaśōthāt yathōktalakṣaṇakāraṇabhēdēna tathā vātikauṣṭhaprakōpādapi kapharaktarūpahētubhēdayōgādbhidyatē||9||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
abhighātajamāha– ōṣṭhāvityādi| paryavadīryētē pāṭyētē khaṇḍīkriyētē| atra kaphapittayōranubandhō jñātavyaḥ| yaduktaṁ bhōjē– “kṣatāvabhihatau cāpi raktāvōṣṭhau savēdanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vātajaḥ kēvalaḥ svakāraṇakupitaḥ, atra tu vāyurabhighātāllabhyatē; tayōrayamēva bhēdaḥ| ēvamaṣṭāvōṣṭhagatāḥ||9||–
Adhikarana śītādalakṣaṇam (10-11) · Śloka 11
śōṇitaṁ dantavēṣṭēbhyō yasyākasmāt pravartatē |
durgandhīni sakr̥ṣṇāni praklēdīni mr̥dūni ca ||10||
dantamāṁsāni śīryantē pacanti ca parasparam |
śītādō nāma sa vyādhiḥ kaphaśōṇitasambhavaḥ ||11||
(su. ni. a. 16) |
View original
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते |
दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ||१०||
दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् |
शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः ||११||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantamūlagatān pañcadaśa vyākarōti| śītādamāha– śōṇitamityādi| dantavēṣṭēbhya iti dantabandhanamāṁsēbhyaḥ| akasmāditi abhighātādinimittaṁ vinā| ‘śīryanta’ ityasya sthānē, ‘pacyanta’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭē ca– ‘svayam’ iti śēṣaḥ| pacanti ca parasparamityanyōnyaṁ pacanti, pākōṣmadūṣitaśōṇitasañcaraṇēna||10-11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantamūlagatān pañcadaśa vyākarōti– śōṇitamityādi| yasya dantavēṣṭēbhyaḥ dantabandhanamāṁsēbhyaḥ, akasmāditi abhighātādinimittaṁ vinā, raktaṁ pravartatē; dantamāṁsāni durgandhīni īṣadasitāni klēdayuktāni mr̥dūni ca bhavanti, tathā śīryantē galanti, ‘śīryanta’ ityasya sthānē ‘pacyantē’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭē ca ‘svayam’ iti śēṣaḥ| pacanti ca parasparamiti| anyōnyaṁ ca pacanti, pākōṣmadūṣitaśōṇitasaṁvaraṇēna| sa śītādō nāma vyādhiriti||10-11||
Adhikarana dantapuppuṭalakṣaṇam (12) · Śloka 12
dantayōstriṣu vā yasya śvayathurjāyatē mahān |
dantapuppuṭakō nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ ||12||
(su. ni. a. 16) |
View original
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुर्जायते महान् |
दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः ||१२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantapuppuṭakamāha– dantayōrityādi| ayaṁ ca dantayōstriṣvityabhidhānāt dvitridantaniyataḥ; kapharaktajatvē'pi śauṣirādbhinnō'yaṁ, rujālālāsrāvābhāvāt||12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantapuppuṭakamāha– dantayōrityādi| dantayōrdvayōḥ triṣu vā'niyataḥ kapharaktajaḥ, śauṣirādbhinnō'yaṁ rujālālābhāvāt||12||
Adhikarana dantavēṣṭalakṣaṇam (13) · Śloka 13
sravanti pūyarudhiraṁ calā dantā bhavanti ca |
dantavēṣṭaḥ sa vijñēyō duṣṭaśōṇitasambhavaḥ ||13||
(su. ni. a. 16) |
View original
स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च |
दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ||१३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantavēṣṭamāha– sravantītyādi| sravanti pūyarudhiramityatra ‘dantamūlāni’ iti śēṣaḥ| calā dantā bhavanti cēti cakārēṇa pacanti cēti draṣṭavyam||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantavēṣṭamāha– sravantītyādi| atra ‘dantamūlāni’ iti śēṣaḥ| calā dantā bhavantīti cēti cakārēṇa pacanti iti draṣṭavyaṁ, sa vyādhirdantavēṣṭō vijñēyaḥ||13||
Adhikarana śauṣiralakṣaṇam (14) · Śloka 14
śvayathurdantamūlēṣu rujāvān kapharaktajaḥ |
lālāsrāvī sa vijñēyaḥ śauṣirō nāma nāmataḥ ||14||
(su. ni. a. 16) |
View original
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः |
लालास्रावी स विज्ञेयः शौषिरो नाम नामतः ||१४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śauṣiraliṅgamāha– śvayathurityādi| nāmata iti prasiddhitaḥ||14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śauṣiramāha– śvayathurityādi| dantamūlēṣu śvayathuḥ pīḍāvān kapharaktōtthō lālāsrāvī sa śauṣirō nāma nāmataḥ prasiddha iti||14||
Adhikarana mahāśauṣiralakṣaṇam (15) · Śloka 15
dantāścalanti vēṣṭēbhyastālu cāpyavadīryatē |
yasmin sa sarvajō vyādhirmahāśauṣirasañjñitaḥ ||15||
(su. ni. a. 16) |
View original
दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते |
यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्ज्ञितः ||१५||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mahāśauṣiraliṅgamāha– dantā ityādi| tālu cāpyavadīryata ityatra cakārēṇa dantā ōṣṭhau cāpyavadīryantē iti bōddhavyam| saptarātrāccāyaṁ mārakaḥ| yadāha bhōjaḥ– “sadāhō dantamūlēṣu śōthaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṁ kṣapayati kṣīṇē tasmiṁstu śōṇitam|| vivr̥ddhamaniśaṁ dantān tālvōṣṭhamapi dārayēt| mahāśauṣira ityētat saptarātrānnihantyasūn||” iti| yasmin śauṣirē ēvamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mahāśauṣiramāha– dantā ityādi| yasmin vyādhau vēṣṭēbhyō dantāścalanti, tālu cāpyavadīryata iti atra cakārēṇa dantāvōṣṭhau cāpyavadīryētē iti vyākhyānayanti| saptarātrāccāyaṁ mārakaḥ| yadāha bhōjaḥ– “sadāhō dantamūlēṣu śōphaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṁ kṣapayati kṣīṇē tasminsaśōṇitam|| vivr̥ddhamaniśaṁ dantāstālvōṣṭhamapi dārayat| mahāśauṣira ityētatsaptarātrānnihantyasūn||” iti| sarvajaḥ sarvadōṣajaḥ| yasmin śauṣirē ēvamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||
Adhikarana paridaralakṣaṇam (16) · Śloka 16
dantamāṁsāni śīryantē yasmin ṣṭhīvati cāpyasr̥k |
pittāsr̥kkaphajō vyādhirjñēyaḥ paridarō hi saḥ ||16||
(su. ni. a. 16) |
View original
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् |
पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ||१६||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paridaramāha– dantamāṁsānītyādi| dantamāṁsasya paridāraṇāt paridarasañjñā||16||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
paridaramāha– dantētyādi| yasmin māṁsāni śīryantē, ṣṭhīvati cāpyasr̥giti rōgī lōhitaṁ thūtkarōtītyarthaḥ| sa vyādhiḥ paridarō jñēyaḥ| kathambhūtaḥ? pittāsr̥kkaphajaḥ| dantamāṁsaparidāraṇātparidarasañjñā||16||
Adhikarana upakuśalakṣaṇam (17) · Śloka 17
vēṣṭēṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṁ dantāścalanti ca |
yasmin sōpakuśō nāma pittaraktakr̥tō gadaḥ ||17||
(su. ni. a. 16) |
View original
वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च |
यस्मिन् सोपकुशो नाम पित्तरक्तकृतो गदः ||१७||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upakuśalakṣaṇamāha– vēṣṭēṣvityādi| tābhyāmiti dāhapākābhyām| sōpakuśa iti nirdēśō'siddhatvānityatvāt sādhuḥ, tēna sa upakuśa ityarthaḥ||17||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
upakuśalakṣaṇamāha– vēṣṭēṣvityādi| vēṣṭēṣu dantavēṣṭanamāṁsēṣu dāhaḥ pākaśca syāt| tābhyāmiti dāhapākābhyāṁ dantāścalanti| ( aghaṭṭitā acālitāḥ śōṇitaṁ sravanti, mandarujaḥ raktē srutē sati, tē tasyādhmāyantē mukhaṁ pūti ca bhavati|) tābhyāmityatra ‘tēbhya’ iti pāṭhē, tēbhyō dantavēṣṭēbhyaḥ| sōpakuśa iti nirdēśō'siddhatvātsādhuḥ, tēnōpakuśa ityarthaḥ||17||
Adhikarana vaidarbhalakṣaṇam (18) · Śloka 18
ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu saṁrambhō jāyatē mahān |
calā bhavanti dantāśca sa vaidarbhō'bhighātajaḥ ||18||
(su. ni. a. 16) |
View original
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान् |
चला भवन्ति दन्ताश्च स वैदर्भोऽभिघातजः ||१८||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vaidarbhaliṅgamāha– ghr̥ṣṭēṣvityādi| saṁrambha iti śōthaḥ, vēdanāpākau vā||18||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vaidarbhaliṅgamāha– ghr̥ṣṭēṣvityādi| dantamūlēṣu dantamāṁsēṣu dantakāṣṭhādinā| ghr̥ṣṭēṣu satsu mahān saṁrambhō jāyatē, saṁrambha iti śōphaḥ vēdanāpākau vā, dantāśca calā bhavanti, sa vyādhirabhighātajō vaidarbhākhyaḥ||18||
Adhikarana khalivardhanalakṣaṇam (19) · Śloka 19
mārutēnādhikō dantō jāyatē tīvravēdanaḥ |
khalivardhanasañjñō'sau jātē ruk ca praśāmyati ||19||
(su. ni. a. 16) |
View original
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः |
खलिवर्धनसञ्ज्ञोऽसौ जाते रुक् च प्रशाम्यति ||१९||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
khalivardhanaliṅgamāha– mārutēnētyādi| jātē ruk ca praśāmyatīti utthitē adhikē dantē prabhāvādvēdanāyā abhāvaḥ||19||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
khalivardhanaliṅgamāha– mārutēnētyādi| mārutēna vāyunā tīvravēdanō'dhikō dantō jāyatē| ruk praśāmyatīti utthitē'dhikadantē prabhāvādvēdanāyā abhāvaḥ| asau vikāraḥ khalivardhanasañjñaḥ||19||
Adhikarana karālalakṣaṇam (20) · Śloka 20
śanaiḥ śanaiḥ prakurutē vāyurdantasamāśritaḥ |
karālān vikaṭān dantān karālō na sa sidhyati ||20||
View original
शनैः शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तसमाश्रितः |
करालान् विकटान् दन्तान् करालो न स सिध्यति ||२०||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
karālalakṣaṇamāha– śanairityādi| karālan viṣamān| karālastu suśrutē'nuktō'dhikaḥ saṅgrahakārēṇa paṭhitaḥ, tēna suśrutōktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
karālalakṣaṇamāha– śanaiḥśanairityādi| vāyurdantasamāśritaḥ san śanaiḥśanairdantān karālanviṣamān vikaṭān kurutē, sa vyādhiḥ karāla na siddhyati| karālastu suśrutē'nuktō'dhikaḥ saṅgrahakārēṇa paṭhitaḥ, tēna na suśrutōktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||
Adhikarana adhimāṁsalakṣaṇam (21) · Śloka 21
hānavyē paścimē dantē mahāñchōthō mahārujaḥ |
lālāsrāvī kaphakr̥tō vijñēyaḥ sō'dhimāṁsakaḥ |21|
(su. ni. a. 16) |
View original
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः |
लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः |२१|
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
adhimāṁsakamāha– hānavya ityādi| adhimāṁsaka iti sañjñāyāṁ kan| hānavya iti hanukuharē| paścima ityavasānajē, antajē iti yāvat|21|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
adhimāṁsakamāha– hānavya ityādi| hanubhavē, paścima iti avasānajē, antaja iti yāvat|21|–
Adhikarana dantanāḍīlakṣaṇam (21) · Śloka 21
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñēyā yathēritāḥ ||21||
(su. ni. a. 16) |
View original
दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ||२१||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pañca dantanāḍīrāha– dantētyādi| nāḍyaḥ pañca jñēyā yathēritā iti nāḍīnidānē yathōktā vātapittakaphasannipātāgantunimittāstathā dantamāṁsagatā api nāḍyaḥ| ētāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntēna saṅkhyāpūraṇāya cikitsābhēdācca punaruktāḥ||21||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pañca dantanāḍīrāha– nāḍyaḥ pañca jñēyā yathēritā iti nāḍīnidānē yathōktā vātapittakaphasannipātāgantunimittajāḥ, tathā dantamūlagatā api nāḍyaḥ| ētāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntēna saṅkhyāpūraṇāya cikitsitabhēdācca punaruktāḥ| tāsāṁ madhyē triliṅgā nāḍī asādhyā||21||
Adhikarana dālanalakṣaṇam (22) · Śloka 22
dīryamāṇēṣviva rujā yasya dantēṣu jāyatē |
dālanō nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ ||22||
(su. ni. a. 16) |
View original
दीर्यमाणेष्विव रुजा यस्य दन्तेषु जायते |
दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः ||२२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantagatānaṣṭau prāha– dālanamāha– dīryamāṇēṣvityādi| sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjāta iti| sadāgatinimittata iti vaktavyē sadāgatinimittaja iti yat kr̥taṁ tadbalavaddhētujanyavātakr̥tatvabōdhanārthamiti kārtikaḥ, kēvalavātajatvakhyāpanārthamityanyē ||22||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantagatānaṣṭau prāha, tatra dālanamāha– dīryamāṇēṣvityādi| dantēṣu dīryamāṇēṣviva dālyamānēṣviva bhr̥śaṁ rujā bhavati, sa dālanō nāma vyādhiḥ| kathambhūtaḥ? sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjātaḥ; sadāgatinimitta iti vaktavyē sadāgatinimittaja iti yat kr̥taṁ, tadbalavaddhētujavātakr̥tatvabōdhanārthamiti kārtikaḥ, kēvalavātajatvakhyāpanārthamityanyē| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ||22||
Adhikarana krimidantalakṣaṇam (23) · Śloka 23
kr̥ṣṇacchidraścalaḥ srāvī sasaṁrambhō mahārujaḥ |
animittarujō vātādvijñēyaḥ krimidantakaḥ ||23||
(su. ni. a. 16) |
View original
कृष्णच्छिद्रश्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः |
अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रिमिदन्तकः ||२३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
krimidantakamāha– kr̥ṣṇacchidra ityādi| kr̥ṣṇacchidra iti duṣṭaraktajakrimikr̥taśōthapākadvārēṇa kr̥ṣṇacchidra ityarthaḥ| anyē ‘kr̥ṣṇaścitra’ iti paṭhanti; citra iti citravān, arśaāditvādac| srāvīti dantamūlēṣu srāvō bōddhavyaḥ, dantānāṁ nīrasatvēna srāvābhāvāt| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṁ vinaiva mahārujatvēna rujāvāniti kārtikaḥ||23||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kr̥midantakamāha– kr̥ṣṇētyādi| kr̥ṣṇaḥ kr̥ṣṇadantakaḥ, chidra iti chidravān, arśaāditvādac| kr̥mikr̥tacchidratvātsacchidradanta ityarthaḥ| calaścaladantaḥ| srāvī tu dantamūlēṣu srāvō bōddhavyaḥ, dantānāṁ nīrasatvēna srāvābhāvāt| sasaṁrambhaḥ saśvayathuḥ| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṁ vinaiva mahārujatvēna rujāvāniti, sa tathāvidhō vātātkr̥midantakō jñēyaḥ||23||
Adhikarana bhañjanakalakṣaṇam (24) · Śloka 24
vaktraṁ vakraṁ bhavēdyasya dantabhaṅgaśca jāyatē |
kaphavātakr̥tō vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||24||
(su. ni. a. 16) |
View original
वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्य दन्तभङ्गश्च जायते |
कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसञ्ज्ञितः ||२४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
bhañjanakalakṣaṇamāha– vaktramityādi| vaktraṁ vakramiti dantabhaṅgakāriṇā dōṣēṇa vaktrasyāpi vakratvam||24||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantabhañjanalakṣaṇamāha– vaktramityādi| yasmin rōgē dantabhaṅgakāriṇā dōṣēṇa vaktrasyāpi vakratvaṁ bhavēt dantabhaṅgaśca bhavēt| jāyatē ityatra ‘tīvraruk’ iti pāṭhāntaram| sa vyādhirbhañjanaka iti khyātaḥ| kathambhūtaḥ? kaphavātakr̥taḥ| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ||24||
Adhikarana dantaharṣalakṣaṇam (25) · Śloka 25
śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ |
pittamārutakōpēna dantaharṣaḥ sa nāmataḥ ||25||
View original
शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः |
पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्षः स नामतः ||२५||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantaharṣalakṣaṇamāha– śītētyādi| “śītamuṣṇaṁ ca daśanāḥ sahantē sparśanaṁ na ca| yasya taṁ dantaharṣaṁ tu vyādhiṁ vidyāt samīraṇāt||” (su. ni. a. 16) iti ślōkāntaraṁ kēcit paṭhanti| tatra dantaharṣasya vātajatvē'pi uṣṇāsahatvaṁ vyādhiprabhāvāt, kapharaktāvr̥tatvādvā bōddhavyam||25||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantaharṣamāha– śītētyādi| yasya dvijā dantāḥ śītasya bhakṣyasya pravātasya pracaṇḍavātasyāmlasyāsahā akṣamā bhavanti, sa nāmataḥ prasiddhitaḥ kaphamārutakōpēna dantaharṣō jñēyaḥ| bhakṣya ityatra “rūkṣaḥ” iti pāṭhāntaram||25||
Adhikarana dantaśarkarālakṣaṇam (26) · Śloka 26
malō dantagatō yastu pittamārutaśōṣitaḥ |
śarkarēva kharasparśā sā jñēyā dantaśarkarā ||26||
View original
मलो दन्तगतो यस्तु पित्तमारुतशोषितः |
शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा ||२६||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| ‘śarkarēva kharasparśā’ ityasya sthānē ‘sā dantānāṁ guṇaharī’ iti kvacit paṭhyatē, dantānāṁ guṇasya śuklatvadr̥ḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| yō dantagatō malaḥ kaphamārutaśōṣitō bhavati sā dantaśarkarā| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “adhāvanānmalō dantē kaphavātēna śōṣitaḥ| pūtigandhaḥ sthirībhūtaḥ śarkarā sā'pyupēkṣitā||” iti| śarkarēva kharasparśētyatra sthānē “sā dantānāṁ guṇaharī” iti kvāpi paṭhyatē, dantānāṁ guṇasya śukladr̥ḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||
Adhikarana kapālikālakṣaṇam (27) · Śloka 27
kapālēṣviva dīryatsu dantānāṁ saiva śarkarā |
kapālikēti vijñēyā sadā dantavināśinī ||27||
View original
कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तानां सैव शर्करा |
कपालिकेति विज्ञेया सदा दन्तविनाशिनी ||२७||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kapālikālakṣaṇamāha– kapālēṣvityādi| kapālēṣvivēti malasahitadantāvayavēṣu kāṭhinyāt kapālatulyēṣu; dantamala ēva kaṭhinē kapālaprāyē dīryamāṇē saiva śarkarā kapālikā| sadēti bālyādau| atrāvakāśē hanumōkṣaḥ suśrutē dantadēśasāmīpyāddantapīḍanācca paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakārēṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhōjavacanāt| yaduktam– “vātābhighātājjantōrhi hanusandhirvimucyatē| nirastajihvaḥ kr̥cchrēṇa bhāṣitaṁ tatra gacchati|| samyak tamanilavyādhiṁ hanumōkṣaṁ vinirdiśēt|” iti||27||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kapālikālakṣaṇamāha– kapālēṣvityādi| dantānāṁ kapālēṣu malasahitadantāvayavēṣu kāṭhinyātkapālatulyēṣu dīryamāṇēṣu saiva śarkarā kapālikā jñēyā| dantamūlaḥ sa ca kaṭhinē kapālaprāyē dīryamāṇē iti ḍallanaḥ| sadēti bālyādau| dantavināśinī| “dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha” iti kēcitpaṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||27||
Adhikarana śyāvadantaka-dantavidradhirōgalakṣaṇam (28-29) · Śloka 29
yō'sr̥ṅmiśrēṇa pittēna dagdhō dantastvaśēṣataḥ |
śyāvatāṁ nīlatāṁ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||28||
(su. ni. a. 16) |
dantamāṁsē malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ |
sadāharuk sravēdbhinnaḥ pūyāsraṁ dantavidradhiḥ ||29||
View original
योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः |
श्यावतां नीलतां वाऽपि गतः स श्यावदन्तकः ||२८||
(सु. नि. अ. १६) |
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः |
सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः ||२९||
Hide commentary
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śyāvadantakamāha– ya ityādi| yō dantō'sr̥gvimiśrēṇa pittēnāśēṣatō dagdhaḥ tathā śyāvatāmathavā nīlatāṁ gatō bhavati, sa śyāvadantakō jñēyaḥ| śyāvadantaka iti sañjñāyāṁ kan| asādhyō'yaṁ vyādhiḥ| atrāvakāśē hanumōkṣaḥ suśrutē dantadēśasāmīpyāddantapīḍanācca dantarōgaḥ paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakārēṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu saṅgrahē hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhōjavacanāt| yaduktam– “vātā(bhārā)bhighātājjantōrhi hanusandhirvimucyatē| nirastajihvaḥ kr̥cchrēṇa bhāṣitaṁ tatra gacchati| samyak tamanilavyādhiṁ hanumōkṣaṁ vinirdiśēt||” iti||28-29||
Adhikarana vātajajihvārōga-pittajajihvārōga-kaphajajihvārōgalakṣaṇam (30) · Śloka 30
jihvā'nilēna sphuṭitā prasuptā bhavēcca śākacchadanaprakāśā |
pittēna dahyatyupacīyatē ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca |
kaphēna gurvī bahulā citā ca māṁsōcchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||30||
(su. ni. a. 16) |
View original
जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा |
पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च |
कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः ||३०||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
samprati jihvāgatānāha– jihvā'nilēnētyādi| sphuṭitēti manāgvidīrṇā| prasuptēti suptēva, rasasyānavabōdhāt| śākacchadanaprakāśēti śākatarupatravat kaṇṭakācitētyarthaḥ; śākō marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇē dahyatīti ātmanēpadānityatvāt sādhu| ayaṁ ca rōgō jāḍīti khyātaḥ||30||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
samprati jihvāgatānnirdiśati| tatra vātakaṇṭakānāha– jihvētyādi| anilēna jihvā sphuṭitēti manāgvidīrṇā bhavēt, tathā suptēti suptēva rasasyānavabōdhādacētanētyarthaḥ| śākacchadanaprakāśēti śākatarupatravatkaṇṭakacitētyarthaḥ| śākō marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇamāha– pittēnētyādi| pittēna jihvā paridahyatē| dahyatīti ātmanēpadasyānityatvāt sādhuḥ| tathā saraktaiḥ kaṇṭakairvyāptā| ayaṁ ca rōgō nāḍīti khyātaḥ| ‘pittātsadāhairupacīyatē tu dīrghairiti pāṭhāntarē pittājjihvā ēvaṁvidhaiḥ kaṇṭakairvyāpyatē| kaphakaṇṭakānāha– kaphēnētyādi| kaphēna dūṣitā jihvā gurvī bahulā sthūlā śālmalikaṇṭakābhairmāṁsōcchrayairmāṁsāṅkuraiścitā vyāptā bhavatīti sambandhaḥ||30||
Adhikarana alāsalakṣaṇam (31) · Śloka 31
jihvātalē yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ sō'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ |
jihvāṁ sa tu stambhayati pravr̥ddhō mūlē ca jihvā bhr̥śamēti pākam ||31||
(su. ni. a. 16) |
View original
जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससञ्ज्ञः कफरक्तमूर्तिः |
जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम् ||३१||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
alāsamāha– jihvētyādi| pragāḍha iti prakarṣēṇa gāḍhō dāruṇa ityarthaḥ| tēna ‘jihvāgatēṣvalāsastu’ ityādinā alāsasyāsādhyatōktā sūcyatē| kapharaktamūrtiriti kapharaktābhyāṁ hētubhyāṁ labdhamūrtiḥ| kapharaktaja ityarthaḥ| jihvāstambhēna vāyurapyatra bōddhavyaḥ, bhr̥śapākēna pittam, atastridōṣajō jñēyaḥ; ata ēvāsyānupakramēṇāsādhyatvaṁ, kapharaktayōstu prādhānyēnābhidhānam| ‘adhōgataḥ’ iti pāṭhāntarē jihvāyā adhōgataḥ||31||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
alāsamāha– jihvātala ityādi| yō jihvātalē śvayathuḥ, sō'lāsanāmā vikāraḥ, sa tu śōphaḥ pravr̥ddhō jihvāṁ stambhayati, jihvā mūlē bhr̥śaṁ pākaṁ prāpnōti| pragāḍha iti prakarṣēṇa gāḍhō dāruṇa ityarthaḥ| tēna jihvāgatēṣvalāsastvityādinā alāsasyāsādhyatōktā sūcyatē| kapharaktābhyāṁ labdhamūrtiḥ kapharaktaja ityarthaḥ, jihvāstambhēna tu vāyurapyatra bōddhavyaḥ, bhr̥śaṁ pākēna pittam, atastridōṣajō'yam, ata ēvāsyānupakramēṇāsādhyatvaṁ, kapharaktayōstu prādhānyēnābhidhānam| ‘adhōgataḥ’ iti pāṭhāntarē jihvāyā adhōgataḥ||31||
Adhikarana upajihvikālakṣaṇam (32) · Śloka 32
jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūlaḥ |
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacōṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||32||
(su. ni. a. 16) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तमूलः |
लालाकरः कण्डुयुतः सचोषः सा तूपजिह्वा पठिता भिषग्भिः ||३२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upajihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| sacōṣa iti cōṣaḥ sākṣādagnisambandhēnēvōpatāpaḥ, cōṣaścātra raktayōninā pittēna||32||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
upajihvikāmāha– jihvētyādi| unnamya ūrdhvīkr̥tya, ētēna jihvāyā adhō bhavatītyuktaṁ, jihvāgrarūpaḥ jihvāgrasannibhaḥ, kapharaktamūlaḥ kapharaktakāraṇam| sacōṣa iti cōṣaḥ sākṣādagnisambandhēnōpatāpaḥ, cōṣaścātra raktayōninā pittēna, bhiṣagbhiḥ sā upajihvikā paṭhitā||32||
Adhikarana kaṇṭhaśuṇḍīlakṣaṇam (33) · Śloka 33
ślēṣmāsr̥gbhyāṁ tālumūlē pravr̥ddhō dīrghaḥ śōthō dhmātabastiprakāśaḥ |
tr̥ṣṇākāsaśvāsakr̥ttaṁ vadanti vyādhiṁ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||33||
(su. ni. a. 16) |
View original
श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूले प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातबस्तिप्रकाशः |
तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ||३३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tālugatānāha| kaṇṭhaśuṇḍīmāha– ślēṣmāsr̥gbhyāmityādi| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭatulyaḥ||33||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tālugatānāha| tatra galaśuṇḍikāmāha– ślēṣmētyādi| ślēṣmaraktābhyāṁ tālumūlē pravr̥ddhastathā dīrghaḥ pralambaḥ śōphaḥ kaṇṭhaśuṇḍīti galaśuṇḍīti nāmnā'yaṁ vyādhiḥ paṭhitaḥ| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭakatulyaḥ||33||
Adhikarana tuṇḍikērīlakṣaṇam (34) · Śloka 34
śōthaḥ sthūlastōdadāhaprapākī prāguktābhyāṁ tuṇḍikērī matā tu |34|
(su. ni. a. 16) |
View original
शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु |३४|
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tuṇḍikērīlakṣaṇamāha– śōtha ityādi| prāguktābhyāmiti ślēṣmāsr̥gbhyām| tuṇḍikērī vanakārpāsīphalaṁ, tattulyaśōthatayā tuṇḍikērī| tōdadāhābhyāmiha vātapittānubandhō jñēyaḥ|34|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tuṇḍikērīlakṣaṇamāha– śōpha ityādi| prāguktābhyāmiti kaphāsr̥gbhyāṁ, tuṇḍikērī vanakārpāsīphalaṁ, tattulyaśōphatayā tuṇḍikērī| tōdadāhābhyāmatra vātapittānubandhō'sti|34|–
Adhikarana adhruṣalakṣaṇam (34) · Śloka 34
mr̥duḥ śōthō lōhitaḥ śōṇitōtthō jñēyō'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca ||34||
(su. ni. a. 16) |
View original
मृदुः शोथो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽध्रुषः सज्वरस्तीव्ररुक् च ||३४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
adhruṣalakṣaṇamāha– mr̥durityādi| śōṇitōttha iti raktasamutthaḥ||34||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
adhruṣalakṣaṇamāha– mr̥duḥ śōtha ityādi| stabdhādilakṣaṇaḥ śōthaḥ adhruṣō jñēyaḥ| adhruṣa iti chandōnurōdhāt| lōhitōttha iti raktasamutthaḥ||34||
Adhikarana kacchapalakṣaṇam (35) · Śloka 35
kūrmōnnatō'vēdanō'śīghrajanmā rōgō jñēyaḥ kacchapaḥ ślēṣmaṇā tu |35|
(su. ni. a. 16) |
View original
कूर्मोन्नतोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा तु |३५|
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kacchapalakṣaṇamāha– kūrmōnnata ityādi| avēdana ityalpavēdanaḥ| aśīghrajanmēti cirajaḥ|35|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kacchapalakṣaṇamāha– kūrmētyādi| kūrmōtsannaḥ kūrmavadunnataḥ, avēdana ityavyathaḥ, aśīghrajanmēti cirajaḥ mandānusārītyarthaḥ, araktaḥ pāṇḍuraḥ|35|–
Adhikarana tālvarbuda-māṁsasaṅghātalakṣaṇam (35) · Śloka 35
padmākāraṁ tālumadhyē tu śōthaṁ vidyādraktādarbudaṁ prōktaliṅgam ||35||
duṣṭaṁ māṁsaṁ nīrujaṁ tālumadhyē kaphācchūnaṁ māṁsasaṅghātamāhuḥ |
(su. ni. a. 16) |
View original
पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ||३५||
दुष्टं मांसं नीरुजं तालुमध्ये कफाच्छूनं मांससङ्घातमाहुः |
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tālvarbudamāha– padmākāramityādi| padmākāramiti padmakarṇikākāram| tathāca bhōjaḥ– “uparyēva bhavēnnaddhō yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati|| ślēṣmaraktasamutthānaṁ tattālvarbudasañjñitam||” iti| raktajatvāllōhitam| prōktaliṅgamiti pūrvōktaraktārbudatulyaliṅgamityarthaḥ||35||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tālvarbudamāha– padmākāramityādi| tālumadhyē uktaliṅgaṁ śōphaṁ raktārbudaṁ vidyāt| kathambhūtaṁ? padmākāraṁ padmakarṇikākāram| tathā ca bhōjaḥ– “uparyēva bhavēnmadhyē yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati|| ślēṣmaraktasamutthānaṁ tālunyarbudasañjñitam|” iti| prōktaliṅgamiti pūrvōktaraktārbudasya tulyaliṅgam| raktajatvāllōhitam| asādhyō'yam| māṁsasaṅghātamāha– duṣṭamityādi| atra kēcit “duṣṭaṁ māṁsaṁ ślēṣmaṇā nīrujaṁ vā tālvantaḥstham|” iti paṭhanti||35||–
Adhikarana tālupuppuṭa-tāluśōṣa-tālupākalakṣaṇam (36-37) · Śloka 37
nīruk sthāyī kōlamātraḥ kaphāt syānmēdōyuktāt puppuṭastāludēśē ||36||
śōṣō'tyarthaṁ dīryatē cāpi tāluḥ śvāsaścōgrastāluśōṣō'nilācca |
pittaṁ kuryāt pākamatyarthaghōraṁ tālunyēnaṁ tālupākaṁ vadanti ||37||
(su. ni. a. 16) |
View original
नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ||३६||
शोषोऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च |
पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ||३७||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
puppuṭamāha– nīrugityādi| puppuṭastāludēśē iti tālupuppuṭaḥ| tāluśabdō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| “tāluśōṣastu pittāt” iti kēcit paṭhanti, pittasyāpi śōṣakatvāt| kēcittu vakṣyamāṇaṁ “pittaṁ kuryāt” iti padamatrāpi sambadhya śvāsaścōgra iti cakāraṁ bhinnakramēṇa yōjayitvā vibhaktivipariṇāmaṁ ca kr̥tvā pittaṁ tāluśōṣaṁ kuryāditi vyācakṣatē| kintvayaṁ bhōjē'pi vātādēva paṭhitaḥ| yaduktam– “tāluśōṣō bhavēdvātāt” ityādi||36-37||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tālupuppuṭamāha– nīrugityādi| sthāyī sthiraḥ, kōlamātraḥ kōlasamaḥ ‘puppuṭa’ iti tāluni dēśē puppuṭaḥ tālupuppuṭaḥ, tāluśabdō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| tāluśōṣamāha– śōṣa ityādi| tālunyatyarthaṁ śōṣaḥ, tathā tālu dīryatē, tathā ugraḥ śvāsō bhavati, sō'nilōtthastāluśōṣō jñēyaḥ| tāluśōṣastu pittāditi kēcitpaṭhanti, pittasyāpi śōṣakārakatvāt; kintvayaṁ bhōjē'pi vātādēva paṭhitaḥ| taduktam– “tāluśōṣō bhavēdvātādbādhiryaṁ kṣvēḍasaṁyutam” iti| vāgbhaṭēna tu vātapittābhyāṁ tāluśōṣaḥ paṭhitaḥ| tathāhi– “vātapittajvarāyāsaistāluśōṣastadāhvayaḥ” iti| tālupākamāha– pittamityādi| sugamam||36-37||
Adhikarana rōhiṇīsamprāptiḥ (38) · Śloka 38
galē'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau pradūṣya māṁsaṁ ca tathaiva śōṇitam |
galōpasaṁrōdhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhiriyaṁ hi rōhiṇī ||38||
(su. ni. a. 16) |
View original
गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ प्रदूष्य मांसं च तथैव शोणितम् |
गलोपसंरोधकरैस्तथाऽङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ||३८||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaṇṭhagatāstu rōhiṇyādayaḥ saptadaśōcyantē, tatra pañcānāṁ rōhiṇīnāṁ sāmānyasamprāptimāha– galē'nila ityādi| sarvarōhiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣādvātajādivyapadēśaḥ| anyē tu “pr̥thak samastāśca tathaiva śōṇitaṁ” iti paṭhitvā suśrutē ēkadōṣajatvamapyāhuḥ| bhōjē'pyuktam– “ vātapittakaphā raktamēkaśaḥ sarvaśō'pi vā| kaṇṭhaṁ yadā niṣēvantē” ityādi| nihantyasūnityanēna yadyapi sāmānyēnāsādhyatvamuktaṁ tathā'pi saptāhādinā pr̥thagdōṣatrayajānāmanupakramēṇāsādhyatvam, ēvaṁ raktajāyā api; sannipātajāyāstu janmanaivāsādhyatvam| taduktaṁ bhōjēna– “tāluḥ śuṣyati kaṇṭhaśca vātēnāyāmyatē yadā| kaṇṭhē'syānnaṁ prasajyēta saptāhāt sa jahātyasūn|| uṣyatē cuṣyatē pittāt dhūpyatē paridahyatē| aṅgārairiva jahyāt sa prāṇānāśu caturdināt||” iti| “kaphādantarbahiḥ śōthaḥ śvāsaḥ kaṇṭhaśca bādhyatē| yasya sō'sūn tyajēdrōgī tryahādrōhiṇipīḍitaḥ|| lakṣaṇaṁ pittarōhiṇyā tulyaṁ śōṇitajanmanaḥ| sarvadōṣakr̥tā yā tu sarvaliṅgasamanvitā|| asādhyāṁ tāṁ vijānīyādrōhiṇīṁ sannipātajām| ēṣā sadyō mārayati tisra ādyāḥ kriyāṁ vinā||” iti kvacit| bhōjē “anyā sadyō mārayati” iti pāṭhaḥ, tadā raktajāyāmapyasādhyatvamāyāti; kintviyaṁ sādhyaiva, yaduktam– “lēkhyāścatasrō rōhiṇyaḥ” (su. sū. a. 25) iti| tathā– “sādhyānāṁ rōhiṇīnāṁ tu hitaṁ śōṇitamōkṣaṇam|” (su. ci. a. 22) ityanēna raktajāyā api cikitsōktā| kiñca galagatēṣvēkaiva rōhiṇī sannipātajā “rōhiṇī galē” ityanēnāsādhyōktā| bhōjē tu “tisra ādyāḥ kriyāṁ vinā” ityabhidhānaṁ tridōṣajatvēna prādhānyamabhiprētya, kharanādē'pi sannipātajāyā ēva sadyōmārakatvamuktam| yadāha– “sadyastridōṣajā hanti tryahācchlēṣmasamudbhavā| pañcāhāt pittasambhūtā, saptāhāt pavanōtthitā||” iti||38||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kaṇṭhagatāstu rōhiṇyādayaḥ saptadaśōcyantē, tatra pañcānāṁ rōhiṇīnāṁ sāmānyēna samprāptimāha– gala ityādi| galē'nilō vr̥ddhaḥ, tathā pittakaphau mūrchitau vidagdhau, māṁsaṁ pradūṣya tathā śōṇitaṁ pradūṣya , galōpasaṁrōdhakarairaṅkurairasūnnihanti, ayaṁ vyādhiḥ rōhiṇīsañjñō jñēyaḥ| sarvā rōhiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣāttu vātajādivyapadēśaḥ| asmin pāṭhē tu saṅkhyā vātapittakaphasambandhikriyāpadaṁ ca na vidyatē| tasmādanyē “galē'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau pr̥thaksamastāśca tathaiva śōṇitam| pradūṣya māṁsaṁ galarōdhinō'ṅkurānsr̥janti yān sā'suharā tu rōhiṇī||” iti paṭhitvā suśrutē ēkadōṣajatvamityāhuḥ| pr̥thagiti tisraḥ, samastādēkā, ēkā śōṇitāt, ēvaṁ pañca rōhiṇyaḥ| asuharāḥ prāṇaharāḥ| bhōjē'pyuktam– “vātapittakaphā raktamēkaśaḥ sarvaśō'pi vā| kaṇṭhaṁ yadā niṣēvantē pradūṣya cōrdhvamāgatāḥ|| aṅkurāñjanayantyāśu jihvāmūlē samantataḥ| rōhiṇīṁ tāṁ vijānīyādāhuḥ pañcavidhāṁ tu tām||” iti||38||
Adhikarana vātajādibhēdēna rōhiṇīlakṣaṇāni (39-41) · Śloka 41
jihvāsamantādbhr̥śavēdanāstu māṁsāṅkurāḥ kaṇṭhanirōdhinō yē |
sā rōhiṇī vātakr̥tā pradiṣṭā vātātmakōpadravagāḍhayuktā ||39||
kṣiprōdgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu |
srōtōvirōdhinyacalōdgatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā ||40||
gambhīrapākinyanivāryavīryā tridōṣaliṅgā tritayōtthitā ca |
sphōṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||41||
(su. ni. a. 16) |
View original
जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनो ये |
सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ता ||३९||
क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा तु |
स्रोतोविरोधिन्यचलोद्गता च स्थिराङ्कुरा या कफसम्भवा सा ||४०||
गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रितयोत्थिता च |
स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ||४१||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātajādibhēdēna rōhiṇīlakṣaṇamāha– jihvētyādi| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvata ityarthaḥ| vātātmakōpadravagāḍhayuktēti vātātmakā upadravāḥ kampavināmastambhādayastairatiśayamanugatāḥ| tridōṣajāyāmanivāryavīryēti kriyayā'pi na nivāryaṁ vīryamasyāḥ, sadyōmārakatvādityarthaḥ| tritayōtthitēti dōṣatrayōtthitā| pittaliṅgātidēśasyāvyavahitatvapratītyarthaṁ pittarōhiṇyanantaraṁ raktajāyā vaktumucitāyāḥ śēṣē'bhidhānamitararōhiṇyapēkṣayā sukhasādhyatvakhyāpanārthamiti kēcit||39-41||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātikarōhiṇīlakṣaṇamāha– jihvētyādi| yē māṁsāṅkurā jihvāsamantādbhavanti tē bhr̥śavēdanāḥ, tathā kaṇṭhanirōdhanāḥ, sā vātakr̥tā rōhiṇī pradiṣṭā| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvatrētyarthaḥ| vātātmakōpadravagāḍhayuktētyādi vātātmakā yē upadravāḥ kampavināmastambhādayaḥ tairatiśayamanugatāḥ| pittajāmāha– kṣiprōdgamētyādi| sugamam| tridōṣajāmāha– gambhīrētyādi| tridōṣaliṅgā dōṣatrayaliṅgayuktā, tritayōtthitēti dōṣatrayōtthitā| raktajāmāha– sphōṭairityādi| sugamam||39-41||
Adhikarana kaṇṭhaśālūkalakṣaṇam (42) · Śloka 42
kōlāsthimātraḥ kaphasambhavō yō granthirgalē kaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṁ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||42||
(su. ni. a. 16) |
View original
कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः |
खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ||४२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– kōlētyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavat śūkavacca vēdanājanakaḥ, bhūtaśabdaḥ upamānārthē; kiṁvā kaṇṭakōpalakṣitaḥ śūkō jalaśūkaḥ, sa iva bhūtō jātaḥ| kaṭhinaguḍakatayā śālūkasamatvēna kaṇṭhaśālūkam| śālūkaṁ jalōtpalakandam||42||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– kōlētyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavatkaścicchūkavacca vēdanājanakaḥ, bhūtaśabda upamānē; kiṁvā– kaṇṭakōpalakṣitaḥ śūkō jalaśūkaḥ, sa iva bhūtō jātaḥ, kaṭhinaguḍakatayā piśitāṅkuracitatvāt| śālūkaṁ jalōtpalakandam||42||
Adhikarana adhijihvikālakṣaṇam (43) · Śloka 43
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvōpariṣṭādapi raktamiśrāt |
jñēyō'dhijihvaḥ khalu rōga ēṣa vivarjayēdāgatapākamēnam ||43||
(su. ni. a. 16) |
View original
जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादपि रक्तमिश्रात् |
ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ||४३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
adhijihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| jihvōpariṣṭādityanēna jihvātalajātāmupajihvāṁ vyāvartayati| api raktamiśrāditi na kēvalāt kaphādbhavati, kintu raktamiśrādēva kaphādityarthaḥ| apyavadhāraṇē| āgatapākatvēna pittamapyatra draṣṭavyam||43||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
adhijihvikāmāha– jihvāgrētyādi| jihvōpariṣṭādityanēna jihvātalajātāmupajihvāṁ vyāvartayati, jihvōpariṣṭādityatra ‘jihvāprabandhōpari’ iti pāṭhāntarē, jihvāprabandhasyōpari jihvāmūlasyōpariṣṭādityarthaḥ| api raktamiśrāditi| na kēvalāt kaphāt bhavati, kintu raktamiśrādēva kaphādityarthaḥ| apyavadhāraṇē| āgatapākatvēna pittamapyatra draṣṭavyam||43||
Adhikarana valayalakṣaṇam (44) · Śloka 44
balāśa ēvāyatamunnataṁ ca śōthaṁ karōtyannagatiṁ nivārya |
taṁ sarvathaivāprativāryavīryaṁ vivarjanīyaṁ valayaṁ vadanti ||44||
(su. ni. a. 16) |
View original
बलाश एवायतमुन्नतं च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य |
तं सर्वथैवाप्रतिवार्यवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ||४४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
valayamāha– balāśa ēvētyādi| balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryēna srōtasā sō'nnagatiḥ annavahamārgaḥ, annasya pravēśō vā| kaphajō'pyayaṁ prabhāvādasādhyaḥ||44||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
valayamāha– valāśa ityādi| balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryēna srōtasā sō'nnagatirannavahasrōtaḥ annapravēśō vā, taṁ nivārya āyatamunnataṁ śōphaṁ karōti, budhāstaṁ sarvathā aprativāryavīryaṁ vivarjanīyaṁ valayākhyaṁ vyādhiṁ vadanti| kaphajō'pyayaṁ sthānaprabhāvāt svabhāvāccāsādhyaḥ||44||
Adhikarana balāsalakṣaṇam (45) · Śloka 45
galē tu śōthaṁ kurutaḥ pravr̥ddhau ślēṣmānilau śvāsarujōpapannam |
marmacchidaṁ dustaramēnamāhurbalāśasañjñaṁ nipuṇā vikāram ||45||
(su. ni. a. 16) |
View original
गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् |
मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाशसञ्ज्ञं निपुणा विकारम् ||४५||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
balāśaliṅgamāha– gala ityādi| marmacchidamiti prāṇāyatanahr̥dayamarmacchidam||45||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
balāśaliṅgamāha– galē ityādi| pravr̥ddhau ślēṣmānilau śvāsarujābhyāmupapatraṁ sahitaṁ śōphaṁ kurutaḥ, nipuṇā dhīmantaḥ ēnaṁ vikāraṁ balāśasañjñamāhuḥ| kathambhūtaṁ? marmacchidamiti, prāṇāyatanahr̥dayamarmacchidam||45||
Adhikarana ēkavr̥ndalakṣaṇam (46) · Śloka 46
vr̥ttōnnatō'ntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍurō'pākyamr̥durguruśca |
nāmnaikavr̥ndaḥ parikīrtitō'sau vyādhirbalāśakṣatajaprasūtaḥ ||46||
(su. ni. a. 16) |
View original
वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च |
नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलाशक्षतजप्रसूतः ||४६||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ēkavr̥ndamāha– vr̥ttōnnata ityādi| antaḥśvayathuriti galasyāntarmadhyē| sadāha iti mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthē| apākyamr̥duriti apākī īṣatpākī, amr̥durīṣanmr̥duḥ; anyē ‘ apākamr̥duḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mr̥duścēti apākamr̥duḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhava ityarthaḥ||46||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ēkavr̥ndamāha– vr̥ttētyādi| sadāhaḥ mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthē apākī īṣatpākī, amr̥durīṣanmr̥duḥ| anyē ‘apākamr̥duḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mr̥duścēti apākamr̥duḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhavaḥ||46||
Adhikarana vr̥ndalakṣaṇam (47) · Śloka 47
samunnataṁ vr̥ttamamandadāhaṁ tīvrajvaraṁ vr̥ndamudāharanti |
taccāpi pittakṣatajaprakōpājjñēyaṁ satōdaṁ pavanātmakaṁ tu ||47||
(su. ni. a. 16) |
View original
समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति |
तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपाज्ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकं तु ||४७||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vr̥ndamāha– samunnatamityādi| vr̥ndamēva pavanānuviddhaṁ satōdaṁ syāt| nanu, saptadaśa kaṇṭhagatā uktāḥ; uktaṁ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhē” iti, vr̥ndēna sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyatē– ēkavr̥ndasyāvasthāviśēṣa ēva vr̥ndaḥ, tulyasthānākr̥titō na saṅkhyātirēkaḥ; yadyapyēkavr̥ndaḥ kapharaktajaḥ, vr̥ndastu pittaraktajaḥ paṭhitaḥ, tathā vr̥ndasyaiva satōdatvēna vātātmakatvamuktaṁ, tathā'pyēkavr̥ndasyāvasthāviśēṣatvēna vr̥ndaḥ saṅgacchata ēva; yathā kāmalāyāṁ tadbhinnahētulakṣaṇasyāpi halīmakasya saṅgrahaḥ, yathā vātamadātyayēna dhvaṁsakavikṣēpakayōratyantābhēdē'pi sa ēva syānna punastēna saṅgrahaḥ; bhōjē'pyayamēkavr̥ndaja ēva paṭhitaḥ| yadāha– “ślēṣmaraktasamutthānamēkavr̥ndaṁ vibhāvayēt| tulyasthānākr̥tirvr̥ndō vr̥ndajō raktapittajaḥ||” iti| vr̥ndaja ityēkavr̥ndajaḥ| gadādharastu kāraṇabhēdāt dharmabhēdācca utpannatvēna caikakāryakāraṇayōrabhēdaprasaṅgamabhidhāya vr̥ndaśabdaṁ chandō'nurōdhādādilōpādēkavr̥nda ēva varṇayati, tathāca sati samunnatamityādinā pittānubandhasahitabahularaktakr̥taikavr̥ndasya lakṣaṇamucyatē, satōdaṁ pavanātmakaṁ cētyanēna ca vātānubandhaikavr̥ndalakṣaṇamiti vyākhyēyam| parantu vr̥ndajō vr̥nda iti bhōjavacanēnāsaṅgatamidaṁ vyākhyānam||47||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vr̥ndamāha– samunnatamityādi| nanu, saptadaśakaṇṭhagatā uktāḥ, uktaṁ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhē” iti, vr̥ndēna sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyatē– ēkavr̥ndasyāvasthāviśēṣa ēva vr̥ndaḥ, tulyasthānakr̥tiścātō na saṅkhyātirēkaḥ| bhōjē'pyayamēkavr̥ndaja ēva paṭhitaḥ| yadāha– “ślēṣmaraktasamutthānamēkavr̥ndaṁ vibhāvayēt| tulyasthānākr̥tirvr̥ndō vr̥ndajō raktapittajaḥ||” iti| vr̥ndajē ityēkavr̥ndaja iti||47||
Adhikarana śataghnīlakṣaṇam (48) · Śloka 48
vartirghanā kaṇṭhanirōdhinī yā citā'timātraṁ piśitaprarōhaiḥ |
anēkaruk prāṇaharī tridōṣājjñēyā śataghnī ca śataghnirūpā ||48||
(su. ni. a. 16) |
View original
वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः |
अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नी च शतघ्निरूपा ||४८||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anēkarugiti vātapittakaphajatōdadāhakaṇḍvādivēdanānvitētyarthaḥ| śataghnirūpēti ayaḥkaṇṭakācchannā mahatī śilā śataghnī, tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhōjē'pyuktam– “śaṅkunēva galē viddhā śataghnyēṣā na sidhyati|” iti||48||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anēkarugiti vātapittakaphajatōdadāhakaṇḍvādivēdanānvitētyarthaḥ| śataghnirūpēti ‘ayaḥkaṇṭakasañchannā śataghnī mahatī śilā’ tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhōjē'pyuktam “vātapittakaphā duṣṭā māṁsāṅkurasamācitām| madhyakaṇṭacayāṁ vartiṁ janayanti hyupēkṣitāḥ|| śaṅkunēva galē viddhā śataghnyēṣā na sidhyati|” iti||48||
Adhikarana galāyulakṣaṇam (49) · Śloka 49
granthirgalē tvāmalakāsthimātraḥ sthirō'tirugyaḥ kapharaktamūrtiḥ |
saṁlakṣyatē saktamivāśanaṁ ca sa śastrasādhyastu galāyusañjñaḥ ||49||
(su. ni. a. 16) |
View original
ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽतिरुग्यः कफरक्तमूर्तिः |
संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गलायुसञ्ज्ञः ||४९||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
galāyulakṣaṇamāha– granthirityādi| kapharaktamūrtiriti kapharaktajaḥ| saktamivēti lagnamiva| aśanaṁ bhuktam||49||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
galāyuliṅgamāha– granthirityādi| saktamivēti lagnamiva, aśanaṁ bhōjanaṁ, saṁlakṣyatē, sa galāyusañjñō vikāraḥ, sa śastrasādhyaḥ||49||
Adhikarana galavidradhilakṣaṇam (50) · Śloka 50
sarvaṁ galaṁ vyāpya samutthitō yaḥ śōthō rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ |
sa sarvadōṣairgalavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||50||
(su. ni. a. 16) |
View original
सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः |
स सर्वदोषैर्गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ||५०||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
galavidradhiliṅgamāha– sarvamityādi| tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasyēti prāguktasya vidradhēḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| sa ca sthānaprabhāvēṇa sannipātaja ēva, cikitsābhēdārthaṁ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
galavidradhimāha– sarvamityādi| tasyaivētyādiprāguktavidradhēḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| ayaṁ ca sthānaprabhāvēṇa sannipātaja ēva, cikitsābhēdārthaṁ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||
Adhikarana galaughalakṣaṇam (51) · Śloka 51
śōthō mahānannajalāvarōdhī tīvrajvarō vāyugatērnihantā |
kaphēna jātō rudhirānvitēna galē galaughaḥ parikīrtyatē tu ||51||
(su. ni. a. 16) |
View original
शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता |
कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते तु ||५१||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
galaughalakṣaṇamāha– śōtha ityādi| vāyugatērnihantēti atimahattvādudānavāyugatirōdhaka ityarthaḥ||51||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
galaughalakṣaṇamāha– śōpha ityādi| vāyugatērnihantētyādi| atimahattvādudānavāyugatirōdhaka ityarthaḥ||51||
Adhikarana svaraghnalakṣaṇam (52) · Śloka 52
yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṁ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
kaphōpadigdhēṣvanilāyanēṣu jñēyaḥ sa rōgaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||52||
(su. ni. a. 16) |
View original
यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः |
कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ||५२||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| tāmyamāna iti mūrchāṁ gacchan, athavā tamaḥ paśyan| śvasiti prasaktamiti nirantaraṁ śvasiti| śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣkō nīrasō vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭhō yasya sa tathā| asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā bōddhavyā| anilāyanēṣviti anilamārgēṣu kapharuddhēṣu satsu, vāyugatasrōtasōrdvitvē'pi bahuvacanaṁ pratānabahutvāt| śvasanāditi vātāt||52||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| prasaktamiti nirantaraṁ niḥśvasiti, śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣkō nīrasō vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭhō yasya sa tathā, asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā bōddhavyā| kēṣu satsu? anilāyanēṣviti anilamārgēṣu kaphōpadigdhēṣu kapharuddhēṣu satsu, vāyuvahasrōtasōrdvitvē'pi bahuvacanaṁ pratānabahutvāt| sa rōgaḥ śvasanāt vātāt svaraghnō jñēyaḥ||52||
Adhikarana māṁsatānalakṣaṇam (53) · Śloka 53
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭō galōparōdhaṁ kurutē kramēṇa |
sa māṁsatānaḥ kathitō'valambī prāṇapraṇut sarvakr̥tō vikāraḥ ||53||
(su. ni. a. 16) |
View original
प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण |
स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ||५३||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
māṁsatānaliṅgamāha– pratānavānityādi| pratānavāniti vistāravān| sukaṣṭa iti mahāduḥkhapradāyī; na tu kr̥cchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagalōparōdhē tu prāṇapraṇut| ‘sa māṁsatānaḥ kathitō'valambī’ ityasya sthānē ‘sa māṁsatānēti bibharti sañjñām’ iti pāṭhāntarē māṁsatānētyatra itiśabdēna prātipadikārthasyōktatvādvibhaktyabhāvaḥ| ‘bibharti sañjñām’ ityasya sthānē ‘niruṇaddhi cēṣṭām’ iti kārtikaḥ| asmin vyākhyānē ‘sa māṁsatāna’ ityasyānantaraṁ ‘khyāta’ iti draṣṭavyam||53||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
māṁsatānaliṅgamāha– pratānētyādi| pratānavāniti vistāravān, sukaṣṭaḥ mahāduḥkhadāyī natu kr̥cchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagalōparōdhē tu prāṇapraṇut| avalambī lambanaśīlaḥ||53||
Adhikarana vidārīlakṣaṇam (54) · Śloka 54
sadāhatōdaṁ śvayathuṁ sutāmramantargalē pūtiviśīrṇamāṁsam |
pittēna vidyādvadanē vidārīṁ pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē ||54||
(su. ni. a. 16) |
View original
सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् |
पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ||५४||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vidārīlakṣaṇamāha– sadāhatōdamityādi| vadana iti svarūpaparamidam, antargala ityanēnaiva vadanaśabdasya labdhatvāt| pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē iti sa puruṣō yēna pārśvēna viśēṣādbāhulyēna śētē tasminnēva pārśvē vidārī bhavatītyarthaḥ| viśēṣagrahaṇādanyasmin pārśvē'pi sambhavō'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṁsavidāraṇēna| bhōjē'pyuktam– “pittēna jātō vadanē vikāraḥ pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē| snāyupratānaprabhavō viśēṣāddāhaprapākapracurō vidārī||” iti||54||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vidārīlakṣaṇamāha– sadāhētyādi| pūtiviśīrṇamāṁsaṁ durgandhaśaṭitamāṁsam| vadana iti svarūpaparamidaṁ, antargalamityanēnaiva vadanasambandhasya labdhatvāt| pārśvē ityādi sa puruṣō yēna pārśvēna viśēṣāt bāhulyēna śētē tasmin pārśvē viśēṣēṇa bhavatītyarthaḥ; viśēṣagrahaṇādanyapārśvē'pi sambhavō'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṁsavidāraṇēna, bhōjē'pyuktam– “pittēna jātō vadanē vikāraḥ pārśvē viśēṣāt sa tu yēna śētē| snāyupratānaprabhavō viśēṣāddāhaprapākapracurō vidārī||” iti||54||
Adhikarana vātajasarvasara(mukhapāka)-pittajasarvasara(mukhapāka)– kaphajasarvasara(mukhapāka)lakṣaṇam (55) · Śloka 55
sphōṭaiḥ satōdairvadanaṁ samantādyasyācitaṁ sarvasaraḥ sa vātāt |
raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṁ cāpi sa pittakōpāt |
avēdanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṁ cāpi sa vai kaphēna ||55||
(su. ni. a. 16) |
View original
स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् |
रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् |
अवेदनैः कण्डुयुतैः सवर्णैर्यस्याचितं चापि स वै कफेन ||५५||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sarvasarāstrayō'bhidhīyantē– sphōṭairityādinā| mukhagatōṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā sarvasaratvaṁ jñēyam| sphōṭairiti vadanamiti ca uttaratra sambandhanīyam| ācitaṁ vyāptam| sarvasarā mukhapākā ucyantē| kēcidvidēhaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṁ paṭhanti| yathā– “raktēna pittōdita ēva cāpi kaiścit pradiṣṭō mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṁ ca paittika ēvāntarbhūta iti nēha darśita iti||55||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sarvasarāstrayō'bhidhīyantē| tatra vātajaṁ sarvasaramāha– sphōṭairityādi| ācitaṁ vyāptam| mukhadantauṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā tēṣāṁ sarvasaratvaṁ jñēyam| sphōṭairiti vadanamiti cōttaratra sambandhanīyam| pittajaṁ sarvasaramāha– raktairityādi| sugamam| kaphajasarvasaramāha– avēdanairityādi| sugamam| sarvasarā mukhapākā ucyantē| kēcidvidēhaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṁ paṭhanti| tadyathā– “raktēna pittōdita ēva cāpi kaiścitpradiṣṭō mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṁ ca paittikasarvasarē pradiṣṭa ēvēti nēha darśitaḥ||55||
Adhikarana ōṣṭhaprakōpādiṣvasādhyāḥ (56-59) · Śloka 59
ōṣṭhaprakōpē varjyāḥ syurmāṁsaraktatridōṣajāḥ |
dantamūlēṣu varjyau ca triliṅgagatiśauṣirau ||56||
dantēṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvārōgē balāśastu tālavyēṣvarbudaṁ tathā ||57||
svaraghnō valayō vr̥ndō balāśaśca vidārikā |
galaughō māṁsatānaśca śataghnī rōhiṇī galē ||58||
asādhyāḥ kīrtitā hyētē rōgā nava daśaiva tu |
tēṣu cāpi kriyāṁ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarēt ||59||
(su. ni. a. 16) |
View original
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ च त्रिलिङ्गगतिशौषिरौ ||५६||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वारोगे बलाशस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||५७||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो बलाशश्च विदारिका |
गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले ||५८||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव तु |
तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||५९||
(सु. नि. अ. १६) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ōṣṭhaprakōpādiṣvasādhyānāha– ōṣṭhaprakōpē varjyāḥ syurityādi| triliṅgagatiśauṣirāviti tridōṣajanāḍī tridōṣajaśca mahāśauṣirō'sādhyaḥ| rōhiṇī gala iti tridōṣajā rōhiṇī||56-59||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyānāha– ōṣṭhētyādi| ōṣṭhajāstrayaḥ, dantamūlē dvau, dantabhavēṣu trayaḥ, jihvāgatēṣvēkaḥ, tālunyapyēka ēva, svaraghnādayō nava galē, samudāyasaṅkhyā navadaśaivēti| triliṅgagatiśauṣirāviti tridōṣajanāḍī tridōṣajaśca mahāśauṣirō'sādhyaḥ| balāśaḥ saha dāriṇēti| vidāryā saha, chandō'nurōdhāddāriṇēti nirdēśaḥ, rōhiṇī gala iti tridōṣajā rōhiṇī||56-59||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 56
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mukharōganidānaṁ samāptam ||56||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मुखरोगनिदानं समाप्तम् ||५६||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mukharōganidānaṁ samāptam||56||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ mukharōganidānam||56||