Adhikarana ਮੇਦੋਰੋਗਨਿਦਾਨ-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿ-ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੧-੯) · Śloka ੯
ਅਥ ਮੇਦੋਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ | ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ | ਮਧੁਰੋਨ੍ਨਰਸਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ ||੧|| ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਨ ਧਾਵਤਃ | ਮੇਦਸ੍ਤੁ ਚੀਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ||੨|| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸਾਮੋਹਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰਥਨਸਾਦਨੈਃ | ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵੇਦਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੈਰਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣੋਲ੍ਪਮੈਥੁਨਃ ||੩|| ਮੇਦਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਦਰੇਸ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ | ਅਤ ਏਵੋਦਰੇ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਭਵੇਤ੍ ||੪|| ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ ||੫|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਯਤ੍ਯਾਹਾਰਮਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ | ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ||੬|| ਏਤਾਵੁਪਦ੍ਰਵਕਰੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਗ੍ਨਿਮਾਰੁਤੌ | ਏਤੌ ਤੁ ਦਹਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਵਨਦਾਵੋ ਵਨਂ ਯਥਾ ||੭|| ਮੇਦਸ੍ਯਤੀਵ ਸਂਵਦ੍ਧੇ ਸਹਸੈਵਾਨਿਲਾਦਯਃ | ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ ||੮|| ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ | ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੯|| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) |
View original
अथ मेदोरोगनिदानम् | अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः | मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदः प्रवर्धयेत् ||१|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वात् पुष्यन्त्यन्ये न धावतः | मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु ||२|| क्षुद्रश्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः | युक्तः क्षुत्स्वेददुर्गन्धैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ||३|| मेदस्तु सर्वभूतानामुदरेष्वस्थिषु स्थितम् | अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ||४|| मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः | चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारमभिकाङ्क्षति | विकारांश्चाप्नुते घोरान् कांश्चित् कालव्यतिक्रमात् ||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ | एतौ तु दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः | विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः | अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ||९|| (च. सू. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
“ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ|” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇਦਃਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟੇਰਭਿਧਾਨਂ, ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਮਧੁਰੋਨ੍ਨਰਸ ਇਤਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯ ਆਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਾਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਭਵਤਿ? ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨੌ ਚ ਮਨ੍ਦੇ ਆਮੋਤ੍ਪਾਦਃ, ਯਦਾਹ– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਾਚਿਤਃ| ਆਦ੍ਯ ਆਹਾਰਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਸ ਆਮ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਭੋਜਨੇਨ ਚ ਬਹੁਵਿਕਾਰਕਰਣਾਗ੍ਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਮਤੁਲ੍ਯਤਾ, ਅਥਵਾ ਮਧੁਰਤਰਾਨ੍ਨਰਸੋਪਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਨਵਹਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇਨ੍ਨਵਹਸ੍ਰੋਤਸਿ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦਾਹਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯਨ੍ਨਵਹੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਤੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਸ ਚਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਮੇਦਸਃ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ ‘ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਸੋਦ੍ਭਵ’ (ਮਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਭਿਹਿਤਃ| ਕ੍ਰਥਨਮਕਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਃ| ਮੇਦਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰਨ੍ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਪਵਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਤਿ| ਅਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਜਨਕਃ| ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨਿਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਭੋਜਨਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਾਤਰੋਗਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹ ਇਤਿ ਅਯਥਾਵਨ੍ਮਾਂਸੋਪਚਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧-੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
“ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ” ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਪਿਡਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮੇਦੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਸੇਵਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਆਮ ਇਵ ਮਧੁਰੋਨ੍ਨਰਸਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਆਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ|” ਇਤਿ| ਨਨੁ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਮਾਮ ਇਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਚਰਨ੍ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਹਾਰਂ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ|” ਇਤਿ, ਅਗ੍ਨੌ ਚ ਮਨ੍ਦੇ ਆਮੋਤ੍ਪਾਦਃ, ਯਦਾਹ– “ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਵਿਪਾਚਿਤਃ| ਆਦ੍ਯ ਆਹਾਰਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਸ ਆਮ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|” ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਭੋਜਨੇਨ ਚ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਵਿਕਾਰੋਦਯਃ, ‘ਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਨੁਤੇ ਘੋਰਾਨ੍ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍|” ਇਤਿ; ਅਥਵਾ ਮਧੁਰਤਰਾਨ੍ਨਰਸੋਪਲਿਪ੍ਤੇਨ੍ਨਵਹੇ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਵਹੇ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦਾਹਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯਨ੍ਨਵਹੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਤੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਸ ਚਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਮੇਦਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਨ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਮੇਦਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਨਿਦ੍ਰਾ, ਕ੍ਰਥਨਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਃ, ਅਨ੍ਯੇ– ਕ੍ਰਥਨਂ ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਰਵਃ, ਸਾਦਨਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਕ੍ਸੁਤ੍ ਛਿਕ੍ਕਾ, ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣੋ ਹੀਨਬਲਃ, ਅਲ੍ਪਮੈਥੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਵਦ੍ਧਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮਾਹ– ਮੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਤਾਮਾਹ– ਮੇਦਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਯਦਿ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਪਵਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਬਲਵਾਨਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਤਿ, ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦਾਹਾਰਮਭਿਲਸਤਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍, ਘੋਰਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਨ੍| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਭੋਜਨਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍, ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਾਤਰੋਗਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਕੋਸ੍ਠਾਨ੍ਤਃਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਏਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਵੇਤੌ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਕੌ ਭਵਤਃ| ਏਤੌ ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਂ ਨਰਂ ਨਾਸ਼ਯਤਃ, ਯਥਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਨਮ੍| ਪੁਨਰਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮੇਦਸੋ ਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਮਾਹ– ਮੇਦਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨੇਵ| ਸ੍ਥੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ੍ਫਿਕ੍ ਊਰ੍ਵੋਰੁਪਰਿਤਨੋ ਭਾਗਃ, ਅਯਥਾਵਨ੍ਮਾਂਸੋਪਚਯ ਉਤ੍ਸਾਹਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧-੯||