೬೪. ಮೂಢಗರ್ಭನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯೋನಿಸ್ಥಾನವಿಕಾರಾನುವೃತ್ತೇಃ ಸ್ತ್ರೀರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರ ಗರ್ಭಪಾತನಿದಾನಮಾಹ– ಭಯಾಭಿಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನ್ಯೇಽಪಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಯಾನವಾಹನಪತನಸ್ಖಲನಾದಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಪತತೀತಿ ಸ್ರಂಸಮಾನೇ, ತೇನ ಸ್ರಾವಪಾತಯೋರಪಿ ಸಶೂಲಂ ರಕ್ತದರ್ಶನಂ ಭವತಿ, ಏತತ್ತು ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಸ್ತ್ರೀವಿಕಾರಾಧಿಕಾರಾತ್ಸ್ತ್ರೀರೋಗನಿದಾನಮ್| ತತ್ರ ಗರ್ಭಪಾತಹೇತುಮಾಹ– ಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನಾನ್ಯೇಽಪಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಯಾನವಾಹನಪತನಸ್ಖಲನಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಪತತೀತಿ ಸ್ರಂಸಮಾನೇ, ಸಶೂಲಂ ರಕ್ತದರ್ಶನಂ ಭವತೀತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಕಥನಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏತಯೋಃ ಕಾಲಭೇದಮಾಹ– ಆಚತುರ್ಥಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭವಿದ್ರವ ಇತಿ ಅನತಿಘನಾವಯವತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ದ್ರವರೂಪತಯಾ ಗರ್ಭವಿದ್ರವೋ ಭಣ್ಯತೇ; ಸ್ರಾವೋ ನಾತಿಘನತ್ವಾತ್, ಪಾತಸ್ತು ಘನತ್ವಾತ್| ಯತ್ತು ಭೋಜೇಽಭಿಹಿತಮ್– “ಆತೃತೀಯಾತ್ತತೋ ಮಾಸಾದ್ಗರ್ಭಃ ಸ್ರವತಿ ಶೋಣಿತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಙ್ಘಾತಭೂತಸ್ತು ಗರ್ಭಃ ಪತತಿ ಯೋಷಿತಾಮ್||” ಇತಿ| ಸಙ್ಘಾತಭೂತಃ ಕೋಮಲಾಙ್ಗಃ, ಪಿಣ್ಡಿತಾವಸ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಚತುರ್ಥಮಾಸೇಽಪ್ಯದೃಢತ್ವಾತ್ ಸ್ರಾವಃ ಕಥಿತಃ| ಸ್ಥಿರಶರೀರಸ್ಯೇತಿ ಕಠಿನಶರೀರಾವಯವಸ್ಯ| ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋರಿತಿ ಸಪ್ತಮೇ ಅನುಗುಣಜನನೇ ಜೀವದರ್ಶನಾಯೋಕ್ತಂ, ವಿಗುಣಜನನೇ ತು ಸಪ್ತಮಾದಿಮಾಸೇಷ್ವಪಿ ಗರ್ಭಪಾತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋರೇವ ಪಾತಃ, ಸಪ್ತಮಾದಿಷು ದೋಷವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಧಿ ಪ್ರಸವ ಇತಿ ಆಚಾರ್ಯಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದ್ವ್ಯವಹಾರಾಚ್ಚ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ರಾವಪಾತಯೋರಿದಾನೀಂ ಕಾಲನಿಯಮಮಾಹ– ಆಚತುರ್ಥಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನತಿಘನಾವಯವತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ದ್ರವರೂಪತಯಾ ಗರ್ಭವಿದ್ರವೋ ಭಣ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಆತೃತೀಯಾತ್ತತೋ ಮಾಸಾದ್ಗರ್ಭಃ ಸ್ರವತಿ ಶೋಣಿತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಙ್ಘಾತಭೂತಸ್ತು ಗರ್ಭಃ ಪತತಿ ಯೋಷಿತಾಮ್||” ಇತಿ| ತಚ್ಚತುರ್ಥೇ ಮಾಸಿ ಸಂಯಾವರೂಪತಯಾ ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತದೃಷ್ಟಾಙ್ಗತಯಾ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸ್ರಾವಪಕ್ಷೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಸ್ಥಿರಶರೀರಸ್ಯೇತಿ ಕಠಿನಶರೀರಾವಯವಸ್ಯ| ಪಞ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋರಿತಿ ಸಪ್ತಮೇ ಅನುಗುಣಜನನೇ ಜೀವನದರ್ಶನಾಯೋಕ್ತಿಃ| ವಿಗುಣಜನನೇ ತು ಸಪ್ತಮಾದಿಮಾಸೇಷ್ವಪಿ ಪಾತಃ| ಸಪ್ತಮಾದಿಷು ತು ದೋಷವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಧಿ ಪ್ರಸವ ಇತಿ ಆಚಾರ್ಯಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದ್ವ್ಯವಹಾರಾಚ್ಚ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗರ್ಭಸ್ಯಾಕಾಲಪಾತೇ ನಿದಾನಪೂರ್ವಕಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ಗರ್ಭೋಽಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಂ ದ್ರುಮಾದಿವೇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೈವ ದರ್ಶಯತಿ– ಯಥಾ ವೃನ್ತಲಗ್ನಂ ಪಕ್ವಫಲಮಭಿಘಾತೇನಾಕಾಲ ಏವ ಪತತಿ, ತಥೋಕ್ತಹೇತುಭಿರಕಾಲೇ ಗರ್ಭಪಾತಃ|೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗರ್ಭಸ್ಯಾಚಿರಪಾತಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ– ಗರ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ಣಸರ್ವಾವಯವಸ್ತು ಪ್ರಸವಃ ಸಮುಚಿತೇ ಕಾಲೇ|೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಚಿತಪ್ರಸವಕಾಲೇ ಯಥಾ ಮೂಢೋ ಗರ್ಭಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾಹ– ಮೂಢಃ ಕರೋತೀತ್ಯಾದಿ| ಮೂಢೋ ವ್ಯಾಸಕ್ತಗತಿಃ, ಶೂಲಂ ಚ ಯೋನಿಜಠರಾದಿಷು ‘ಕರೋತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಮಿತ್ಯತ್ರ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯಥಾ ಮೂಢೋ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ ತದಾಹ– ಮೂಢ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಢೋ ವ್ಯಾಸಕ್ತಗತಿಃ, ಮೂಢಗರ್ಭಂ ಕರೋತಿ, ಯೋನಿಜಠರಾದಿಷು ಶೂಲಂ ಚ ಕರೋತಿ, ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಚ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಗುಣಾನಿಲತ್ವಾದಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಅಷ್ಟೌ ಗತೀರಾಹ– ಭುಗ್ನೋಽನಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಭುಗ್ನೋ ವಿಗುಣೀಕೃತಃ| ಬಹುಧೇತಿ ಕಥಿತಪ್ರಕಾರಾದಪ್ಯಧಿಕಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದ್ವಾರಂ ನಿರುಧ್ಯ ಶಿರಸೇತ್ಯೇಕಃ ಪ್ರಕಾರಃ, ಶಿರಸಾ ವಿಪುಲೇನ ದ್ವಾರಂ ಯೋನಿಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ಲಗ್ನೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಠರೇಣ ಕಶ್ಚಿದಿತ್ಯಪರಃ, ಜಠರೇಣೋದರೇಣ ಯೋನಿದ್ವಾರಂ ಪಿಧಾಯ ಸಕ್ತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಶ್ಚಿತ್ ಶರೀರಪರಿವರ್ತಿತಕುಬ್ಜದೇಹ ಇತಿ ಶರೀರಪರಿವರ್ತನೇನ ಕುಬ್ಜದೇಹಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ, ಅನೇನಾನ್ತಃಕುಬ್ಜಪೃಷ್ಠಕುಬ್ಜಯೋಃ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಏಕೇನೇತಿ ಬಾಹುನಾ, ಅಯಂ ಚತುರ್ಥಃ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತ ಇತಿ ಅರ್ಗಲಾಯಮಾನಃ| ಕಶ್ಚಿದವಾಙ್ಮುಖೋಽನ್ಯ ಇತಿ ಗ್ರೀವಾಭಙ್ಗಾದಧಃ ಸಂಲಗ್ನಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಾಪವೃತ್ತಗತಿರಿತಿ ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗೇನ ವಿಗುಣೀಕೃತಃ; ಪಾರ್ಶ್ವನತ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಏತೀತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಪೈತಿ, ತಥೈವೇತಿ ಅವಾಙ್ಮುಖಃ ಸನ್| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯಷ್ಟಧಾ ಗತಿರೇವ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ಕಶ್ಚಿದ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಕ್ಥಿಭ್ಯಾಂ ಯೋನಿಮುಖಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ, ಕಶ್ಚಿದಾಭುಗ್ನೈಕಸಕ್ಥಿರೇಕೇನ ಸಕ್ಥ್ನಾ, ಕಶ್ಚಿದಾಭುಗ್ನಸಕ್ಥಿಶರೀರಃ ಸ್ಫಿಗ್ದೇಶೇನ ತಿರ್ಯಗಾಗತಃ, ಕಶ್ಚಿದುದರಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವಾನಾಮನ್ಯತಮೇನ ಯೋನಿದ್ವಾರಂ ಪಿಧಾಯಾವತಿಷ್ಠತೇ, ಅನ್ತಃಪಾರ್ಶ್ವಾಪವೃತ್ತಶಿರಾಃ ಕಶ್ಚಿದೇಕೇನ ಬಾಹುನಾ, ಕಶ್ಚಿದಾಭುಗ್ನಶಿರಾ ಬಾಹುದ್ವಯೇನ, ಕಶ್ಚಿದಾಭುಗ್ನಮಧ್ಯೋ ಹಸ್ತಪಾದಶಿರೋಭಿಃ, ಕಶ್ಚಿದೇಕೇನ ಸಕ್ಥ್ನಾ ಯೋನಿಮುಖಮಭಿಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಅಪರೇಣ ಪಾಯುಮ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ||೪-೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಗುಣಾನಿಲಯೋಗಾದಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಂ ಗತಿಮಾಹ– ಭುಗ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭುಗ್ನೋ ವಿಪರೀತೀಕೃತಃ, ಬಹುಧೇತಿ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾದಧಿಕಮ್| ತತ್ರ ವ್ಯವಹಾರಯೋಗ್ಯಾನಷ್ಟೌ ಪ್ರಕಾರಾನಾಹ– ದ್ವಾರಮಿತಿ| ವಿಪುಲೇನ ಶಿರಸಾ ಯೋನಿಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ಲಗ್ನೋ ಭವತಿ, ಇತ್ಯೇಕಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ಅಪರೋ ಧ್ಮಾತೇನ ಜಠರೇಣೋದರೇಣ ಯೋನಿಕುಬ್ಜಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ಸಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ಕಶ್ಚಿತ್ ಶರೀರಪರಿವರ್ತನೇನ ವಿಪರೀತವರ್ತನೇನ ದೇಹಃ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ, ಅನೇನ ಚಾನ್ತಃಕುಬ್ಜಪೃಷ್ಠಕುಬ್ಜಯೋಃ ಪರಿಗ್ರಹಃ, ಅಯಂ ತೃತೀಯಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ಕಶ್ಚಿದೇಕೇನ ಬಾಹುನಾ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ಅಪರೋ ಬಾಹುದ್ವಯೇನೇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಾಪವೃತ್ತಗತಿರಿತಿ ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗೇನ ವಿಗುಣೀಕೃತಃ ಪಾರ್ಶ್ವನತ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಏತೀತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಪೈತಿ| ತಥೈವೇತ್ಯವಾಙ್ಮುಖಃ ಸನ್, ಏವಮಷ್ಟಧಾ ಗತಿರ್ಭವತಿ| ಗರ್ಭಸ್ಯ ಚತುರಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ ಪುನರಾಹ– ಅಪ್ಯಪರಾಶ್ಚತುರ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕೀಲಕಾದಿಭೇದೇನ ಅಪರಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಶ್ಚತುಃಪ್ರಕಾರಾಃ||೪-೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧಾ ಗತೀಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಚತುಃಪ್ರಕಾರೇಣ ಯೇ ಗತಿವಿಶೇಷಾಃ ಕಥಿತಾಸ್ತಾನಾಹ– ಸಙ್ಕೀಲಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಕ್ ಕೀಲವತ್ ಸಙ್ಕೀಲಕಃ, ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕನ್| ತೇನೋರ್ಧ್ವಬಾಹುಚರಣಶಿರೋಭಿಃ ಕೀಲಕವಲ್ಲಗ್ನೋ ಯೋನ್ಯಾಂ ಸಙ್ಕೀಲಕಃ| ಪೃಷ್ಠೇನ ಯೋನ್ಯಾಂ ತಥೈತದ್ವಿಪರೀತೇನ ದೃಶ್ಯೈಃ ಹಸ್ತಪಾದಶಿರೋಭಿಃ ಪ್ರತಿಖುರಃ ಖುರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್; ಖುರಶಬ್ದೇನ ಹಸ್ತಪಾದಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಗಚ್ಛೇದ್ಭುಜದ್ವಯಶಿರಾ ಇತಿ ಭುಜದ್ವಯೋಪಹಿತಂ ಶಿರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾಭೂತಃ ಸನ್ ಯೋ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ ಬೀಜಕಃ ಕಾಯಸಙ್ಗೀ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯೇತಾ ಗತಯಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾಹಿ– “ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಶಿರಃಪಾದೋ ರುನ್ಧ್ಯಾದ್ಯೋನಿಮುಖಂ ತು ಯಃ| ಪ್ರತಿಕೀಲೋಪಮಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಸ ಚ ಕೀಲಕಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ|| ಅಧಸ್ತಾತ್ ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ವಾಽಪಿ ತಥೈವಾಕುಞ್ಚಿತೋಽಪಿ ವಾ| ಯೋ ನಿಃಸೃತ್ಯ ಮುಖಂ ಯೋನೇರ್ಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರತಿಖುರಸ್ತು ಸಃ|| ಯೋನಿದ್ವಾರಾತ್ತು ನಿರ್ಗಚ್ಛೇದ್ಯಶ್ಚೈಕಃ ಸಶಿರೋಭುಜಃ| ತಮಾಹುರ್ಬೀಜಕಂ ನಾಮ ಮೂಢಗರ್ಭಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ|| ಯೋನಿಮಾವೃತ್ಯ ಯಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಪರಿಘೋ ಗೋಪುರಂ ಯಥಾ| ತಥಾಽನ್ತರ್ಗರ್ಭಮಾಯಾನ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪರಿಘಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್||” ಇತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾನಾಹ– ಸಙ್ಕೀಲಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಚರಣಶಿರೋಭಿಃ ಕೀಲಿತೈಃ ಯೋನ್ಯಾಂ ಕಾಯಲಗ್ನಃ ಸಙ್ಕೀಲಕಃ| ಯೋನಿಮಿತಿ ಯೋನಿಂ ಪ್ರತಿಖುರೈರಿತಿ ಖುರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ಖುರಶಬ್ದೇನ ಹಸ್ತಪಾದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಹಸ್ತಪಾದೈಃ ಬಹಿರ್ಗತೈಃ ಪ್ರತಿಖುರ ಉಚ್ಯತೇ, ಸ ಪ್ರತಿಖುರಃ ಕಾಯಸಙ್ಗೀ ನಿರುದ್ಧಕಾಯೋ ಭವತಿ| ಬೀಜಕಮಾಹ– ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಜದ್ವಯೋಪಹಿತಂ ಶಿರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾಭೂತಃ ಸನ್ ಯೋ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ ಬೀಜಕಃ| ಪರಿಘಮಾಹ– ಯೋ ಯೋನಿಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠೇತ್ಸ ಪರಿಘಃ| ಪರಿಘೇಣ ತುಲ್ಯ ಇತಿ| ಪರಿಘೋಽರ್ಗಲಾದಣ್ಡಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯೇತಾ ಗತಯಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ– “ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಶಿರಃಪಾದೋ ರುಜನ್ಯೋನಿಮುಖಂ ತು ಯಃ| ಪ್ರತಿಕೀಲೋಪಮಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕೀಲ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ|| ಅಧಃಪಾರ್ಶ್ವಗತೋ ವಾಪಿ ತಥೈವಾಕುಞ್ಚಿತೋಽಪಿ ವಾ| ಯೋ ನಿಃಸೃತ್ಯ ಮುಖಂ ಯೋನೇರ್ಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರತಿಖುರಸ್ತು ಸಃ|| ಯೋನಿದ್ವಾರಾತ್ತು ನಿರ್ಗಚ್ಛೇದ್ಯಶ್ಚೈಕಾಂಸಶಿರೋಭುಜಃ| ತಮಾಹುರ್ಬೀಜಕಂ ನಾಮ ಮೂಢಗರ್ಭಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ| ಯೋನಿಮಾವೃತ್ಯ ಯಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್ಪರಿಘೋ ಗೋಪುರಂ ಯಥಾ| ತಥಾಽನ್ತರ್ಗರ್ಭಮಾಯಾನ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪರಿಘಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್||” ಇತಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಮೂಢಗರ್ಭಗರ್ಭಿಣ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಪವಿದ್ಧಶಿರಾ ಯಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪವಿದ್ಧಶಿರಾ ಶಿರೋ ಧಾರಯಿತುಮಶಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅವನತಶಿರಾ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ನಿರಪತ್ರಪಾ ಲಜ್ಜಾಶೂನ್ಯಾ| ನೀಲೋದ್ಗತಸಿರಾ ಇತಿ ನೀಲವರ್ಣಾ ಉದ್ಗತಾಃ ಸಿರಾಃ ಕುಕ್ಷೌ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| ಸ ಚೇತಿ ಗರ್ಭಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಮೂಢಗರ್ಭಗರ್ಭಿಣ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಪವಿದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪವಿದ್ಧಶಿರಾಃ ಶಿರೋ ಧಾರಯಿತುಮಶಕ್ತಾ| ಅವನತಶಿರಾ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ನಿರಪತ್ರಪಾ ಲಜ್ಜಾರಹಿತಾ| ನೀಲೋದ್ಗತಸಿರೇತಿ ನೀಲಾ ಉದ್ಗಗತಾಃ ಸಿರಾಃ ಕುಕ್ಷೌ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ, ಸಾ ಗರ್ಭಂ ಹನ್ತಿ ಸ ಚೇತಿ ಗರ್ಭಸ್ತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೃತಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಮಾಹ ಗರ್ಭಾಸ್ಪನ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಪನ್ದನಂ ನಿಶ್ಚಲತ್ವಂ, ಜೀವತೋ ಗರ್ಭಸ್ಯಾವಯವಚಲನಂ ಭವತಿ| ಆವೀನಾಂ ಪ್ರಣಾಶಃ ಪ್ರಸವವೇದನಾನಾಮಭಾವಃ; ಅಥವಾ ಆವೀಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಸವಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಿ ಚ ಮೂತ್ರಕಫಪ್ರಸೇಕಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ನಾಶಃ| ಶೂನತೇತಿ ಉಚ್ಛೂನತಾ, ಅನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ಮೂಢಗರ್ಭಸ್ಯಾಧ್ಮಾಪನೇನ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಗರ್ಭಿಣೀರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಮೃತಸ್ಯ ಮೂಢಗರ್ಭಸ್ಯ ಪರಿಪೀಡ್ಯಾಕರ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗರ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಾಸ್ಪನ್ದನಂ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಽಚಲತ್ವಮ್| ಆವೀನಾಂ ಪ್ರಣಾಶ ಇತಿ ಪ್ರಸವವೇದನಾನಾಮಭಾವಃ, ಅಥವಾ ಆವೀಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಸವಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭಣ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಿ ಚ ಮೂತ್ರಕಫಪ್ರಸೇಕಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ನಾಶಃ| ಶೂನತೇತಿ ಉದ್ಧತತಾ, ಮೃತಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಧ್ಮಾಪನೇನ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ಮಾನಸಾಗನ್ತುದುಃಖವ್ಯಾಧಿಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಂ ಮರಣಹೇತುಮಾಹ– ಮಾನಸಾಗನ್ತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪತಾಪೈಃ ದುಃಖೈಃ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮೃತಸ್ಯ ಮಾನಸಾಗನ್ತುದುಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಂ ಹೇತುಮಾಹ– ಮಾನಸೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪತಾಪೈರಿತಿ ದುಃಖೈಃ, ತಥಾಗನ್ತುಭಿರಪಿ ಪೀಡಿತಃ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಗರ್ಭಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯೋನಿಸಂವರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿಸಂವರಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತೋ ರೋಗಃ| ತಥಾಹಿ– “ವಾತಲಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಂ ಪ್ರಜಾಗರಮ್| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸೇವಮಾನಾಯಾ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಯೋನಿಮಾರ್ಗಗಃ|| ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಯೋನಿದ್ವಾರಸ್ಯ ಸಂವೃತಿಮ್| ಕುರುತೇ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪುನರನ್ತರ್ಗತೋಽನಿಲಃ|| ನಿರುಣದ್ಧ್ಯಾಶಯದ್ವಾರಂ ಪೀಡಯನ್ ಗರ್ಭಸಂಸ್ಥಿತಿಮ್| ನಿರುದ್ಧವದನೋಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಗರ್ಭಶ್ಚಾಶು ವಿಪದ್ಯತೇ|| ಬದ್ಧಾಂ ಸಂರುದ್ಧಹೃದಯಾಂ ನಾಶಯತ್ಯಾಶು ಗರ್ಭಿಣೀಮ್| ಯೋನಿಸಂವರಣಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಮೇನಂ ಸುದಾರುಣಮ್|| ಅನ್ತಕಪ್ರತಿಮಂ ಘೋರಂ ನಾರಭೇತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|” ಇತಿ| ಸಙ್ಗಃ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ ಯೋನಿಸಂವರಣೇ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತೋ ವಾಯುರ್ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಯದಾ ನಿರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ಗರ್ಭಃ ಕುಕ್ಷೌ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ| ಸ ಉಚ್ಯತೇ– ಸಙ್ಗಃ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ| ಮಕ್ಕಲ್ಲೋ ರಕ್ತಮಾರುತಜಃ ಶೂಲವಿಶೇಷಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಸೂತಾಯಾಃ ಶೂಲಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಪ್ರಜಾತಾಯಾಶ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರವಿಶೋಧಿತಂ ರಕ್ತಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಂ ಕರೋತಿ|” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಜಾತಾಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಪ್ರಜಾತಾಯಾ ಅಪಿ ಶೂಲಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಮಿತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಾ ಯೇ ಯೇ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಪುನರಾಕ್ಷೇಪಕಶ್ವಾಸಾದಯಃ||೧೦-೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಗರ್ಭಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯೋನೀತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿಸಂವರಣೇ ಸತಿ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತೋ ವಾಯುರ್ಗರ್ಭಾಶಯದ್ವಾರಂ ಯದಾ ರುಣದ್ಧಿ, ತದಾ ಗರ್ಭಃ ಕುಕ್ಷೌ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ ಸ ಉಚ್ಯತೇ– ಸಙ್ಗಃ ಕುಕ್ಷಾವಿತಿ| ಮಕ್ಕಲ್ಲೋ ರಕ್ತಮಾರುತಜಃ ಶೂಲವಿಶೇಷಃ| ಯೋನಿಸಂವರಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾ “ವಾತಲಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಂ ಪ್ರಜಾಗರಮ್| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸೇವಮಾನಾಯಾಂ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಯೋನಿಮಾರ್ಗಗಃ|| ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಯೋನಿದ್ವಾರಸ್ಯ ಸಂವೃತಿಮ್| ಕುರುತೇ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ಪುನರನ್ತರ್ಗತೋಽನಿಲಃ| ನಿರುಣದ್ಧ್ಯಾಶಯದ್ವಾರಂ ಪೀಡಯನ್ ಗರ್ಭಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ನಿರುದ್ಧವದನೋಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಗರ್ಭಶ್ಚಾಶು ವಿಪದ್ಯತೇ|| ವಿಪನ್ನಃ ಶೂನಸರ್ವಾಙ್ಗಃ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾಯನಾನಿ ಚ| ಬದ್ಧಾಂ ಸಂರುದ್ಧಹೃದಯಾಂ ನಾಶಯತ್ಯಾಶು ಗರ್ಭಿಣೀಮ್|| ಯೋನಿಸಂವರಣಂ ನಾಮ ವ್ಯಾಧಿಮೇನಂ ಸುದಾರುಣಮ್| ಅನ್ತಕಪ್ರತಿಮಂ ಘೋರಂ ನಾರಭೇತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||” ಇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇ ಚ ಪುನರಾಕ್ಷೇಪಕಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಯಃ| “ಪೂತಿಗನ್ಧಿ ತಥಾ ಸ್ವೇದೋ ಜಿಹ್ವಾ ತಾಲು ಚ ಶುಷ್ಯತಿ| ವೇಪತೇ ಭ್ರಾಮ್ಯತಿ ತಥಾ ಜೀವಿತಂ ಚೋಪರುಧ್ಯತೇ|| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಜಾನೀಯಾನ್ಮೂಢಗರ್ಭಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ||” ಮಕ್ಕಲ್ಲಮಾಹ– ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಸೂತಾಯಾಃ ಶೂಲಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಮುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಪ್ರಜಾತಾಯಾಶ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರವಶೋಷಿತಂ ರಕ್ತಂ ಮಕ್ಕಲಂ ಕರೋತಿ” ಇತಿ, ತಥಾಪಿ ಪ್ರಜಾತಾಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾಪ್ರಜಾತಾಯಾ ಅಪಿ ಶೂಲಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಮಿತಿ||೧೦-೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂಢಗರ್ಭನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಮೂಢಗರ್ಭನಿದಾನಮ್||೬೪||