Adhikarana గర్భస్య స్రావపాతయోర్నిదానపూర్వకం పూర్వరూపం (౧) · Śloka ౧
అథ మూఢగర్భనిదానం |
భయాభిఘాతాత్తీక్ష్ణోష్ణపానాశననిషేవణాత్ |
గర్భే పతతి రక్తస్య సశూలం దర్శనం భవేత్ ||1||
View original
अथ मूढगर्भनिदानम् |
भयाभिघातात्तीक्ष्णोष्णपानाशननिषेवणात् |
गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
యోనిస్థానవికారానువృత్తేః స్త్రీరోగనిదానారంభః| తత్ర గర్భపాతనిదానమాహ– భయాభిఘాతాదిత్యాది| ఏతచ్చోపలక్షణం, తేనాన్యేऽపి సుశ్రుతోక్తా గ్రామ్యధర్మయానవాహనపతనస్ఖలనాదయో బోద్ధవ్యాః| పతతీతి స్రంసమానే, తేన స్రావపాతయోరపి సశూలం రక్తదర్శనం భవతి, ఏతత్తు పూర్వరూపమితి దర్శయతి||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ స్త్రీవికారాధికారాత్స్త్రీరోగనిదానం| తత్ర గర్భపాతహేతుమాహ– భయేత్యాది| ఏతచ్చోపలక్షణం| తేనాన్యేऽపి సుశ్రుతోక్తా గ్రామ్యధర్మయానవాహనపతనస్ఖలనాదయో గ్రాహ్యాః| పతతీతి స్రంసమానే, సశూలం రక్తదర్శనం భవతీతి పూర్వరూపకథనం||1||
Adhikarana గర్భస్రావగర్భపాతయోః కాలభేదః (౨) · Śloka ౨
ఆచతుర్థాత్తతో మాసాత్ ప్రస్రవేద్గర్భవిద్రవః |
తతః స్థిరశరీరస్య పాతః పంచమషష్ఠయోః ||2||
(సు. ని. అ. 8) |
View original
आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः |
ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ||२||
(सु. नि. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏతయోః కాలభేదమాహ– ఆచతుర్థాదిత్యాది| గర్భవిద్రవ ఇతి అనతిఘనావయవత్వేన విశేషేణ ద్రవరూపతయా గర్భవిద్రవో భణ్యతే; స్రావో నాతిఘనత్వాత్, పాతస్తు ఘనత్వాత్| యత్తు భోజేऽభిహితం– “ఆతృతీయాత్తతో మాసాద్గర్భః స్రవతి శోణితం| ఊర్ధ్వం సంఘాతభూతస్తు గర్భః పతతి యోషితాం||” ఇతి| సంఘాతభూతః కోమలాంగః, పిండితావస్థ ఇత్యర్థః| అత ఏవ సుశ్రుతే చతుర్థమాసేऽప్యదృఢత్వాత్ స్రావః కథితః| స్థిరశరీరస్యేతి కఠినశరీరావయవస్య| పంచమషష్ఠయోరితి సప్తమే అనుగుణజననే జీవదర్శనాయోక్తం, విగుణజననే తు సప్తమాదిమాసేష్వపి గర్భపాతః| అన్యే తు పంచమషష్ఠయోరేవ పాతః, సప్తమాదిషు దోషవైగుణ్యాద్ధి ప్రసవ ఇతి ఆచార్యప్రామాణ్యాద్వ్యవహారాచ్చ మన్యంతే||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్రావపాతయోరిదానీం కాలనియమమాహ– ఆచతుర్థాదిత్యాది| అనతిఘనావయవత్వేన విశేషేణ ద్రవరూపతయా గర్భవిద్రవో భణ్యతే| యదుక్తం భోజే– “ఆతృతీయాత్తతో మాసాద్గర్భః స్రవతి శోణితం| ఊర్ధ్వం సంఘాతభూతస్తు గర్భః పతతి యోషితాం||” ఇతి| తచ్చతుర్థే మాసి సంయావరూపతయా అనభివ్యక్తదృష్టాంగతయా సుశ్రుతేన స్రావపక్షే నిక్షిప్తం| స్థిరశరీరస్యేతి కఠినశరీరావయవస్య| పంచమషష్ఠయోరితి సప్తమే అనుగుణజననే జీవనదర్శనాయోక్తిః| విగుణజననే తు సప్తమాదిమాసేష్వపి పాతః| సప్తమాదిషు తు దోషవైగుణ్యాద్ధి ప్రసవ ఇతి ఆచార్యప్రామాణ్యాద్వ్యవహారాచ్చ మన్యంతే||2||
Adhikarana గర్భస్యాకాలపాతే నిదానపూర్వకో దృష్టాంతః (౩) · Śloka ౩
గర్భోऽభిఘాతవిషమాశనపీడనాద్యైః పక్వం ద్రుమాదివ ఫలం పతతి క్షణేన |3|
View original
गर्भोऽभिघातविषमाशनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन |३|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గర్భస్యాకాలపాతే నిదానపూర్వకం దృష్టాంతమాహ– గర్భోऽభిఘాతేత్యాది| పక్వం ద్రుమాదివేతి దృష్టాంతేనైవ దర్శయతి– యథా వృంతలగ్నం పక్వఫలమభిఘాతేనాకాల ఏవ పతతి, తథోక్తహేతుభిరకాలే గర్భపాతః|3|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గర్భస్యాచిరపాతం సదృష్టాంతమాహ– గర్భ ఇత్యాది| పూర్ణసర్వావయవస్తు ప్రసవః సముచితే కాలే|3|–
Adhikarana ఉచితప్రసవకాలే మూఢగర్భస్య స్థితిః (౩) · Śloka ౩
మూఢః కరోతి పవనః ఖలు మూఢగర్భం శూలం చ యోనిజఠరాదిషు మూత్రసంగం ||3||
View original
मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भं शूलं च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् ||३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉచితప్రసవకాలే యథా మూఢో గర్భః స్యాత్తదాహ– మూఢః కరోతీత్యాది| మూఢో వ్యాసక్తగతిః, శూలం చ యోనిజఠరాదిషు ‘కరోతి’ ఇతి శేషః; మూత్రసంగమిత్యత్ర కరోతీతి సంబధ్యతే||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యథా మూఢో గర్భో భవతి తదాహ– మూఢ ఇత్యాది| మూఢో వ్యాసక్తగతిః, మూఢగర్భం కరోతి, యోనిజఠరాదిషు శూలం చ కరోతి, మూత్రసంగం చ కరోతీతి సంబధ్యతే||3||
Adhikarana మూఢగర్భస్యాష్టవిధా గతిః (౪-౫) · Śloka ౫
భుగ్నోऽనిలేన విగుణేన తతః స గర్భః సంఖ్యామతీత్య బహుధా సముపైతి యోనిం |
ద్వారం నిరుధ్య శిరసా జఠరేణ కశ్చిత్ కశ్చిచ్ఛరీరపరివర్తితకుబ్జదేహః ||4||
ఏకేన కశ్చిదపరస్తు భుజద్వయేన తిర్యగ్గతో భవతి కశ్చిదవాఙ్ముఖోऽన్యః |
పార్శ్వాపవృత్తగతిరేతి తథైవ కశ్చిదిత్యష్టధా గతిరియం హ్యపరా చతుర్ధా ||5||
View original
भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः स गर्भः सङ्ख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम् |
द्वारं निरुध्य शिरसा जठरेण कश्चित् कश्चिच्छरीरपरिवर्तितकुब्जदेहः ||४||
एकेन कश्चिदपरस्तु भुजद्वयेन तिर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्यः |
पार्श्वापवृत्तगतिरेति तथैव कश्चिदित्यष्टधा गतिरियं ह्यपरा चतुर्धा ||५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విగుణానిలత్వాదసంఖ్యేయత్వేऽపి విశిష్టా అష్టౌ గతీరాహ– భుగ్నోऽనిలేనేత్యాది| భుగ్నో విగుణీకృతః| బహుధేతి కథితప్రకారాదప్యధికం దర్శయతి| ద్వారం నిరుధ్య శిరసేత్యేకః ప్రకారః, శిరసా విపులేన ద్వారం యోనిముఖం పిధాయ లగ్నో భవతీత్యర్థః| జఠరేణ కశ్చిదిత్యపరః, జఠరేణోదరేణ యోనిద్వారం పిధాయ సక్తో భవతీత్యర్థః| కశ్చిత్ శరీరపరివర్తితకుబ్జదేహ ఇతి శరీరపరివర్తనేన కుబ్జదేహః కశ్చిత్ సక్తో భవతి, అనేనాంతఃకుబ్జపృష్ఠకుబ్జయోః పరిగ్రహః| ఏకేనేతి బాహునా, అయం చతుర్థః| తిర్యగ్గత ఇతి అర్గలాయమానః| కశ్చిదవాఙ్ముఖోऽన్య ఇతి గ్రీవాభంగాదధః సంలగ్నః| పార్శ్వాపవృత్తగతిరితి పార్శ్వభంగేన విగుణీకృతః; పార్శ్వనత ఇతి యావత్| ఏతీతి స్వస్థానాదపైతి, తథైవేతి అవాఙ్ముఖః సన్| సుశ్రుతేऽప్యష్టధా గతిరేవ పఠ్యతే| యథా– “కశ్చిద్ద్వాభ్యాం సక్థిభ్యాం యోనిముఖం ప్రపద్యతే, కశ్చిదాభుగ్నైకసక్థిరేకేన సక్థ్నా, కశ్చిదాభుగ్నసక్థిశరీరః స్ఫిగ్దేశేన తిర్యగాగతః, కశ్చిదుదరపృష్ఠపార్శ్వానామన్యతమేన యోనిద్వారం పిధాయావతిష్ఠతే, అంతఃపార్శ్వాపవృత్తశిరాః కశ్చిదేకేన బాహునా, కశ్చిదాభుగ్నశిరా బాహుద్వయేన, కశ్చిదాభుగ్నమధ్యో హస్తపాదశిరోభిః, కశ్చిదేకేన సక్థ్నా యోనిముఖమభిప్రపద్యతే అపరేణ పాయుం|” (సు. ని. అ. 8) ఇతి||4-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విగుణానిలయోగాదసంఖ్యేయాం గతిమాహ– భుగ్న ఇత్యాది| భుగ్నో విపరీతీకృతః, బహుధేతి ఉక్తప్రకారాదధికం| తత్ర వ్యవహారయోగ్యానష్టౌ ప్రకారానాహ– ద్వారమితి| విపులేన శిరసా యోనిముఖం పిధాయ లగ్నో భవతి, ఇత్యేకః ప్రకారః| అపరో ధ్మాతేన జఠరేణోదరేణ యోనికుబ్జముఖం పిధాయ సక్తో భవతీతి ద్వితీయః ప్రకారః| కశ్చిత్ శరీరపరివర్తనేన విపరీతవర్తనేన దేహః సక్తో భవతి, అనేన చాంతఃకుబ్జపృష్ఠకుబ్జయోః పరిగ్రహః, అయం తృతీయః ప్రకారః| కశ్చిదేకేన బాహునా ఇతి చతుర్థః ప్రకారః| అపరో బాహుద్వయేనేతి పంచమః ప్రకారః| పార్శ్వాపవృత్తగతిరితి పార్శ్వభంగేన విగుణీకృతః పార్శ్వనత ఇతి యావత్| ఏతీతి స్వస్థానాదపైతి| తథైవేత్యవాఙ్ముఖః సన్, ఏవమష్టధా గతిర్భవతి| గర్భస్య చతురః ప్రకారాన్ పునరాహ– అప్యపరాశ్చతుర్ధా ఇత్యాది| సంకీలకాదిభేదేన అపరా వక్ష్యమాణాశ్చతుఃప్రకారాః||4-5||
Adhikarana మూఢగర్భస్యాపరా చతుఃప్రకారా గతిః (౬) · Śloka ౬
సంకీలకః ప్రతిఖురః పరిఘోऽథ బీజస్తేషూర్ధ్వబాహుచరణైః శిరసా చ యోనిం |
సంగీ చ యో భవతి కీలకవత్ స కీలో దృశ్యైః ఖురైః ప్రతిఖురం స హి కాయసంగీ |
గచ్ఛేద్భుజద్వయశిరాః స చ బీజకాఖ్యో యోనౌ స్థితః స పరిఘః పరిఘేణ తుల్యః ||6||
View original
सङ्कीलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीजस्तेषूर्ध्वबाहुचरणैः शिरसा च योनिम् |
सङ्गी च यो भवति कीलकवत् स कीलो दृश्यैः खुरैः प्रतिखुरं स हि कायसङ्गी |
गच्छेद्भुजद्वयशिराः स च बीजकाख्यो योनौ स्थितः स परिघः परिघेण तुल्यः ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇత్యష్టవిధా గతీః ప్రదర్శ్య చతుఃప్రకారేణ యే గతివిశేషాః కథితాస్తానాహ– సంకీలక ఇత్యాది| సమ్యక్ కీలవత్ సంకీలకః, స్వార్థే కన్| తేనోర్ధ్వబాహుచరణశిరోభిః కీలకవల్లగ్నో యోన్యాం సంకీలకః| పృష్ఠేన యోన్యాం తథైతద్విపరీతేన దృశ్యైః హస్తపాదశిరోభిః ప్రతిఖురః ఖురసాధర్మ్యాత్; ఖురశబ్దేన హస్తపాదావుచ్యేతే| గచ్ఛేద్భుజద్వయశిరా ఇతి భుజద్వయోపహితం శిరో యస్య స తథాభూతః సన్ యో గచ్ఛేత్ స బీజకః కాయసంగీ| భోజేऽప్యేతా గతయః పఠ్యంతే| తథాహి– “ఊర్ధ్వబాహుశిరఃపాదో రుంధ్యాద్యోనిముఖం తు యః| ప్రతికీలోపమస్థిత్యా స చ కీలకసంజ్ఞితః|| అధస్తాత్ పార్శ్వతో వాऽపి తథైవాకుంచితోऽపి వా| యో నిఃసృత్య ముఖం యోనేర్జ్ఞేయః ప్రతిఖురస్తు సః|| యోనిద్వారాత్తు నిర్గచ్ఛేద్యశ్చైకః సశిరోభుజః| తమాహుర్బీజకం నామ మూఢగర్భచికిత్సకాః|| యోనిమావృత్య యస్తిష్ఠేత్ పరిఘో గోపురం యథా| తథాऽంతర్గర్భమాయాంతం విద్యాత్ పరిఘసంజ్ఞితం||” ఇతి||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తానాహ– సంకీలక ఇత్యాది| ఊర్ధ్వబాహుచరణశిరోభిః కీలితైః యోన్యాం కాయలగ్నః సంకీలకః| యోనిమితి యోనిం ప్రతిఖురైరితి ఖురసాధర్మ్యాత్ఖురశబ్దేన హస్తపాదా ఉచ్యంతే, తేన హస్తపాదైః బహిర్గతైః ప్రతిఖుర ఉచ్యతే, స ప్రతిఖురః కాయసంగీ నిరుద్ధకాయో భవతి| బీజకమాహ– గచ్ఛేదిత్యాది| భుజద్వయోపహితం శిరో యస్య స తథాభూతః సన్ యో గచ్ఛేత్ స బీజకః| పరిఘమాహ– యో యోనిమావృత్య తిష్ఠేత్స పరిఘః| పరిఘేణ తుల్య ఇతి| పరిఘోऽర్గలాదండః| భోజేऽప్యేతా గతయః పఠ్యంతే– “ఊర్ధ్వబాహుశిరఃపాదో రుజన్యోనిముఖం తు యః| ప్రతికీలోపమః స్థిత్వా సంకీల ఇతి సంజ్ఞితః|| అధఃపార్శ్వగతో వాపి తథైవాకుంచితోऽపి వా| యో నిఃసృత్య ముఖం యోనేర్జ్ఞేయః ప్రతిఖురస్తు సః|| యోనిద్వారాత్తు నిర్గచ్ఛేద్యశ్చైకాంసశిరోభుజః| తమాహుర్బీజకం నామ మూఢగర్భచికిత్సకాః| యోనిమావృత్య యస్తిష్ఠేత్పరిఘో గోపురం యథా| తథాऽంతర్గర్భమాయాంతం విద్యాత్పరిఘసంజ్ఞితం||” ఇతి||6||
Adhikarana అసాధ్యమూఢగర్భగర్భిణ్యోర్లక్షణం (౭) · Śloka ౭
అపవిద్ధశిరా యా తు శీతాంగీ నిరపత్రపా |
నీలోద్గతసిరా హంతి సా గర్భం స చ తాం తథా ||7||
(సు. ని. అ. 8) |
View original
अपविद्धशिरा या तु शीताङ्गी निरपत्रपा |
नीलोद्गतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा ||७||
(सु. नि. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యమూఢగర్భగర్భిణ్యోర్లక్షణమాహ– అపవిద్ధశిరా యా త్విత్యాది| అపవిద్ధశిరా శిరో ధారయితుమశక్తేత్యర్థః, అవనతశిరా ఇతి గదాధరః| నిరపత్రపా లజ్జాశూన్యా| నీలోద్గతసిరా ఇతి నీలవర్ణా ఉద్గతాః సిరాః కుక్షౌ యస్యాః సా తథా| స చేతి గర్భః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యమూఢగర్భగర్భిణ్యోర్లక్షణమాహ– అపవిద్ధేత్యాది| అపవిద్ధశిరాః శిరో ధారయితుమశక్తా| అవనతశిరా ఇతి గదాధరః| నిరపత్రపా లజ్జారహితా| నీలోద్గతసిరేతి నీలా ఉద్గగతాః సిరాః కుక్షౌ యస్యాః సా తథా, సా గర్భం హంతి స చేతి గర్భస్తామిత్యర్థః||7||
Adhikarana అంతర్మృతగర్భలక్షణం (౮) · Śloka ౮
గర్భాస్పందనమావీనాం ప్రణాశః శ్యావపాండుతా |
భవేదుచ్ఛ్వాసపూతిత్వం శూనతాऽంతర్మృతే శిశౌ ||8||
(సు. ని. అ. 8) |
View original
गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता |
भवेदुच्छ्वासपूतित्वं शूनताऽन्तर्मृते शिशौ ||८||
(सु. नि. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మృతగర్భలక్షణమాహ గర్భాస్పందనమిత్యాది| అస్పందనం నిశ్చలత్వం, జీవతో గర్భస్యావయవచలనం భవతి| ఆవీనాం ప్రణాశః ప్రసవవేదనానామభావః; అథవా ఆవీశబ్దేన ప్రసవలింగాన్యుచ్యంతే, తాని చ మూత్రకఫప్రసేకాదీని, తేషాం నాశః| శూనతేతి ఉచ్ఛూనతా, అంతర్గతస్య మూఢగర్భస్యాధ్మాపనేన||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ గర్భిణీరక్షార్థం మృతస్య మూఢగర్భస్య పరిపీడ్యాకర్షణార్థం లక్షణమాహ– గర్భేత్యాది| గర్భాస్పందనం గర్భస్యాऽచలత్వం| ఆవీనాం ప్రణాశ ఇతి ప్రసవవేదనానామభావః, అథవా ఆవీశబ్దేన ప్రసవలింగాని భణ్యంతే, తాని చ మూత్రకఫప్రసేకాదీని, తేషాం నాశః| శూనతేతి ఉద్ధతతా, మృతస్య గర్భస్యాధ్మాపనేన||8||
Adhikarana మానసాగంతుదుఃఖ-వ్యాధిభేదేన ద్వివిధో గర్భమరణహేతుః (౯) · Śloka ౯
మానసాగంతుభిర్మాతురుపతాపైః ప్రపీడితః |
గర్భో వ్యాపద్యతే కుక్షౌ వ్యాధిభిశ్చ నిపీడితః ||9||
(సు. ని. అ. 8) |
View original
मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः |
गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च निपीडितः ||९||
(सु. नि. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యాంతర్గతస్య మానసాగంతుదుఃఖవ్యాధిభేదేన ద్వివిధం మరణహేతుమాహ– మానసాగంతుభిరిత్యాది| ఉపతాపైః దుఃఖైః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యాంతర్మృతస్య మానసాగంతుదుష్టవ్యాధిభేదేన ద్వివిధం హేతుమాహ– మానసేత్యాది| ఉపతాపైరితి దుఃఖైః, తథాగంతుభిరపి పీడితః||9||
Adhikarana అపరమసాధ్యగర్భిణీలక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
యోనిసంవరణం సంగః కుక్షౌ మక్కల్ల ఏవ చ |
హన్యుః స్త్రియం మూఢగర్భాం యథోక్తాశ్చాప్యుపద్రవాః ||10||
వాయుః ప్రకుపితః కుర్యాత్ సంరుధ్య రుధిరం స్రుతం |
సూతాయా హృచ్ఛిరోబస్తిశూలం మక్కల్లసంజ్ఞకం ||11||
View original
योनिसंवरणं सङ्गः कुक्षौ मक्कल्ल एव च |
हन्युः स्त्रियं मूढगर्भां यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ||१०||
वायुः प्रकुपितः कुर्यात् संरुध्य रुधिरं स्रुतम् |
सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कल्लसञ्ज्ञकम् ||११||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అపరమసాధ్యగర్భిణీలక్షణమాహ– యోనిసంవరణమిత్యాది| యోనిసంవరణం తంత్రాంతరపఠితో రోగః| తథాహి– “వాతలాన్యన్నపానాని గ్రామ్యధర్మం ప్రజాగరం| అత్యర్థం సేవమానాయా గర్భిణ్యా యోనిమార్గగః|| మాతరిశ్వా ప్రకుపితో యోనిద్వారస్య సంవృతిం| కురుతే రుద్ధమార్గత్వాత్ పునరంతర్గతోऽనిలః|| నిరుణద్ధ్యాశయద్వారం పీడయన్ గర్భసంస్థితిం| నిరుద్ధవదనోచ్ఛ్వాసో గర్భశ్చాశు విపద్యతే|| బద్ధాం సంరుద్ధహృదయాం నాశయత్యాశు గర్భిణీం| యోనిసంవరణం విద్యాద్వ్యాధిమేనం సుదారుణం|| అంతకప్రతిమం ఘోరం నారభేత చికిత్సితం|” ఇతి| సంగః కుక్షావితి యోనిసంవరణే ప్రతినివృత్తో వాయుర్గర్భాశయం యదా నిరుణద్ధి తదా గర్భః కుక్షౌ సక్తో భవతి| స ఉచ్యతే– సంగః కుక్షావితి| మక్కల్లో రక్తమారుతజః శూలవిశేషః| యద్యపి ప్రసూతాయాః శూలం మక్కల్లముక్తం సుశ్రుతే– “ ప్రజాతాయాశ్చోత్తరకాలం తీక్ష్ణైరవిశోధితం రక్తం మక్కల్లం కరోతి|” (సు. శా. అ. 10) ఇతి, తథాऽపి ప్రజాతాయాశ్చేతి చకారేణాప్రజాతాయా అపి శూలం మక్కల్లమితి| యథోక్తాశ్చాప్యుపద్రవా ఇతి యథోక్తా యే యే ఉక్తాస్తే పునరాక్షేపకశ్వాసాదయః||10-11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అపరమసాధ్యగర్భిణీలక్షణమాహ– యోనీత్యాది| యోనిసంవరణే సతి ప్రతినివృత్తో వాయుర్గర్భాశయద్వారం యదా రుణద్ధి, తదా గర్భః కుక్షౌ సక్తో భవతి స ఉచ్యతే– సంగః కుక్షావితి| మక్కల్లో రక్తమారుతజః శూలవిశేషః| యోనిసంవరణం తంత్రాంతరే రోగవిశేషః| యథా “వాతలాన్యన్నపానాని గ్రామ్యధర్మం ప్రజాగరం| అత్యర్థం సేవమానాయాం గర్భిణ్యా యోనిమార్గగః|| మాతరిశ్వా ప్రకుపితో యోనిద్వారస్య సంవృతిం| కురుతే రుద్ధమార్గత్వాత్పునరంతర్గతోऽనిలః| నిరుణద్ధ్యాశయద్వారం పీడయన్ గర్భసంస్థితం| నిరుద్ధవదనోచ్ఛ్వాసో గర్భశ్చాశు విపద్యతే|| విపన్నః శూనసర్వాంగః సర్వాణ్యేవాయనాని చ| బద్ధాం సంరుద్ధహృదయాం నాశయత్యాశు గర్భిణీం|| యోనిసంవరణం నామ వ్యాధిమేనం సుదారుణం| అంతకప్రతిమం ఘోరం నారభేత చికిత్సితం||” ఇతి| యథోక్తాశ్చాప్యుపద్రవాస్తే చ పునరాక్షేపకకాసశ్వాసాదయః| “పూతిగంధి తథా స్వేదో జిహ్వా తాలు చ శుష్యతి| వేపతే భ్రామ్యతి తథా జీవితం చోపరుధ్యతే|| ఏతైర్లింగైర్విజానీయాన్మూఢగర్భం చికిత్సకః||” మక్కల్లమాహ– వాయుః ప్రకుపిత ఇత్యాది| యద్యపి ప్రసూతాయాః శూలం మక్కల్లముక్తం| యదుక్తం సుశ్రుతే– “ప్రజాతాయాశ్చోత్తరకాలం తీక్ష్ణైరవశోషితం రక్తం మక్కలం కరోతి” ఇతి, తథాపి ప్రజాతాయాశ్చేతి చకారేణాప్రజాతాయా అపి శూలం మక్కల్లమితి||10-11||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬౪
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే మూఢగర్భనిదానం సమాప్తం ||64||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूढगर्भनिदानं समाप्तम् ||६४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం మూఢగర్భనిదానం సమాప్తం||64||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం మూఢగర్భనిదానం||64||