Adhikarana ಮೇದೋರೋಗನಿದಾನ-ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ಅತಿಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೧-೯) · Śloka ೯
ಅಥ ಮೇದೋರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಅವ್ಯಾಯಾಮದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಸೇವಿನಃ | ಮಧುರೋಽನ್ನರಸಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದಃ ಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್ ||೧|| ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪುಷ್ಯನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ನ ಧಾವತಃ | ಮೇದಸ್ತು ಚೀಯತೇ ತಸ್ಮಾದಶಕ್ತಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ||೨|| ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸತೃಷಾಮೋಹಸ್ವಪ್ನಕ್ರಥನಸಾದನೈಃ | ಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷುತ್ಸ್ವೇದದುರ್ಗನ್ಧೈರಲ್ಪಪ್ರಾಣೋಽಲ್ಪಮೈಥುನಃ ||೩|| ಮೇದಸ್ತು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮುದರೇಷ್ವಸ್ಥಿಷು ಸ್ಥಿತಮ್ | ಅತ ಏವೋದರೇ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮೇದಸ್ವಿನೋ ಭವೇತ್ ||೪|| ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದ್ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ | ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಾಹಾರಂ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ ||೫|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಯತ್ಯಾಹಾರಮಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ | ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಪ್ನುತೇ ಘೋರಾನ್ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ||೬|| ಏತಾವುಪದ್ರವಕರೌ ವಿಶೇಷಾದಗ್ನಿಮಾರುತೌ | ಏತೌ ತು ದಹತಃ ಸ್ಥೂಲಂ ವನದಾವೋ ವನಂ ಯಥಾ ||೭|| ಮೇದಸ್ಯತೀವ ಸಂವೃದ್ಧೇ ಸಹಸೈವಾನಿಲಾದಯಃ | ವಿಕಾರಾನ್ ದಾರುಣಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ನಾಶಯನ್ತ್ಯಾಶು ಜೀವಿತಮ್ ||೮|| ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ | ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ ||೯|| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
“ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ|” ಇತ್ಯತ್ರ ಮೇದಃಸಙ್ಕೀರ್ತನಾತ್ ಮೇದೋದುಷ್ಟೇರಭಿಧಾನಂ, ಮೇದೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಚ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಮಧುರೋಽನ್ನರಸ ಇತಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯ ಆಮ ಇವಾನ್ನರಸಃ ಸಮ್ಭವನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದೋ ಜನಯತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಆಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರಶ್ಚ ಭವತಿ” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ ಕಥಮಾಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಭವತಿ? ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಂ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅಗ್ನೌ ಚ ಮನ್ದೇ ಆಮೋತ್ಪಾದಃ, ಯದಾಹ– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ||” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಾಧ್ಯಶನಶೀಲತ್ವೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಭೋಜನೇನ ಚ ಬಹುವಿಕಾರಕರಣಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪತ್ತೇರನ್ನರಸಸ್ಯಾಮತುಲ್ಯತಾ, ಅಥವಾ ಮಧುರತರಾನ್ನರಸೋಪಲಿಪ್ತೇಽನ್ನವಹಸ್ರೋತಸಿ ಸರ್ವ ಏವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇಽನ್ನವಹಸ್ರೋತಸಿ ಮಧುರರಸಸ್ಯಾಪಿ ವಿದಾಹಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಸ ಚಾಮತುಲ್ಯತ್ವಾದಾಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅಶಕ್ತಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಮೇದಸಃ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾತ್| ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಃ ‘ರೂಕ್ಷಾಯಾಸೋದ್ಭವ’ (ಮಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಭಿಹಿತಃ| ಕ್ರಥನಮಕಸ್ಮಾದುಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧಃ| ಮೇದಸೇತ್ಯಾದಿ| ಚರನ್ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಿತಿ ಮೇದೋರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಕುಮ್ಭಕಾರಪವನನ್ಯಾಯೇನಾನ್ತರ್ಬಲವಾನ್ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಂ ದೀಪಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ವಾಯುರಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಜನಕಃ| ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಪ್ನುತೇ ಘೋರಾನಿತಿ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ಭೋಜನಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್| ವಿಕಾರಾನ್ ದಾರುಣಾನಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಜ್ವರಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧಿವಾತರೋಗಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹ ಇತಿ ಅಯಥಾವನ್ಮಾಂಸೋಪಚಯ ಉತ್ಸಾಹಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧-೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
“ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ” ಇತಿ ಕೀರ್ತನಾತ್ ಪಿಡಕಾನನ್ತರಂ ಮೇದೋನಿದಾನಮಾಹ– ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ– ಅವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಸೇವಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಆಮ ಇವ ಮಧುರೋಽನ್ನರಸಃ ಸಮ್ಭವನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದೋ ಜನಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಆಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರಶ್ಚ ಭವತಿ|” ಇತಿ| ನನು ಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ಕಥಮಾಮ ಇವಾನ್ನರಸೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಚರನ್ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತ್ಯಗ್ನಿಮಾಹಾರಂ ಶೋಷಯತ್ಯಪಿ|” ಇತಿ, ಅಗ್ನೌ ಚ ಮನ್ದೇ ಆಮೋತ್ಪಾದಃ, ಯದಾಹ– “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ|” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಾಧ್ಯಶನಶೀಲತ್ವೇನ ಕದಾಚಿತ್ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಭೋಜನೇನ ಚ ತಸ್ಯ ಮಹಾವಿಕಾರೋದಯಃ, ‘ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚಾಪ್ನುತೇ ಘೋರಾನ್ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್|” ಇತಿ; ಅಥವಾ ಮಧುರತರಾನ್ನರಸೋಪಲಿಪ್ತೇಽನ್ನವಹೇ ಸ್ರೋತಸಿ ಸರ್ವ ಏವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಾನ್ನವಹೇ ಸ್ರೋತಸಿ ಮಧುರಸ್ಯಾಪಿ ವಿದಾಹಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ||” ಇತಿ| ಸ ಚಾಮತುಲ್ಯತ್ವಾದಾಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಾಂ ಶಕ್ತಿಮಾಹ– ಮೇದಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾಃ ನ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ, ಮೇದಶ್ಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ| ತಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾಸನಿದಾನೋಕ್ತಃ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಃ, ಸ್ವಪ್ನಃ ನಿದ್ರಾ, ಕ್ರಥನಮಕಸ್ಮಾತ್ ಶ್ವಾಸಾವರೋಧಃ, ಅನ್ಯೇ– ಕ್ರಥನಂ ತಸ್ಯ ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರರವಃ, ಸಾದನಂ ಶರೀರಸ್ಯ, ಕ್ಷುತ್ ಛಿಕ್ಕಾ, ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣೋ ಹೀನಬಲಃ, ಅಲ್ಪಮೈಥುನಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯಾವೃದ್ಧಿತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಮಾಹ– ಮೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ವಹ್ನೇರ್ದೀಪ್ತಿತಾಮಾಹ– ಮೇದಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮೇದೋರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಯದಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಪವನನ್ಯಾಯೇನಾನ್ತರ್ಬಲವಾನತಿಪ್ರವೃದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ವಿಶೇಷಾದಗ್ನಿಂ ದೀಪಯತಿ, ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವಾದಾಹಾರಮಭಿಲಷತಿ| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತು ವಾಯುರಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಯಾತ್| ಕಾಂಶ್ಚಿದ್ವಿಕಾರಾನ್ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್, ಘೋರಾನ್ ದಾರುಣಾನ್| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾದಿತಿ ಭೋಜನಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್, ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಜ್ವರಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧಿವಾತರೋಗಾಣಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಕೋಷ್ಠಾನ್ತಃರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ವಿನಾಶಾಯ ಭವತ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಏತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಾತ್ಪ್ರವೃದ್ಧಾವೇತೌ ರೋಗೋತ್ಪಾದಕೌ ಭವತಃ| ಏತೌ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಂ ನರಂ ನಾಶಯತಃ, ಯಥಾ ದಾವಾಗ್ನಿರ್ವನಮ್| ಪುನರತಿಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ಯ ಮೇದಸೋ ವಿಶೇಷಹೇತುಮಾಹ– ಮೇದಸೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಾನ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನೇವ| ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ಫಿಕ್ ಊರ್ವೋರುಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ, ಅಯಥಾವನ್ಮಾಂಸೋಪಚಯ ಉತ್ಸಾಹಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧-೯||