૫૪. મસૂરિકાનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિસ્ફોટપ્રભેદત્વાત્ પ્રાયેણ તુલ્યનિદાનત્વાચ્ચ મસૂરિકાનિદાનમ્| તસ્યા નિદાનપૂર્વિકાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– કટ્વમ્લેત્યાદિ| વિરુદ્ધાધ્યશનાશનૈરિતિ વિરુદ્ધૈરન્નૈરધ્યશનૈશ્ચ, ‘વિરુદ્ધાધ્યશનેન તુ’ ઇતિ પાઠો વા| દુષ્ટનિષ્પાવશાકાદ્યૈરિતિ દુષ્ટં વ્યાપન્નમન્નં, નિષ્પાવઃ શિમ્બિબીજમ્, આદ્યશબ્દાન્મધ્વાલુકાદિગ્રહણમ્| પ્રદુષ્ટપવનોદકૈરિતિ વિષકુસુમાદિસંસ્પર્શાત્ પ્રદુષ્ટઃ પવનસ્તથોદકં ચ, તૈઃ| ક્રૂરગ્રહેક્ષણાચ્ચેતિ શનૈશ્ચરાદયો દેશક્ષોભકરાઃ ક્રૂરગ્રહાસ્તેષામીક્ષણાત્| દુષ્ટરક્તેન સઙ્ગતા ઇત્યનેન રક્તસ્ય કટ્વમ્લાદિભિર્હેતુભિર્વિશેષેણ કોપં દર્શયતિ| અત એવોક્તં તન્ત્રાન્તરે– “પિત્તં શોણિતસંસૃષ્ટં યદા દૂષયતિ ત્વચમ્| તદા કરોતિ પિડકાઃ સર્વગાત્રેષુ દેહિનામ્|| મસૂરમુદ્ગમાષાણાં તુલ્યાઃ કોલોપમા અપિ| મસૂરિકાસ્તુ તા જ્ઞેયાઃ પિત્તરક્તાધિકા બુધૈઃ||” ઇતિ||૧-૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજામાહ– સ્ફોટા ઇત્યાદિ| ચિરપાકા ઇતિ વિકારપ્રભાવાત્||૪-૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજામાહ– રક્તા ઇત્યાદિ| જ્વરસ્તીવ્રઃ સુદારુણ ઇતિ તીવ્રશ્ચણ્ડવેગઃ, સુદારુણો બહુદુઃખેનાતિદુઃસહ||૬-૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજામાહ– રક્તજાયામિત્યાદિ| એતે વિકારાઃ પિત્તલક્ષણા ઇતિ પિત્તજમસૂરીલક્ષણત્વેન ઉક્તાઃ| ‘ રક્તાઃ પીતાસિતાઃ સ્ફોટા’ ઇત્યાદયો યે યે વિકારાસ્તે રક્તજાયાં ભવન્તિ| અત્ર કફજામનુક્ત્વૈવ પિત્તજાયા અનન્તરં રક્તજાયા ઉક્તિઃ પિત્તલક્ષણસ્યાતિદિષ્ટસ્યાવ્યવહિતત્વેન સુખગ્રહણાર્થં, રક્તરસસમત્વાત્ રક્તમલત્વાદ્વા પિત્તસ્ય પિત્તજામભિધાય અસ્યાઃ કથનં, સર્વત્ર કૃતસ્ય સમર્થનાય||૮-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજામાહ– રક્તજાયામિત્યાદિ| એતે વિકારાઃ પિત્તમસૂરિકાલક્ષણત્વેન યે ઉક્તાઃ ‘રક્તાઃ પીતાસિતાઃ સ્ફોટાઃ’ ઇત્યાદયો યે વિકારાઃ તે રક્તજાયાં ભવન્તિ| કફજામાહ– શ્વેતા ઇત્યાદિ| સુગમમ્||૮-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– નીલા ઇત્યાદિ| ચિપિટવિસ્તીર્ણા ઇતિ ચિપિટઃ ‘ચિઉડા’ ઇતિ ખ્યાતઃ, તદ્વદ્વિસ્તૃતાઃ| ચર્મસઞ્જ્ઞિતા ઇતિ ‘ચર્મદલ’ ઇતિ ખ્યાતાઃ||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજામાહ– નીલા ઇત્યાદિ| નીલાશ્ચાષપક્ષપ્રતિમાઃ| ચિપિટવિસ્તીર્ણા ઇતિ ચિપિટાશ્ચિઉડા ઇતિ ખ્યાતાઃ, તદ્વદ્વિતતાઃ| મધ્યે નિમ્ના ઇત્યુક્તે પ્રાન્તોન્નતત્વં જ્ઞેયમ્| પ્રભૂતાઃ પ્રચુરાઃ કણ્ઠરોધઃ કણ્ઠગ્રહઃ, પ્રલાપોઽબદ્ધભાષણં, દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ અસાધ્યાઃ, ચર્મસઞ્જ્ઞિતા ઇતિ ‘ ચામઘાંસ’ ઇતિ ખ્યાતઃ||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મસૂરિકાયાઃ પ્રકારં રોમાન્તિકામાહ– રોમકૂપોન્નતિસમા ઇત્યાદિ| રાગિણ્ય ઇતિ લોહિતાઃ, જ્વરપૂર્વિકા ઇતિ જ્વરપૂર્વરૂપાઃ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મસૂરિકાયાઃ પ્રકારાન્તરં રોમાન્તિકામાહ– રોમેત્યાદિ| રોમકૂપોચ્છ્રાયાઃ, રાગિણ્ય ઇતિ લોહિતાઃ, જ્વરપૂર્વિકા ઇતિ જ્વરપૂર્વરૂપાઃ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રસાદિસપ્તધાતુગતમસૂરિકાલિઙ્ગમાહ– તોયબુદ્બુદસઙ્કાશા ઇત્યાદિ| અત્ર દુષ્ટદૂષ્યપ્રભાવાત્ તોયબુદ્બુદસઙ્કાશાદીનિ દોષલક્ષણાનિ ચ ભવન્તિ, દોષમન્તરેણ દૂષ્યદુષ્ટેરભાવાત્; અત એવ વક્ષ્યતિ– “દોષમિશ્રાશ્ચ સપ્તૈતા દ્રષ્ટવ્યા દોષલક્ષણૈઃ|” ઇતિ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસોઽભિધીયતે, ધાતુગતપ્રસ્તાવાત્| ત્વગ્ગતાઃ સાધ્યાઃ, અલ્પદોષસમ્બન્ધાદ્રક્તજાયા અપિ સાધ્યત્વેનાભિધાનાત્| માંસસ્થાઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ, અત્યવગાઢદોષદુષ્ટેઃ| મેદોજાયાં કશ્ચિદાભ્યો વિનિસ્તરેદિત્યનેનાત્યન્તકૃચ્છ્રસાધ્યત્વં બોધયતિ, અસ્થિમધ્યસ્થિતત્વાન્મજ્જ્ઞઃ| ક્ષુદ્રા ઇત્યાદિના અસ્થિમજ્જગતયોઃ સમાનં લિઙ્ગમ્| મજ્જોત્થા ઇત્યત્ર મજ્જગ્રહણાદસ્થ્નોઽપિ ગ્રહણમ્, આધારત્વાત્; અત એવ વક્ષ્યતિ– “ભ્રમરેણેવ વિદ્ધાનિ કુર્વન્ત્યસ્થીનિ સર્વતઃ|” ઇતિ| મર્મધામાનીતિ મર્મસ્થાનાનિ| પક્વાભા ઇત્યાદિના શુક્રજાયા લિઙ્ગમ્| દૃશ્યતે ન તુ જીવિતમિતિ ગમ્ભીરધાતુગતદોષદુષ્ટેઃ શુક્રજાયા અસાધ્યત્વમ્| અસ્ય ન્યાયસ્ય સમાનતયા અસ્થિમજ્જગતયોરપ્યસાધ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્||૧૪-૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રસાદિસપ્તધાતુગતમસૂરિકાયા લિઙ્ગમાહ– તોયેત્યાદિ| અત્ર દુષ્ટદૂષ્યપ્રભાવાત્તોયબુદ્બુદસઙ્કાશાદીનિ લક્ષણાનિ દોષલક્ષણાનિ ચ ભવન્તિ, દોષમન્તરેણ દૂષ્યદુષ્ટેરભાવાત્| અત એવ વક્ષ્યતિ– “દોષમિશ્રાસ્તુ સપ્તૈતા દ્રષ્ટવ્યા દોષલક્ષણૈઃ|” ઇતિ| ત્વક્શબ્દેનાત્ર રસો ગૃહ્યતે, ધાતુગતપ્રસ્તાવાત્| ત્વગ્ગતાઃ સાધ્યાઃ, સ્વલ્પદોષસમ્બન્ધાત્| રક્તજામાહ– રક્તોત્થા ઇત્યાદિ| અત્યર્થં ચેન્ન દુષ્ટા તદા સાધ્યા| અત્રાપિ સ્વલ્પદોષાનુબન્ધત્વેન સાધ્યત્વમ્| માંસસ્થામાહ– માંસસ્થા ઇત્યાદિ| માંસસ્થાઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ, અત્યવગાઢદોષદુષ્ટેઃ| મેદોગતામાહ– મેદોજા ઇત્યાદિ| મૃદવો મૃદુસ્પર્શાઃ, ઘોરજ્વરપરીતા ઇતિ દારુણજ્વરો યતઃ| સમ્મોહ ઇન્દ્રિયાણામ્| કશ્ચિદાભ્યો વિનિસ્તરેદિત્યનેનાત્યન્તં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં બોધયતિ| અસ્થિમજ્જગતામાહ– ક્ષુદ્રા ઇત્યાદિ| અત્ર અસ્થિમજ્જાગતયોઃ સમાનં લક્ષણં જ્ઞેયમ્| મજ્જોત્થા ઇત્યત્ર મજ્જગ્રહણાદસ્થ્નોઽપિ ગ્રહણમાધારત્વાત્, ક્ષુદ્રાઃ તન્વ્યઃ, ગાત્રસમાઃ શરીરસમવર્ણાઃ, ચિપિટાઃ ચિઉડાકારાઃ, અત એવ વક્ષ્યતિ– “ભ્રમરેણેવ વિદ્ધાનિ ભવન્ત્યસ્થીનિ સર્વતઃ|” ઇતિ| મર્મધામાનિ મર્મસ્થાનાનિ હૃદયાદીનિ| શુક્રગતામાહ– પક્વાભા ઇત્યાદિ| પક્વાકારા અનનુપક્વા| અન્યે ‘પઙ્કાભાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર કર્દમાભાઃ| શ્લક્ષ્ણાઃ મસૃણાઃ| ચિહ્નં દૃશ્યતે ન તુ જીવિતમિતિ| ગમ્ભીરધાતુગતદોષદુષ્ટેઃ શુક્રજાયામસાધ્યત્વં બોદ્ધવ્યમ્| ધાતુગતાનાં દોષજાનામપિ સાધ્યત્વમાહ– ત્વગ્ગતા ઇત્યાદિ| રસગતાઃ||૧૪-૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજા ઇત્યાદિ| વાતજાદયઃ સન્નિપાતોત્થાન્તા અસાધ્યાઃ| એતાસાં સમ્મૂર્છનવિશેષજનિતવક્ષ્યમાણપ્રવાલાદિવર્ણયોગાદસાધ્યત્વં, તેનૈતદ્વર્ણવિરહે વાતજાયાશ્ચિકિત્સાવિધિરપ્યુક્ત ઉપપદ્યત ઇતિ કેચિત્| અન્યે તુ વાતજાદય એતાઃ સ્વરૂપત એવાસાધ્યાઃ, ચિકિત્સોક્તિસ્તુ વાતજાદીનાં મહાત્યયનિષેધાર્થં, લિઙ્ગાન્તરસમ્ભવાર્થં ચ તાસાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમિત્યુક્તમિત્યાહુઃ| તાસામિતિ અસાધ્યવાતજાદીનામ્| લોહજાલસમા ઇતિ જાલં જાલકં ગુડકમિતિ યાવત્, તદ્વત્કૃષ્ણવર્ણાઃ| અતસીફલસન્નિભા ઇતિ ઉમાફલવર્ણતુલ્યવર્ણાઃ| અનુક્તવર્ણાન્તરસઙ્ગ્રહાર્થમાહ– આસાં બહુવિધા ઇત્યાદિ| દોષભેદત ઇતિ વાતપિત્તાદિદોષવિશેષાત્, દુષ્ટિવિશેષાદિત્યન્યે||૨૪-૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કષ્ટસાધ્યા આહ– વાતજા ઇત્યાદિ| એતા વાતજાદયઃ સ્વરૂપત એવ કષ્ટસાધ્યાઃ, ચિકિત્સિતોક્તિસ્તુ વાતજાયા મહાત્યયનિષેધાર્થમ્| અસાધ્યા આહ– અસાધ્યા ઇત્યાદિ| તાસામિતિ વાતાદીનામ્| દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાદ્વિશેષવર્ણત્વેન લક્ષણમાહ– પ્રવાલેત્યાદિ| લોહજાલનિભાઃ લોહજાલકં લોહગુલિકં, તદ્વત્કૃષ્ણવર્ણાઃ, કશ્ચિદતસીફલતુલ્યવર્ણાઃ| અનુક્તવર્ણાન્તરસઙ્ગ્રહાર્થમાહ– આસામિત્યાદિ| આસાં મસૂરિકાણાં વર્ણા બહુવિધા જાયન્તે| કથમિત્યાહ– દોષભેદત ઇત્યાદિ| વાતપિત્તાદિદોષવિશેષાત્, દુષ્ટિવિશેષાદિત્યર્થઃ||૨૪-૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વમસૂરિકાયા આવસ્થિકં લિઙ્ગમાહ– કાસ ઇત્યાદિ| જ્વરસ્તીવ્રઃ સુદારુણ ઇતિ, અત્ર સુદારુણ ઇતિ પરેણ સમ્બધ્યતે, તેન સુદારુણઃ પ્રલાપઃ| અતિઘૂર્ણતા જિહ્માયનમ્| તથા ઘ્રાણેન ચક્ષુષેત્યત્ર રક્તં સ્રવેદિતિ સમ્બધ્યતે| શ્વસિતીતિ શ્વાસો ભવતિ||૨૭-૨૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાસામાવસ્થિકલક્ષણમાહ– કાસ ઇત્યાદિ| પ્રમોહ ઇન્દ્રિયાણામ્| જ્વરસ્તીવ્ર ઇતિ તીવ્રવેગઃ| સુદારુણો ઘોરઃ; અન્યે સુદારુણ ઇતિ પરેણ સમ્બધ્યત ઇત્યાહુઃ, તેન સુદારુણઃ પ્રલાપઃ| અતિઘૂર્ણતા જિહ્માયનમ્| તથા ઘ્રાણેન ચક્ષુષેતિ અત્ર રક્તં પ્રસ્રવેદિતિ સમ્બધ્યતે| શ્વસિતીતિ શ્વાસો ભવતિ||૨૭-૨૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યેનાસાધ્યત્વમાહ– મસૂરિકાભિભૂતો ય ઇત્યાદિ| ઘ્રાણેન નિઃશ્વસેદિતિ મુખવ્યતિરેકેણ ઘ્રાણેનૈવ નિઃશ્વસેત્, સર્વવાક્યાનામવધારણફલત્વાત્||૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સામાન્યેનાસાધ્યતામાહ– મસૂરિકેત્યાદિ| યો મસૂરિકાભિભૂતો નરો ભૃશં ઘ્રાણેન નિઃશ્વસેદિતિ મુખવ્યતિરેકેણ ઘ્રાણેનૈવ નિઃશ્વસેત્, સર્વવાક્યાનામવધારણત્વાત્; તથા યઃ પ્રદૂષિતો મસૂરિકાભિઃ પીડિતો નરો ભૃશં તૃષાર્તો ભવતિ, સ તથાવિધો નરઃ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ||૩૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મસૂરિકાયા ઉપદ્રવમાહ– મસૂરિકાન્તે ઇત્યાદિ| દુશ્ચિકિત્સ્ય ઇતિ દુઃશબ્દોઽયં નિષેધે, તેન અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ||૩૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મસૂરિકાયા ઉપદ્રવમાહ– મસૂરિકાન્ત ઇત્યાદિ| કૂર્પરે જાનુકૂર્પરે, મણિબન્ધને ઘુટિકાયામ્, અંસફલકે પાર્શ્વયોરુપરિ, દુશ્ચિકિત્સ્ય ઇતિ અસાધ્ય ઇત્યર્થઃ||૩૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં મસૂરિકાનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં મસૂરિકાનિદાનમ્||૫૪||