Adhikarana മേദോരോഗനിദാന-സമ്പ്രാപ്തി-ലക്ഷണാനി, അതിസ്ഥൂലലക്ഷണം ച (൧-൯) · Śloka ൯
അഥ മേദോരോഗനിദാനമ് | അവ്യായാമദിവാസ്വപ്നശ്ലേഷ്മലാഹാരസേവിനഃ | മധുരോऽന്നരസഃ പ്രായഃ സ്നേഹാന്മേദഃ പ്രവര്ധയേത് ||൧|| മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാത് പുഷ്യന്ത്യന്യേ ന ധാവതഃ | മേദസ്തു ചീയതേ തസ്മാദശക്തഃ സര്വകര്മസു ||൨|| ക്ഷുദ്രശ്വാസതൃഷാമോഹസ്വപ്നക്രഥനസാദനൈഃ | യുക്തഃ ക്ഷുത്സ്വേദദുര്ഗന്ധൈരല്പപ്രാണോऽല്പമൈഥുനഃ ||൩|| മേദസ്തു സര്വഭൂതാനാമുദരേഷ്വസ്ഥിഷു സ്ഥിതമ് | അത ഏവോദരേ വൃദ്ധിഃ പ്രായോ മേദസ്വിനോ ഭവേത് ||൪|| മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാദ്വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ | ചരന് സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിമാഹാരം ശോഷയത്യപി ||൫|| തസ്മാത് സ ശീഘ്രം ജരയത്യാഹാരമഭികാങ്ക്ഷതി | വികാരാംശ്ചാപ്നുതേ ഘോരാന് കാംശ്ചിത് കാലവ്യതിക്രമാത് ||൬|| ഏതാവുപദ്രവകരൌ വിശേഷാദഗ്നിമാരുതൌ | ഏതൌ തു ദഹതഃ സ്ഥൂലം വനദാവോ വനം യഥാ ||൭|| മേദസ്യതീവ സംവൃദ്ധേ സഹസൈവാനിലാദയഃ | വികാരാന് ദാരുണാന് കൃത്വാ നാശയന്ത്യാശു ജീവിതമ് ||൮|| മേദോമാംസാതിവൃദ്ധത്വാച്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ | അയഥോപചയോത്സാഹോ നരോऽതിസ്ഥൂല ഉച്യതേ ||൯|| (ച. സൂ. അ. ൨൧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
“വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ|” ഇത്യത്ര മേദഃസങ്കീര്തനാത് മേദോദുഷ്ടേരഭിധാനം, മേദോദുഷ്ട്യാ ച സ്ഥൌല്യമ്| മധുരോऽന്നരസ ഇതി മധുരപ്രായ ആമ ഇവാന്നരസഃ സമ്ഭവന് സ്നേഹാന്മേദോ ജനയതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “ആമ ഇവാന്നരസോ മധുരതരശ്ച ഭവതി” ഇത്യാദി| നനു, മേദസ്വിനസ്തീക്ഷ്ണാഗ്നിത്വാത് കഥമാമ ഇവാന്നരസോ ഭവതി? യദുക്തം ചരകേണ– “ചരന് സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിം” (ച. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി| അഗ്നൌ ച മന്ദേ ആമോത്പാദഃ, യദാഹ– “ആമാശയസ്ഥഃ കായാഗ്നേര്ദൌര്ബല്യാദവിപാചിതഃ| ആദ്യ ആഹാരധാതുര്യഃ സ ആമ ഇതി കീര്തിതഃ||” ഇതി| ഉച്യതേ– ശ്ലേഷ്മലാഹാരാധ്യശനശീലത്വേന കദാചിത് കാലവ്യതിക്രമഭോജനേന ച ബഹുവികാരകരണാഗ്നിവ്യാപത്തേരന്നരസസ്യാമതുല്യതാ, അഥവാ മധുരതരാന്നരസോപലിപ്തേऽന്നവഹസ്രോതസി സര്വ ഏവാന്നരസോ മധുരതരോ നിഷ്പദ്യതേ| യഥാ പിത്തയുക്തേऽന്നവഹസ്രോതസി മധുരരസസ്യാപി വിദാഹഃ| യദുക്തമ്– “സ്രോതസ്യന്നവഹേ പിത്തം പക്തൌ വാ യസ്യ തിഷ്ഠതി| വിദാഹി ഭുക്തമന്യദ്വാ തസ്യാപ്യന്നം വിദഹ്യതേ||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| സ ചാമതുല്യത്വാദാമ ഇത്യുച്യതേ| അശക്തഃ സര്വകര്മസ്വിതി മേദസഃ സൌകുമാര്യാത്| ക്ഷുദ്രശ്വാസഃ ‘രൂക്ഷായാസോദ്ഭവ’ (മാ. നി. അ. ൧൨) ഇത്യാദിനാऽഭിഹിതഃ| ക്രഥനമകസ്മാദുച്ഛ്വാസാവരോധഃ| മേദസേത്യാദി| ചരന് സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിമിതി മേദോരുദ്ധമാര്ഗത്വാത് കുമ്ഭകാരപവനന്യായേനാന്തര്ബലവാന് വൃദ്ധോ വായുരഗ്നിം ദീപയതി| അതിവൃദ്ധസ്തു വായുരഗ്നിവൈഷമ്യജനകഃ| വികാരാംശ്ചാപ്നുതേ ഘോരാനിതി വാതവികാരാണാമന്യതമാന്| കാലവ്യതിക്രമാത് ഭോജനകാലവ്യതിക്രമാത്| വികാരാന് ദാരുണാനിതി പ്രമേഹപിഡകാജ്വരഭഗന്ദരവിദ്രധിവാതരോഗാണാമന്യതമാന്| അയഥോപചയോത്സാഹ ഇതി അയഥാവന്മാംസോപചയ ഉത്സാഹശ്ച യസ്യ സ തഥാ||൧-൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
“വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ” ഇതി കീര്തനാത് പിഡകാനന്തരം മേദോനിദാനമാഹ– തസ്യോത്പത്തൌ ഹേതുമാഹ– അവ്യായാമേത്യാദി| അവ്യായാമാദിസേവിനഃ പുരുഷസ്യ പ്രായോ ബാഹുല്യേന ആമ ഇവ മധുരോऽന്നരസഃ സമ്ഭവന് സ്നേഹാന്മേദോ ജനയതി| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “ആമ ഇവാന്നരസോ മധുരതരശ്ച ഭവതി|” ഇതി| നനു മേദസ്വിനസ്തീക്ഷ്ണാഗ്നിത്വാത്കഥമാമ ഇവാന്നരസോ ഭവതി| യദുക്തം ചരകേ– “ചരന്സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിമാഹാരം ശോഷയത്യപി|” ഇതി, അഗ്നൌ ച മന്ദേ ആമോത്പാദഃ, യദാഹ– “ആമാശയസ്ഥഃ കായാഗ്നേര്ദൌര്ബല്യാദവിപാചിതഃ| ആദ്യ ആഹാരധാതുര്യഃ സ ആമ ഇതി കീര്തിതഃ|” ഇതി| ഉച്യതേ– ശ്ലേഷ്മലാഹാരാധ്യശനശീലത്വേന കദാചിത്കാലവ്യതിക്രമഭോജനേന ച തസ്യ മഹാവികാരോദയഃ, ‘വികാരാംശ്ചാപ്നുതേ ഘോരാന്കാംശ്ചിത്കാലവ്യതിക്രമാത്|” ഇതി; അഥവാ മധുരതരാന്നരസോപലിപ്തേऽന്നവഹേ സ്രോതസി സര്വ ഏവാന്നരസോ മധുരതരോ നിഷ്പദ്യതേ, യഥാ പിത്തയുക്താന്നവഹേ സ്രോതസി മധുരസ്യാപി വിദാഹഃ| യദുക്തമ്– “സ്രോതസ്യന്നവഹേ പിത്തം പക്തൌ വാ യസ്യ തിഷ്ഠതി| വിദാഹി ഭുക്തമന്യദ്വാ തസ്യാപ്യന്നം വിദഹ്യതേ||” ഇതി| സ ചാമതുല്യത്വാദാമ ഇത്യുച്യതേ| തസ്യാതിവൃദ്ധാം ശക്തിമാഹ– മേദസേത്യാദി| അന്യേ ധാതവോ രസാദയഃ ശുക്രാന്താഃ ന പുഷ്യന്തി, മേദശ്ചീയതേ വൃദ്ധിം ഗച്ഛതി| തസ്യാപി പ്രവൃദ്ധസ്യോപദ്രവാനാഹ– ക്ഷുദ്രേത്യാദി| ശ്വാസനിദാനോക്തഃ ക്ഷുദ്രശ്വാസഃ, സ്വപ്നഃ നിദ്രാ, ക്രഥനമകസ്മാത് ശ്വാസാവരോധഃ, അന്യേ– ക്രഥനം തസ്യ കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരരവഃ, സാദനം ശരീരസ്യ, ക്ഷുത് ഛിക്കാ, അല്പപ്രാണോ ഹീനബലഃ, അല്പമൈഥുനഃ ശുക്രസ്യാവൃദ്ധിത്വാത്| തസ്യ സ്ഥാനസംശ്രയമാഹ– മേദ ഇത്യാദി| സുഗമമ്| തസ്യാതിവൃദ്ധസ്യ വഹ്നേര്ദീപ്തിതാമാഹ– മേദസേത്യാദി| മേദോരുദ്ധമാര്ഗത്വാത് യദി കുമ്ഭകാരപവനന്യായേനാന്തര്ബലവാനതിപ്രവൃദ്ധോ വായുര്വിശേഷാദഗ്നിം ദീപയതി, ദീപ്താഗ്നിത്വാദാഹാരമഭിലഷതി| അതിപ്രവൃദ്ധസ്തു വായുരഗ്നിവൈഷമ്യകൃത് സ്യാത്| കാംശ്ചിദ്വികാരാന് വാതവികാരാണാമന്യതമാന്, ഘോരാന് ദാരുണാന്| കാലവ്യതിക്രമാദിതി ഭോജനകാലവ്യതിക്രമാത്, പ്രമേഹപിഡകാജ്വരഭഗന്ദരവിദ്രധിവാതരോഗാണാമന്യതമാന്| കോഷ്ഠാന്തഃരുദ്ധമാര്ഗത്വാത് പ്രവൃദ്ധൌ വിനാശായ ഭവത ഇത്യത ആഹ– ഏതാവിത്യാദി| വിശേഷാത്പ്രവൃദ്ധാവേതൌ രോഗോത്പാദകൌ ഭവതഃ| ഏതൌ ഹി സ്ഥൂലം നരം നാശയതഃ, യഥാ ദാവാഗ്നിര്വനമ്| പുനരതിപ്രവൃദ്ധസ്യ മേദസോ വിശേഷഹേതുമാഹ– മേദസീത്യാദി| വികാരാന് പൂര്വോക്താനേവ| സ്ഥൂലലക്ഷണമാഹ– സ്ഫിക് ഊര്വോരുപരിതനോ ഭാഗഃ, അയഥാവന്മാംസോപചയ ഉത്സാഹശ്ച യസ്യ സ തഥാ||൧-൯||