Adhikarana मेदोरोगनिदान-सम्प्राप्ति-लक्षणानि, अतिस्थूललक्षणं च (१-९) · Śloka ९
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
“विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः|” इत्यत्र मेदःसङ्कीर्तनात् मेदोदुष्टेरभिधानं, मेदोदुष्ट्या च स्थौल्यम्| मधुरोऽन्नरस इति मधुरप्राय आम इवान्नरसः सम्भवन् स्नेहान्मेदो जनयति| सुश्रुतेऽप्युक्तम्– “आम इवान्नरसो मधुरतरश्च भवति” इत्यादि| ननु, मेदस्विनस्तीक्ष्णाग्नित्वात् कथमाम इवान्नरसो भवति? यदुक्तं चरकेण– “चरन् सन्धुक्षयत्यग्निं” (च. सू. अ. २१) इति| अग्नौ च मन्दे आमोत्पादः, यदाह– “आमाशयस्थः कायाग्नेर्दौर्बल्यादविपाचितः| आद्य आहारधातुर्यः स आम इति कीर्तितः||” इति| उच्यते– श्लेष्मलाहाराध्यशनशीलत्वेन कदाचित् कालव्यतिक्रमभोजनेन च बहुविकारकरणाग्निव्यापत्तेरन्नरसस्यामतुल्यता, अथवा मधुरतरान्नरसोपलिप्तेऽन्नवहस्रोतसि सर्व एवान्नरसो मधुरतरो निष्पद्यते| यथा पित्तयुक्तेऽन्नवहस्रोतसि मधुररसस्यापि विदाहः| यदुक्तम्– “स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते||” (सु. सू. अ. ४६) इति| स चामतुल्यत्वादाम इत्युच्यते| अशक्तः सर्वकर्मस्विति मेदसः सौकुमार्यात्| क्षुद्रश्वासः ‘रूक्षायासोद्भव’ (मा. नि. अ. १२) इत्यादिनाऽभिहितः| क्रथनमकस्मादुच्छ्वासावरोधः| मेदसेत्यादि| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमिति मेदोरुद्धमार्गत्वात् कुम्भकारपवनन्यायेनान्तर्बलवान् वृद्धो वायुरग्निं दीपयति| अतिवृद्धस्तु वायुरग्निवैषम्यजनकः| विकारांश्चाप्नुते घोरानिति वातविकाराणामन्यतमान्| कालव्यतिक्रमात् भोजनकालव्यतिक्रमात्| विकारान् दारुणानिति प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातरोगाणामन्यतमान्| अयथोपचयोत्साह इति अयथावन्मांसोपचय उत्साहश्च यस्य स तथा||१-९||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
“विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः” इति कीर्तनात् पिडकानन्तरं मेदोनिदानमाह– तस्योत्पत्तौ हेतुमाह– अव्यायामेत्यादि| अव्यायामादिसेविनः पुरुषस्य प्रायो बाहुल्येन आम इव मधुरोऽन्नरसः सम्भवन् स्नेहान्मेदो जनयति| उक्तं च सुश्रुते– “आम इवान्नरसो मधुरतरश्च भवति|” इति| ननु मेदस्विनस्तीक्ष्णाग्नित्वात्कथमाम इवान्नरसो भवति| यदुक्तं चरके– “चरन्सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि|” इति, अग्नौ च मन्दे आमोत्पादः, यदाह– “आमाशयस्थः कायाग्नेर्दौर्बल्यादविपाचितः| आद्य आहारधातुर्यः स आम इति कीर्तितः|” इति| उच्यते– श्लेष्मलाहाराध्यशनशीलत्वेन कदाचित्कालव्यतिक्रमभोजनेन च तस्य महाविकारोदयः, ‘विकारांश्चाप्नुते घोरान्कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्|” इति; अथवा मधुरतरान्नरसोपलिप्तेऽन्नवहे स्रोतसि सर्व एवान्नरसो मधुरतरो निष्पद्यते, यथा पित्तयुक्तान्नवहे स्रोतसि मधुरस्यापि विदाहः| यदुक्तम्– “स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते||” इति| स चामतुल्यत्वादाम इत्युच्यते| तस्यातिवृद्धां शक्तिमाह– मेदसेत्यादि| अन्ये धातवो रसादयः शुक्रान्ताः न पुष्यन्ति, मेदश्चीयते वृद्धिं गच्छति| तस्यापि प्रवृद्धस्योपद्रवानाह– क्षुद्रेत्यादि| श्वासनिदानोक्तः क्षुद्रश्वासः, स्वप्नः निद्रा, क्रथनमकस्मात् श्वासावरोधः, अन्ये– क्रथनं तस्य कण्ठे घुर्घुररवः, सादनं शरीरस्य, क्षुत् छिक्का, अल्पप्राणो हीनबलः, अल्पमैथुनः शुक्रस्यावृद्धित्वात्| तस्य स्थानसंश्रयमाह– मेद इत्यादि| सुगमम्| तस्यातिवृद्धस्य वह्नेर्दीप्तितामाह– मेदसेत्यादि| मेदोरुद्धमार्गत्वात् यदि कुम्भकारपवनन्यायेनान्तर्बलवानतिप्रवृद्धो वायुर्विशेषादग्निं दीपयति, दीप्ताग्नित्वादाहारमभिलषति| अतिप्रवृद्धस्तु वायुरग्निवैषम्यकृत् स्यात्| कांश्चिद्विकारान् वातविकाराणामन्यतमान्, घोरान् दारुणान्| कालव्यतिक्रमादिति भोजनकालव्यतिक्रमात्, प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातरोगाणामन्यतमान्| कोष्ठान्तःरुद्धमार्गत्वात् प्रवृद्धौ विनाशाय भवत इत्यत आह– एतावित्यादि| विशेषात्प्रवृद्धावेतौ रोगोत्पादकौ भवतः| एतौ हि स्थूलं नरं नाशयतः, यथा दावाग्निर्वनम्| पुनरतिप्रवृद्धस्य मेदसो विशेषहेतुमाह– मेदसीत्यादि| विकारान् पूर्वोक्तानेव| स्थूललक्षणमाह– स्फिक् ऊर्वोरुपरितनो भागः, अयथावन्मांसोपचय उत्साहश्च यस्य स तथा||१-९||