Adhikarana மேதோரோகநிதாந-ஸம்ப்ராப்தி-லக்ஷணாநி, அதிஸ்தூலலக்ஷணஂ ச (௧-௯) · Śloka ௯
அத மேதோரோகநிதாநம் | அவ்யாயாமதிவாஸ்வப்நஶ்லேஷ்மலாஹாரஸேவிநஃ | மதுரோऽந்நரஸஃ ப்ராயஃ ஸ்நேஹாந்மேதஃ ப்ரவர்தயேத் ||௧|| மேதஸாऽऽவதமார்கத்வாத் புஷ்யந்த்யந்யே ந தாவதஃ | மேதஸ்து சீயதே தஸ்மாதஶக்தஃ ஸர்வகர்மஸு ||௨|| க்ஷுத்ரஶ்வாஸதஷாமோஹஸ்வப்நக்ரதநஸாதநைஃ | யுக்தஃ க்ஷுத்ஸ்வேததுர்கந்தைரல்பப்ராணோऽல்பமைதுநஃ ||௩|| மேதஸ்து ஸர்வபூதாநாமுதரேஷ்வஸ்திஷு ஸ்திதம் | அத ஏவோதரே வத்திஃ ப்ராயோ மேதஸ்விநோ பவேத் ||௪|| மேதஸாऽऽவதமார்கத்வாத்வாயுஃ கோஷ்டே விஶேஷதஃ | சரந் ஸந்துக்ஷயத்யக்நிமாஹாரஂ ஶோஷயத்யபி ||௫|| தஸ்மாத் ஸ ஶீக்ரஂ ஜரயத்யாஹாரமபிகாங்க்ஷதி | விகாராஂஶ்சாப்நுதே கோராந் காஂஶ்சித் காலவ்யதிக்ரமாத் ||௬|| ஏதாவுபத்ரவகரௌ விஶேஷாதக்நிமாருதௌ | ஏதௌ து தஹதஃ ஸ்தூலஂ வநதாவோ வநஂ யதா ||௭|| மேதஸ்யதீவ ஸஂவத்தே ஸஹஸைவாநிலாதயஃ | விகாராந் தாருணாந் கத்வா நாஶயந்த்யாஶு ஜீவிதம் ||௮|| மேதோமாஂஸாதிவத்தத்வாச்சலஸ்பிகுதரஸ்தநஃ | அயதோபசயோத்ஸாஹோ நரோऽதிஸ்தூல உச்யதே ||௯|| (ச. ஸூ. அ. ௨௧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
“விநா ப்ரமேஹமப்யேதா ஜாயந்தே துஷ்டமேதஸஃ|” இத்யத்ர மேதஃஸங்கீர்தநாத் மேதோதுஷ்டேரபிதாநஂ, மேதோதுஷ்ட்யா ச ஸ்தௌல்யம்| மதுரோऽந்நரஸ இதி மதுரப்ராய ஆம இவாந்நரஸஃ ஸம்பவந் ஸ்நேஹாந்மேதோ ஜநயதி| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தம்– “ஆம இவாந்நரஸோ மதுரதரஶ்ச பவதி” இத்யாதி| நநு, மேதஸ்விநஸ்தீக்ஷ்ணாக்நித்வாத் கதமாம இவாந்நரஸோ பவதி? யதுக்தஂ சரகேண– “சரந் ஸந்துக்ஷயத்யக்நிஂ” (ச. ஸூ. அ. ௨௧) இதி| அக்நௌ ச மந்தே ஆமோத்பாதஃ, யதாஹ– “ஆமாஶயஸ்தஃ காயாக்நேர்தௌர்பல்யாதவிபாசிதஃ| ஆத்ய ஆஹாரதாதுர்யஃ ஸ ஆம இதி கீர்திதஃ||” இதி| உச்யதே– ஶ்லேஷ்மலாஹாராத்யஶநஶீலத்வேந கதாசித் காலவ்யதிக்ரமபோஜநேந ச பஹுவிகாரகரணாக்நிவ்யாபத்தேரந்நரஸஸ்யாமதுல்யதா, அதவா மதுரதராந்நரஸோபலிப்தேऽந்நவஹஸ்ரோதஸி ஸர்வ ஏவாந்நரஸோ மதுரதரோ நிஷ்பத்யதே| யதா பித்தயுக்தேऽந்நவஹஸ்ரோதஸி மதுரரஸஸ்யாபி விதாஹஃ| யதுக்தம்– “ஸ்ரோதஸ்யந்நவஹே பித்தஂ பக்தௌ வா யஸ்ய திஷ்டதி| விதாஹி புக்தமந்யத்வா தஸ்யாப்யந்நஂ விதஹ்யதே||” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬) இதி| ஸ சாமதுல்யத்வாதாம இத்யுச்யதே| அஶக்தஃ ஸர்வகர்மஸ்விதி மேதஸஃ ஸௌகுமார்யாத்| க்ஷுத்ரஶ்வாஸஃ ‘ரூக்ஷாயாஸோத்பவ’ (மா. நி. அ. ௧௨) இத்யாதிநாऽபிஹிதஃ| க்ரதநமகஸ்மாதுச்ச்வாஸாவரோதஃ| மேதஸேத்யாதி| சரந் ஸந்துக்ஷயத்யக்நிமிதி மேதோருத்தமார்கத்வாத் கும்பகாரபவநந்யாயேநாந்தர்பலவாந் வத்தோ வாயுரக்நிஂ தீபயதி| அதிவத்தஸ்து வாயுரக்நிவைஷம்யஜநகஃ| விகாராஂஶ்சாப்நுதே கோராநிதி வாதவிகாராணாமந்யதமாந்| காலவ்யதிக்ரமாத் போஜநகாலவ்யதிக்ரமாத்| விகாராந் தாருணாநிதி ப்ரமேஹபிடகாஜ்வரபகந்தரவித்ரதிவாதரோகாணாமந்யதமாந்| அயதோபசயோத்ஸாஹ இதி அயதாவந்மாஂஸோபசய உத்ஸாஹஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா||௧-௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
“விநா ப்ரமேஹமப்யேதா ஜாயந்தே துஷ்டமேதஸஃ” இதி கீர்தநாத் பிடகாநந்தரஂ மேதோநிதாநமாஹ– தஸ்யோத்பத்தௌ ஹேதுமாஹ– அவ்யாயாமேத்யாதி| அவ்யாயாமாதிஸேவிநஃ புருஷஸ்ய ப்ராயோ பாஹுல்யேந ஆம இவ மதுரோऽந்நரஸஃ ஸம்பவந் ஸ்நேஹாந்மேதோ ஜநயதி| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “ஆம இவாந்நரஸோ மதுரதரஶ்ச பவதி|” இதி| நநு மேதஸ்விநஸ்தீக்ஷ்ணாக்நித்வாத்கதமாம இவாந்நரஸோ பவதி| யதுக்தஂ சரகே– “சரந்ஸந்துக்ஷயத்யக்நிமாஹாரஂ ஶோஷயத்யபி|” இதி, அக்நௌ ச மந்தே ஆமோத்பாதஃ, யதாஹ– “ஆமாஶயஸ்தஃ காயாக்நேர்தௌர்பல்யாதவிபாசிதஃ| ஆத்ய ஆஹாரதாதுர்யஃ ஸ ஆம இதி கீர்திதஃ|” இதி| உச்யதே– ஶ்லேஷ்மலாஹாராத்யஶநஶீலத்வேந கதாசித்காலவ்யதிக்ரமபோஜநேந ச தஸ்ய மஹாவிகாரோதயஃ, ‘விகாராஂஶ்சாப்நுதே கோராந்காஂஶ்சித்காலவ்யதிக்ரமாத்|” இதி; அதவா மதுரதராந்நரஸோபலிப்தேऽந்நவஹே ஸ்ரோதஸி ஸர்வ ஏவாந்நரஸோ மதுரதரோ நிஷ்பத்யதே, யதா பித்தயுக்தாந்நவஹே ஸ்ரோதஸி மதுரஸ்யாபி விதாஹஃ| யதுக்தம்– “ஸ்ரோதஸ்யந்நவஹே பித்தஂ பக்தௌ வா யஸ்ய திஷ்டதி| விதாஹி புக்தமந்யத்வா தஸ்யாப்யந்நஂ விதஹ்யதே||” இதி| ஸ சாமதுல்யத்வாதாம இத்யுச்யதே| தஸ்யாதிவத்தாஂ ஶக்திமாஹ– மேதஸேத்யாதி| அந்யே தாதவோ ரஸாதயஃ ஶுக்ராந்தாஃ ந புஷ்யந்தி, மேதஶ்சீயதே வத்திஂ கச்சதி| தஸ்யாபி ப்ரவத்தஸ்யோபத்ரவாநாஹ– க்ஷுத்ரேத்யாதி| ஶ்வாஸநிதாநோக்தஃ க்ஷுத்ரஶ்வாஸஃ, ஸ்வப்நஃ நித்ரா, க்ரதநமகஸ்மாத் ஶ்வாஸாவரோதஃ, அந்யே– க்ரதநஂ தஸ்ய கண்டே குர்குரரவஃ, ஸாதநஂ ஶரீரஸ்ய, க்ஷுத் சிக்கா, அல்பப்ராணோ ஹீநபலஃ, அல்பமைதுநஃ ஶுக்ரஸ்யாவத்தித்வாத்| தஸ்ய ஸ்தாநஸஂஶ்ரயமாஹ– மேத இத்யாதி| ஸுகமம்| தஸ்யாதிவத்தஸ்ய வஹ்நேர்தீப்திதாமாஹ– மேதஸேத்யாதி| மேதோருத்தமார்கத்வாத் யதி கும்பகாரபவநந்யாயேநாந்தர்பலவாநதிப்ரவத்தோ வாயுர்விஶேஷாதக்நிஂ தீபயதி, தீப்தாக்நித்வாதாஹாரமபிலஷதி| அதிப்ரவத்தஸ்து வாயுரக்நிவைஷம்யகத் ஸ்யாத்| காஂஶ்சித்விகாராந் வாதவிகாராணாமந்யதமாந், கோராந் தாருணாந்| காலவ்யதிக்ரமாதிதி போஜநகாலவ்யதிக்ரமாத், ப்ரமேஹபிடகாஜ்வரபகந்தரவித்ரதிவாதரோகாணாமந்யதமாந்| கோஷ்டாந்தஃருத்தமார்கத்வாத் ப்ரவத்தௌ விநாஶாய பவத இத்யத ஆஹ– ஏதாவித்யாதி| விஶேஷாத்ப்ரவத்தாவேதௌ ரோகோத்பாதகௌ பவதஃ| ஏதௌ ஹி ஸ்தூலஂ நரஂ நாஶயதஃ, யதா தாவாக்நிர்வநம்| புநரதிப்ரவத்தஸ்ய மேதஸோ விஶேஷஹேதுமாஹ– மேதஸீத்யாதி| விகாராந் பூர்வோக்தாநேவ| ஸ்தூலலக்ஷணமாஹ– ஸ்பிக் ஊர்வோருபரிதநோ பாகஃ, அயதாவந்மாஂஸோபசய உத்ஸாஹஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா||௧-௯||