Skip to content

64. mūḍhagarbhanidānam

Adhikarana garbhasya srāvapātayōrnidānapūrvakaṁ pūrvarūpam (1) · Śloka 1

atha mūḍhagarbhanidānam | bhayābhighātāttīkṣṇōṣṇapānāśananiṣēvaṇāt | garbhē patati raktasya saśūlaṁ darśanaṁ bhavēt ||1||

View original

अथ मूढगर्भनिदानम् | भयाभिघातात्तीक्ष्णोष्णपानाशननिषेवणात् | गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

yōnisthānavikārānuvr̥ttēḥ strīrōganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha– bhayābhighātādityādi| ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēnānyē'pi suśrutōktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayō bōddhavyāḥ| patatīti sraṁsamānē, tēna srāvapātayōrapi saśūlaṁ raktadarśanaṁ bhavati, ētattu pūrvarūpamiti darśayati||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha strīvikārādhikārātstrīrōganidānam| tatra garbhapātahētumāha– bhayētyādi| ētaccōpalakṣaṇam| tēnānyē'pi suśrutōktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayō grāhyāḥ| patatīti sraṁsamānē, saśūlaṁ raktadarśanaṁ bhavatīti pūrvarūpakathanam||1||

Adhikarana garbhasrāvagarbhapātayōḥ kālabhēdaḥ (2) · Śloka 2

ācaturthāttatō māsāt prasravēdgarbhavidravaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayōḥ ||2|| (su. ni. a. 8) |

View original

आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः | ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ||२|| (सु. नि. अ. ८) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ētayōḥ kālabhēdamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti anatighanāvayavatvēna viśēṣēṇa dravarūpatayā garbhavidravō bhaṇyatē; srāvō nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhōjē'bhihitam– “ātr̥tīyāttatō māsādgarbhaḥ sravati śōṇitam| ūrdhvaṁ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yōṣitām||” iti| saṅghātabhūtaḥ kōmalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata ēva suśrutē caturthamāsē'pyadr̥ḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyēti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayōriti saptamē anuguṇajananē jīvadarśanāyōktaṁ, viguṇajananē tu saptamādimāsēṣvapi garbhapātaḥ| anyē tu pañcamaṣaṣṭhayōrēva pātaḥ, saptamādiṣu dōṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyantē||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

srāvapātayōridānīṁ kālaniyamamāha– ācaturthādityādi| anatighanāvayavatvēna viśēṣēṇa dravarūpatayā garbhavidravō bhaṇyatē| yaduktaṁ bhōjē– “ātr̥tīyāttatō māsādgarbhaḥ sravati śōṇitam| ūrdhvaṁ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yōṣitām||” iti| taccaturthē māsi saṁyāvarūpatayā anabhivyaktadr̥ṣṭāṅgatayā suśrutēna srāvapakṣē nikṣiptam| sthiraśarīrasyēti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayōriti saptamē anuguṇajananē jīvanadarśanāyōktiḥ| viguṇajananē tu saptamādimāsēṣvapi pātaḥ| saptamādiṣu tu dōṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyantē||2||

Adhikarana garbhasyākālapātē nidānapūrvakō dr̥ṣṭāntaḥ (3) · Śloka 3

garbhō'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṁ drumādiva phalaṁ patati kṣaṇēna |3|

View original

गर्भोऽभिघातविषमाशनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन |३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

garbhasyākālapātē nidānapūrvakaṁ dr̥ṣṭāntamāha– garbhō'bhighātētyādi| pakvaṁ drumādivēti dr̥ṣṭāntēnaiva darśayati– yathā vr̥ntalagnaṁ pakvaphalamabhighātēnākāla ēva patati, tathōktahētubhirakālē garbhapātaḥ|3|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

garbhasyācirapātaṁ sadr̥ṣṭāntamāha– garbha ityādi| pūrṇasarvāvayavastu prasavaḥ samucitē kālē|3|–

Adhikarana ucitaprasavakālē mūḍhagarbhasya sthitiḥ (3) · Śloka 3

mūḍhaḥ karōti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṁ śūlaṁ ca yōnijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam ||3||

View original

मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भं शूलं च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् ||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ucitaprasavakālē yathā mūḍhō garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karōtītyādi| mūḍhō vyāsaktagatiḥ, śūlaṁ ca yōnijaṭharādiṣu ‘karōti’ iti śēṣaḥ; mūtrasaṅgamityatra karōtīti sambadhyatē||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

yathā mūḍhō garbhō bhavati tadāha– mūḍha ityādi| mūḍhō vyāsaktagatiḥ, mūḍhagarbhaṁ karōti, yōnijaṭharādiṣu śūlaṁ ca karōti, mūtrasaṅgaṁ ca karōtīti sambadhyatē||3||

Adhikarana mūḍhagarbhasyāṣṭavidhā gatiḥ (4-5) · Śloka 5

bhugnō'nilēna viguṇēna tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yōnim | dvāraṁ nirudhya śirasā jaṭharēṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadēhaḥ ||4|| ēkēna kaścidaparastu bhujadvayēna tiryaggatō bhavati kaścidavāṅmukhō'nyaḥ | pārśvāpavr̥ttagatirēti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṁ hyaparā caturdhā ||5||

View original

भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः स गर्भः सङ्ख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम् | द्वारं निरुध्य शिरसा जठरेण कश्चित् कश्चिच्छरीरपरिवर्तितकुब्जदेहः ||४|| एकेन कश्चिदपरस्तु भुजद्वयेन तिर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्यः | पार्श्वापवृत्तगतिरेति तथैव कश्चिदित्यष्टधा गतिरियं ह्यपरा चतुर्धा ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

viguṇānilatvādasaṅkhyēyatvē'pi viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugnō'nilēnētyādi| bhugnō viguṇīkr̥taḥ| bahudhēti kathitaprakārādapyadhikaṁ darśayati| dvāraṁ nirudhya śirasētyēkaḥ prakāraḥ, śirasā vipulēna dvāraṁ yōnimukhaṁ pidhāya lagnō bhavatītyarthaḥ| jaṭharēṇa kaścidityaparaḥ, jaṭharēṇōdarēṇa yōnidvāraṁ pidhāya saktō bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadēha iti śarīraparivartanēna kubjadēhaḥ kaścit saktō bhavati, anēnāntaḥkubjapr̥ṣṭhakubjayōḥ parigrahaḥ| ēkēnēti bāhunā, ayaṁ caturthaḥ| tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukhō'nya iti grīvābhaṅgādadhaḥ saṁlagnaḥ| pārśvāpavr̥ttagatiriti pārśvabhaṅgēna viguṇīkr̥taḥ; pārśvanata iti yāvat| ētīti svasthānādapaiti, tathaivēti avāṅmukhaḥ san| suśrutē'pyaṣṭadhā gatirēva paṭhyatē| yathā– “kaściddvābhyāṁ sakthibhyāṁ yōnimukhaṁ prapadyatē, kaścidābhugnaikasakthirēkēna sakthnā, kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdēśēna tiryagāgataḥ, kaścidudarapr̥ṣṭhapārśvānāmanyatamēna yōnidvāraṁ pidhāyāvatiṣṭhatē, antaḥpārśvāpavr̥ttaśirāḥ kaścidēkēna bāhunā, kaścidābhugnaśirā bāhudvayēna, kaścidābhugnamadhyō hastapādaśirōbhiḥ, kaścidēkēna sakthnā yōnimukhamabhiprapadyatē aparēṇa pāyum|” (su. ni. a. 8) iti||4-5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viguṇānilayōgādasaṅkhyēyāṁ gatimāha– bhugna ityādi| bhugnō viparītīkr̥taḥ, bahudhēti uktaprakārādadhikam| tatra vyavahārayōgyānaṣṭau prakārānāha– dvāramiti| vipulēna śirasā yōnimukhaṁ pidhāya lagnō bhavati, ityēkaḥ prakāraḥ| aparō dhmātēna jaṭharēṇōdarēṇa yōnikubjamukhaṁ pidhāya saktō bhavatīti dvitīyaḥ prakāraḥ| kaścit śarīraparivartanēna viparītavartanēna dēhaḥ saktō bhavati, anēna cāntaḥkubjapr̥ṣṭhakubjayōḥ parigrahaḥ, ayaṁ tr̥tīyaḥ prakāraḥ| kaścidēkēna bāhunā iti caturthaḥ prakāraḥ| aparō bāhudvayēnēti pañcamaḥ prakāraḥ| pārśvāpavr̥ttagatiriti pārśvabhaṅgēna viguṇīkr̥taḥ pārśvanata iti yāvat| ētīti svasthānādapaiti| tathaivētyavāṅmukhaḥ san, ēvamaṣṭadhā gatirbhavati| garbhasya caturaḥ prakārān punarāha– apyaparāścaturdhā ityādi| saṅkīlakādibhēdēna aparā vakṣyamāṇāścatuḥprakārāḥ||4-5||

Adhikarana mūḍhagarbhasyāparā catuḥprakārā gatiḥ (6) · Śloka 6

saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parighō'tha bījastēṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yōnim | saṅgī ca yō bhavati kīlakavat sa kīlō dr̥śyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṁ sa hi kāyasaṅgī | gacchēdbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyō yōnau sthitaḥ sa parighaḥ parighēṇa tulyaḥ ||6||

View original

सङ्कीलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीजस्तेषूर्ध्वबाहुचरणैः शिरसा च योनिम् | सङ्गी च यो भवति कीलकवत् स कीलो दृश्यैः खुरैः प्रतिखुरं स हि कायसङ्गी | गच्छेद्भुजद्वयशिराः स च बीजकाख्यो योनौ स्थितः स परिघः परिघेण तुल्यः ||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakārēṇa yē gativiśēṣāḥ kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi| samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthē kan| tēnōrdhvabāhucaraṇaśirōbhiḥ kīlakavallagnō yōnyāṁ saṅkīlakaḥ| pr̥ṣṭhēna yōnyāṁ tathaitadviparītēna dr̥śyaiḥ hastapādaśirōbhiḥ pratikhuraḥ khurasādharmyāt; khuraśabdēna hastapādāvucyētē| gacchēdbhujadvayaśirā iti bhujadvayōpahitaṁ śirō yasya sa tathābhūtaḥ san yō gacchēt sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhōjē'pyētā gatayaḥ paṭhyantē| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādō rundhyādyōnimukhaṁ tu yaḥ| pratikīlōpamasthityā sa ca kīlakasañjñitaḥ|| adhastāt pārśvatō vā'pi tathaivākuñcitō'pi vā| yō niḥsr̥tya mukhaṁ yōnērjñēyaḥ pratikhurastu saḥ|| yōnidvārāttu nirgacchēdyaścaikaḥ saśirōbhujaḥ| tamāhurbījakaṁ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yōnimāvr̥tya yastiṣṭhēt parighō gōpuraṁ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṁ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tānāha– saṅkīlaka ityādi| ūrdhvabāhucaraṇaśirōbhiḥ kīlitaiḥ yōnyāṁ kāyalagnaḥ saṅkīlakaḥ| yōnimiti yōniṁ pratikhurairiti khurasādharmyātkhuraśabdēna hastapādā ucyantē, tēna hastapādaiḥ bahirgataiḥ pratikhura ucyatē, sa pratikhuraḥ kāyasaṅgī niruddhakāyō bhavati| bījakamāha– gacchēdityādi| bhujadvayōpahitaṁ śirō yasya sa tathābhūtaḥ san yō gacchēt sa bījakaḥ| parighamāha– yō yōnimāvr̥tya tiṣṭhētsa parighaḥ| parighēṇa tulya iti| parighō'rgalādaṇḍaḥ| bhōjē'pyētā gatayaḥ paṭhyantē– “ūrdhvabāhuśiraḥpādō rujanyōnimukhaṁ tu yaḥ| pratikīlōpamaḥ sthitvā saṅkīla iti sañjñitaḥ|| adhaḥpārśvagatō vāpi tathaivākuñcitō'pi vā| yō niḥsr̥tya mukhaṁ yōnērjñēyaḥ pratikhurastu saḥ|| yōnidvārāttu nirgacchēdyaścaikāṁsaśirōbhujaḥ| tamāhurbījakaṁ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ| yōnimāvr̥tya yastiṣṭhētparighō gōpuraṁ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṁ vidyātparighasañjñitam||” iti||6||

Adhikarana asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇam (7) · Śloka 7

apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā | nīlōdgatasirā hanti sā garbhaṁ sa ca tāṁ tathā ||7|| (su. ni. a. 8) |

View original

अपविद्धशिरा या तु शीताङ्गी निरपत्रपा | नीलोद्गतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा ||७|| (सु. नि. अ. ८) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi| apaviddhaśirā śirō dhārayitumaśaktētyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjāśūnyā| nīlōdgatasirā iti nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa cēti garbhaḥ||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇamāha– apaviddhētyādi| apaviddhaśirāḥ śirō dhārayitumaśaktā| avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjārahitā| nīlōdgatasirēti nīlā udgagatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā, sā garbhaṁ hanti sa cēti garbhastāmityarthaḥ||7||

Adhikarana antarmr̥tagarbhalakṣaṇam (8) · Śloka 8

garbhāspandanamāvīnāṁ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhavēducchvāsapūtitvaṁ śūnatā'ntarmr̥tē śiśau ||8|| (su. ni. a. 8) |

View original

गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता | भवेदुच्छ्वासपूतित्वं शूनताऽन्तर्मृते शिशौ ||८|| (सु. नि. अ. ८) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mr̥tagarbhalakṣaṇamāha garbhāspandanamityādi| aspandanaṁ niścalatvaṁ, jīvatō garbhasyāvayavacalanaṁ bhavati| āvīnāṁ praṇāśaḥ prasavavēdanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdēna prasavaliṅgānyucyantē, tāni ca mūtrakaphaprasēkādīni, tēṣāṁ nāśaḥ| śūnatēti ucchūnatā, antargatasya mūḍhagarbhasyādhmāpanēna||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha garbhiṇīrakṣārthaṁ mr̥tasya mūḍhagarbhasya paripīḍyākarṣaṇārthaṁ lakṣaṇamāha– garbhētyādi| garbhāspandanaṁ garbhasyā'calatvam| āvīnāṁ praṇāśa iti prasavavēdanānāmabhāvaḥ, athavā āvīśabdēna prasavaliṅgāni bhaṇyantē, tāni ca mūtrakaphaprasēkādīni, tēṣāṁ nāśaḥ| śūnatēti uddhatatā, mr̥tasya garbhasyādhmāpanēna||8||

Adhikarana mānasāgantuduḥkha-vyādhibhēdēna dvividhō garbhamaraṇahētuḥ (9) · Śloka 9

mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbhō vyāpadyatē kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9|| (su. ni. a. 8) |

View original

मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः | गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च निपीडितः ||९|| (सु. नि. अ. ८) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhēdēna dvividhaṁ maraṇahētumāha– mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyāntarmr̥tasya mānasāgantuduṣṭavyādhibhēdēna dvividhaṁ hētumāha– mānasētyādi| upatāpairiti duḥkhaiḥ, tathāgantubhirapi pīḍitaḥ||9||

Adhikarana aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇam (10-11) · Śloka 11

yōnisaṁvaraṇaṁ saṅgaḥ kukṣau makkalla ēva ca | hanyuḥ striyaṁ mūḍhagarbhāṁ yathōktāścāpyupadravāḥ ||10|| vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṁrudhya rudhiraṁ srutam | sūtāyā hr̥cchirōbastiśūlaṁ makkallasañjñakam ||11||

View original

योनिसंवरणं सङ्गः कुक्षौ मक्कल्ल एव च | हन्युः स्त्रियं मूढगर्भां यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ||१०|| वायुः प्रकुपितः कुर्यात् संरुध्य रुधिरं स्रुतम् | सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कल्लसञ्ज्ञकम् ||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yōnisaṁvaraṇamityādi| yōnisaṁvaraṇaṁ tantrāntarapaṭhitō rōgaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṁ prajāgaram| atyarthaṁ sēvamānāyā garbhiṇyā yōnimārgagaḥ|| mātariśvā prakupitō yōnidvārasya saṁvr̥tim| kurutē ruddhamārgatvāt punarantargatō'nilaḥ|| niruṇaddhyāśayadvāraṁ pīḍayan garbhasaṁsthitim| niruddhavadanōcchvāsō garbhaścāśu vipadyatē|| baddhāṁ saṁruddhahr̥dayāṁ nāśayatyāśu garbhiṇīm| yōnisaṁvaraṇaṁ vidyādvyādhimēnaṁ sudāruṇam|| antakapratimaṁ ghōraṁ nārabhēta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti yōnisaṁvaraṇē pratinivr̥ttō vāyurgarbhāśayaṁ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau saktō bhavati| sa ucyatē– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallō raktamārutajaḥ śūlaviśēṣaḥ| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṁ makkallamuktaṁ suśrutē– “ prajātāyāścōttarakālaṁ tīkṣṇairaviśōdhitaṁ raktaṁ makkallaṁ karōti|” (su. śā. a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāścēti cakārēṇāprajātāyā api śūlaṁ makkallamiti| yathōktāścāpyupadravā iti yathōktā yē yē uktāstē punarākṣēpakaśvāsādayaḥ||10-11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yōnītyādi| yōnisaṁvaraṇē sati pratinivr̥ttō vāyurgarbhāśayadvāraṁ yadā ruṇaddhi, tadā garbhaḥ kukṣau saktō bhavati sa ucyatē– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallō raktamārutajaḥ śūlaviśēṣaḥ| yōnisaṁvaraṇaṁ tantrāntarē rōgaviśēṣaḥ| yathā “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṁ prajāgaram| atyarthaṁ sēvamānāyāṁ garbhiṇyā yōnimārgagaḥ|| mātariśvā prakupitō yōnidvārasya saṁvr̥tim| kurutē ruddhamārgatvātpunarantargatō'nilaḥ| niruṇaddhyāśayadvāraṁ pīḍayan garbhasaṁsthitam| niruddhavadanōcchvāsō garbhaścāśu vipadyatē|| vipannaḥ śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyēvāyanāni ca| baddhāṁ saṁruddhahr̥dayāṁ nāśayatyāśu garbhiṇīm|| yōnisaṁvaraṇaṁ nāma vyādhimēnaṁ sudāruṇam| antakapratimaṁ ghōraṁ nārabhēta cikitsitam||” iti| yathōktāścāpyupadravāstē ca punarākṣēpakakāsaśvāsādayaḥ| “pūtigandhi tathā svēdō jihvā tālu ca śuṣyati| vēpatē bhrāmyati tathā jīvitaṁ cōparudhyatē|| ētairliṅgairvijānīyānmūḍhagarbhaṁ cikitsakaḥ||” makkallamāha– vāyuḥ prakupita ityādi| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṁ makkallamuktam| yaduktaṁ suśrutē– “prajātāyāścōttarakālaṁ tīkṣṇairavaśōṣitaṁ raktaṁ makkalaṁ karōti” iti, tathāpi prajātāyāścēti cakārēṇāprajātāyā api śūlaṁ makkallamiti||10-11||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 64

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē mūḍhagarbhanidānaṁ samāptam ||64||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने मूढगर्भनिदानं समाप्तम् ||६४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ mūḍhagarbhanidānaṁ samāptam||64||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ mūḍhagarbhanidānam||64||