Adhikarana మేదోరోగనిదాన-సంప్రాప్తి-లక్షణాని, అతిస్థూలలక్షణం చ (౧-౯) · Śloka ౯
అథ మేదోరోగనిదానం | అవ్యాయామదివాస్వప్నశ్లేష్మలాహారసేవినః | మధురోऽన్నరసః ప్రాయః స్నేహాన్మేదః ప్రవర్ధయేత్ ||1|| మేదసాऽऽవృతమార్గత్వాత్ పుష్యంత్యన్యే న ధావతః | మేదస్తు చీయతే తస్మాదశక్తః సర్వకర్మసు ||2|| క్షుద్రశ్వాసతృషామోహస్వప్నక్రథనసాదనైః | యుక్తః క్షుత్స్వేదదుర్గంధైరల్పప్రాణోऽల్పమైథునః ||3|| మేదస్తు సర్వభూతానాముదరేష్వస్థిషు స్థితం | అత ఏవోదరే వృద్ధిః ప్రాయో మేదస్వినో భవేత్ ||4|| మేదసాऽऽవృతమార్గత్వాద్వాయుః కోష్ఠే విశేషతః | చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమాహారం శోషయత్యపి ||5|| తస్మాత్ స శీఘ్రం జరయత్యాహారమభికాంక్షతి | వికారాంశ్చాప్నుతే ఘోరాన్ కాంశ్చిత్ కాలవ్యతిక్రమాత్ ||6|| ఏతావుపద్రవకరౌ విశేషాదగ్నిమారుతౌ | ఏతౌ తు దహతః స్థూలం వనదావో వనం యథా ||7|| మేదస్యతీవ సంవృద్ధే సహసైవానిలాదయః | వికారాన్ దారుణాన్ కృత్వా నాశయంత్యాశు జీవితం ||8|| మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః | అయథోపచయోత్సాహో నరోऽతిస్థూల ఉచ్యతే ||9|| (చ. సూ. అ. 21) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
“వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః|” ఇత్యత్ర మేదఃసంకీర్తనాత్ మేదోదుష్టేరభిధానం, మేదోదుష్ట్యా చ స్థౌల్యం| మధురోऽన్నరస ఇతి మధురప్రాయ ఆమ ఇవాన్నరసః సంభవన్ స్నేహాన్మేదో జనయతి| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “ఆమ ఇవాన్నరసో మధురతరశ్చ భవతి” ఇత్యాది| నను, మేదస్వినస్తీక్ష్ణాగ్నిత్వాత్ కథమామ ఇవాన్నరసో భవతి? యదుక్తం చరకేణ– “చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిం” (చ. సూ. అ. 21) ఇతి| అగ్నౌ చ మందే ఆమోత్పాదః, యదాహ– “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి కీర్తితః||” ఇతి| ఉచ్యతే– శ్లేష్మలాహారాధ్యశనశీలత్వేన కదాచిత్ కాలవ్యతిక్రమభోజనేన చ బహువికారకరణాగ్నివ్యాపత్తేరన్నరసస్యామతుల్యతా, అథవా మధురతరాన్నరసోపలిప్తేऽన్నవహస్రోతసి సర్వ ఏవాన్నరసో మధురతరో నిష్పద్యతే| యథా పిత్తయుక్తేऽన్నవహస్రోతసి మధురరసస్యాపి విదాహః| యదుక్తం– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| స చామతుల్యత్వాదామ ఇత్యుచ్యతే| అశక్తః సర్వకర్మస్వితి మేదసః సౌకుమార్యాత్| క్షుద్రశ్వాసః ‘రూక్షాయాసోద్భవ’ (మా. ని. అ. 12) ఇత్యాదినాऽభిహితః| క్రథనమకస్మాదుచ్ఛ్వాసావరోధః| మేదసేత్యాది| చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమితి మేదోరుద్ధమార్గత్వాత్ కుంభకారపవనన్యాయేనాంతర్బలవాన్ వృద్ధో వాయురగ్నిం దీపయతి| అతివృద్ధస్తు వాయురగ్నివైషమ్యజనకః| వికారాంశ్చాప్నుతే ఘోరానితి వాతవికారాణామన్యతమాన్| కాలవ్యతిక్రమాత్ భోజనకాలవ్యతిక్రమాత్| వికారాన్ దారుణానితి ప్రమేహపిడకాజ్వరభగందరవిద్రధివాతరోగాణామన్యతమాన్| అయథోపచయోత్సాహ ఇతి అయథావన్మాంసోపచయ ఉత్సాహశ్చ యస్య స తథా||1-9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
“వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః” ఇతి కీర్తనాత్ పిడకానంతరం మేదోనిదానమాహ– తస్యోత్పత్తౌ హేతుమాహ– అవ్యాయామేత్యాది| అవ్యాయామాదిసేవినః పురుషస్య ప్రాయో బాహుల్యేన ఆమ ఇవ మధురోऽన్నరసః సంభవన్ స్నేహాన్మేదో జనయతి| ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “ఆమ ఇవాన్నరసో మధురతరశ్చ భవతి|” ఇతి| నను మేదస్వినస్తీక్ష్ణాగ్నిత్వాత్కథమామ ఇవాన్నరసో భవతి| యదుక్తం చరకే– “చరన్సంధుక్షయత్యగ్నిమాహారం శోషయత్యపి|” ఇతి, అగ్నౌ చ మందే ఆమోత్పాదః, యదాహ– “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి కీర్తితః|” ఇతి| ఉచ్యతే– శ్లేష్మలాహారాధ్యశనశీలత్వేన కదాచిత్కాలవ్యతిక్రమభోజనేన చ తస్య మహావికారోదయః, ‘వికారాంశ్చాప్నుతే ఘోరాంకాంశ్చిత్కాలవ్యతిక్రమాత్|” ఇతి; అథవా మధురతరాన్నరసోపలిప్తేऽన్నవహే స్రోతసి సర్వ ఏవాన్నరసో మధురతరో నిష్పద్యతే, యథా పిత్తయుక్తాన్నవహే స్రోతసి మధురస్యాపి విదాహః| యదుక్తం– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” ఇతి| స చామతుల్యత్వాదామ ఇత్యుచ్యతే| తస్యాతివృద్ధాం శక్తిమాహ– మేదసేత్యాది| అన్యే ధాతవో రసాదయః శుక్రాంతాః న పుష్యంతి, మేదశ్చీయతే వృద్ధిం గచ్ఛతి| తస్యాపి ప్రవృద్ధస్యోపద్రవానాహ– క్షుద్రేత్యాది| శ్వాసనిదానోక్తః క్షుద్రశ్వాసః, స్వప్నః నిద్రా, క్రథనమకస్మాత్ శ్వాసావరోధః, అన్యే– క్రథనం తస్య కంఠే ఘుర్ఘురరవః, సాదనం శరీరస్య, క్షుత్ ఛిక్కా, అల్పప్రాణో హీనబలః, అల్పమైథునః శుక్రస్యావృద్ధిత్వాత్| తస్య స్థానసంశ్రయమాహ– మేద ఇత్యాది| సుగమం| తస్యాతివృద్ధస్య వహ్నేర్దీప్తితామాహ– మేదసేత్యాది| మేదోరుద్ధమార్గత్వాత్ యది కుంభకారపవనన్యాయేనాంతర్బలవానతిప్రవృద్ధో వాయుర్విశేషాదగ్నిం దీపయతి, దీప్తాగ్నిత్వాదాహారమభిలషతి| అతిప్రవృద్ధస్తు వాయురగ్నివైషమ్యకృత్ స్యాత్| కాంశ్చిద్వికారాన్ వాతవికారాణామన్యతమాన్, ఘోరాన్ దారుణాన్| కాలవ్యతిక్రమాదితి భోజనకాలవ్యతిక్రమాత్, ప్రమేహపిడకాజ్వరభగందరవిద్రధివాతరోగాణామన్యతమాన్| కోష్ఠాంతఃరుద్ధమార్గత్వాత్ ప్రవృద్ధౌ వినాశాయ భవత ఇత్యత ఆహ– ఏతావిత్యాది| విశేషాత్ప్రవృద్ధావేతౌ రోగోత్పాదకౌ భవతః| ఏతౌ హి స్థూలం నరం నాశయతః, యథా దావాగ్నిర్వనం| పునరతిప్రవృద్ధస్య మేదసో విశేషహేతుమాహ– మేదసీత్యాది| వికారాన్ పూర్వోక్తానేవ| స్థూలలక్షణమాహ– స్ఫిక్ ఊర్వోరుపరితనో భాగః, అయథావన్మాంసోపచయ ఉత్సాహశ్చ యస్య స తథా||1-9||