൫൫. ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിസര്പാദീനാമക്ഷുദ്രഹേതുലക്ഷണചികിത്സിതാനാമഭിധാനേന ക്ഷുദ്രഹേതുലക്ഷണചികിത്സിതാനാം ക്ഷുദ്രരോഗാണാം പാരിശേഷ്യാത് ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനമ്| നനു, യദി ക്ഷുദ്രത്വമേഷാം ഹേതുലക്ഷണചികിത്സാല്പത്വേന തര്ഹി അഗ്നിരോഹിണീവല്മീകാദീനാം ത്രിദോഷജത്വേന ഹേത്വാദിബാഹുല്യാത് കഥം ക്ഷുദ്രത്വം? നൈവം, ബാഹുല്യേന താവത്, ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതിവത്; കിംവാ അവാന്തരഭേദവിരഹഃ ക്ഷുദ്രത്വം, യേനാത്ര വക്തവ്യാനാമജഗല്ലികാദീനാം ന ദോഷദൂഷ്യാദികൃതഭൂരിസങ്ഖ്യാഭേദേന വ്രണജ്വരാദിവാന്നിര്ദേശഃ, കിന്തു പ്രത്യേകം സ്തോകസങ്ഖ്യയാऽഭിധാനം തേഷാമ്| അന്യസ്ത്വാഹ– ക്ഷുദ്രശബ്ദോऽല്പേ രൌദ്രേ ച വര്തതേ, തേന യഥായോഗ്യം സര്വത്ര വ്യവസ്ഥാ ദൃശ്യതേ; രൌദ്രേ ക്ഷുദ്രശബ്ദോ യഥാ– “ക്ഷുദ്രാ മൃഗാ യത്ര ശാന്താശ്ചേരുരന്യൈഃ സമം മൃഗൈഃ|” ഇതി| ക്ഷുദ്രാണാം ബാലാനാം രോഗാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാ ഇതി കേചിത്| ഏവമപ്യജഗല്ലികാഹിപൂതനാദീനാമേവ പരിഗ്രഹോ ന ത്വന്യേഷാമ്| സങ്ക്ഷേപേണ ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വികാരാനത്ര വക്തവ്യാന് ക്രമേണ ദര്ശയതി– സ്നിഗ്ധേത്യാദി| ഭോജേ തു മൂഷികാകര്ണമുഷ്കകോശഫലാര്ശഃപ്രഭൃതയോऽധികവികാരാഃ പഠ്യന്തേ, തേ ച സുശ്രുതേ വികാരസ്യാനന്ത്യാദനുമതാ ഏവ| ബാലാനാമിതി പ്രായോഭാവിത്വാദുക്തം, തേനാബാലാനാമപി ദൃശ്യമാനാഃ സങ്ഗച്ഛന്തേ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷുദ്രരോഗാണാം മസൂരികാരമ്ഭകത്വാദതോऽനന്തരം ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനാരമ്ഭഃ| ക്ഷുദ്രാ ലഘവഃ, തിലകാലകാഭിപ്രായേണ, അഗ്നിരോഹിണീവല്മീകപ്രഭൃതീനാമഭിപ്രായേണ ക്ഷുദ്രാഃ തീക്ഷ്ണാഃ; അന്യസ്ത്വാഹ– ക്ഷുദ്രശബ്ദഃ സ്വല്പേ രൌദ്രേ ച പ്രവര്തതേ, തേന യഥായോഗ്യം സര്വത്ര വ്യവസ്ഥാ ദൃശ്യതേ, രൌദ്രേ ച ക്ഷുദ്രശബ്ദോ യഥാ– “അപി ക്ഷുദ്രാ മൃഗാ യത്ര ശാന്താശ്ചേരുഃ സമം മൃഗൈഃ” ഇതി| ക്ഷുദ്രാണാം ബാലാനാം രോഗാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാ ഇതി കേചിത്| അഥവാ പൂര്വാചാര്യപഠിതാ പാരിഭാഷികീയം സഞ്ജ്ഞാ, ക്വാഥപാക്യസഞ്ജ്ഞാവത്| ഏഷാം സങ്ക്ഷേപേണ ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വികാരാ അത്ര വക്തവ്യാഃ ക്രമേണ ദര്ശയതി| തേഷ്വജഗല്ലികാമാഹ– സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സവര്ണാ ശരീരസമവര്ണാ, ഗ്രഥിതാകാരത്വേന വ്യവസ്ഥിതാ, പ്രായേണ ബാലാനാമന്യേഷാമപ്യജഗല്ലികാ ഭവതി||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

യവപ്രഖ്യാമാഹ– യവാകാരേത്യാദി| യവാകാരേതി യവവന്മധ്യേ സ്ഥൂലാ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

യവപ്രഖ്യാമാഹ– യവാകാരേത്യാദി| യവവന്മധ്യേ സ്ഥൂലാ അന്തര്നിമ്നാ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അന്ത്രാലജീമാഹ– ഘനാമിത്യാദി| അന്ത്രാലജീ സ്നായുഗതാ ഭോജവചനാദവഗന്തവ്യാ| യദുക്തമ്– “ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്രിതൌ സ്നായും പിഡകാം പരിമണ്ഡലാമ്| ദുഷ്ടൌ ജനയതോऽവക്ത്രാമല്പപൂയാമകണ്ഡുരാമ്|| ആമോദുമ്ബരസങ്കാശാം വിദ്യാദന്ത്രാലജീം തു താമ്||” ഇതി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അന്ത്രാലജീമാഹ– അന്ത്രാലജീ ബഹിര്വക്രരഹിതാ| അന്തര്മുഖീ സ്നായ്വാശ്രിതാ ച| യദുക്തം ഭോജേന– “കഫാനിലൌ ശ്രിതൌ സ്നായും പിഡകാം പരിമണ്ഡലാമ്| ദുഷ്ടൌ ജനയതോऽവക്ത്രാമല്പപൂയാമകണ്ഡുരാമ്| ആമോദുമ്ബരസങ്കാശാം വിദ്യാദന്ത്രാലജീ തു താമ്||” ഇതി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിവൃതാമാഹ– വിവൃതാസ്യാമിത്യാദി| പിത്തേനാധികപാകാദ്വിവൃതമുഖതായാം വിവൃതാസഞ്ജ്ഞാ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിവൃതാമാഹ– വിവൃതാസ്യാമിത്യാദി| പിത്തേനാധികപാകാദ്വിവൃതമുഖതയാ വിവൃതേതി സഞ്ജ്ഞാ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കച്ഛപികാലക്ഷണമാഹ– ഗ്രഥിതാ ഇത്യാദി| ദാരുണാഃ കഠിനാഃ| മധ്യോന്നതത്വേന പര്യന്താല്പത്വേന ച കച്ഛപികാസഞ്ജ്ഞാ||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കച്ഛപികാമാഹ– ഗ്രഥിതാ ഇത്യാദി| ദാരുണാഃ കഠിനാഃ, മധ്യേ ഉന്നതത്വേന പര്യന്തേ നതത്വേന ച കച്ഛപികാസഞ്ജ്ഞാ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വല്മീകലക്ഷണമാഹ– ഗ്രീവാംസേത്യാദി| വല്മീകവദിത്യനേന പ്രചുരശിഖരത്വേന സമുച്ഛ്രിതത്വം ദൂരാവഗാഢമൂലത്വം ച ഖ്യാപ്യതേ| അത ഏവ ചികിത്സായാമവഗാഢമൂലശോധനാര്ഥമഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാം ചികിത്സേദിത്യുക്തമ്||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വല്മീകമാഹ– ഗ്രീവേത്യാദി| വല്മീകവദിത്യനേന പ്രചുരശിഖരിത്വമുച്ഛ്രിതത്വം ദൂരാവഗാഢമൂലത്വം ച ഖ്യാപ്യതേ, അത ഏവ ചികിത്സായാമവഗാഢമൂലശോധനായ ‘അഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാമുപചരേത്’ ഇത്യുക്തമ്| നിഷ്പ്രത്യനീകമസാധ്യമ്||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇന്ദ്രവിദ്ധാമാഹ– പദ്മകര്ണികവദിത്യാദി| പദ്മകര്ണികവന്മധ്യേ ഇതി പദ്മവരാടവത്||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇന്ദ്രവിദ്ധാമാഹ– പദ്മേത്യാദി| പദ്മകര്ണികാവത് മധ്യേ പിഡകാഭിഃ യുക്താമ്||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗര്ദഭികാമാഹ– മണ്ഡലമിത്യാദി| ഗര്ദഭികാ യദ്യപി സമാനതന്ത്രേ ന പഠ്യതേ, തഥാऽപി സര്വത്ര സുശ്രുതേऽഭിധീയതേ; അവിഗീതപാഠേന വ്യവസ്ഥിതൈവ||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗര്ദഭികാമാഹ– മണ്ഡലമിത്യാദി| വൃത്തം വര്തുലമ്| ഉത്സന്നമുന്നതമ്||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാഷാണഗര്ദഭലക്ഷണമാഹട്ഠ വാതേത്യാദി| സ്ഥിരഃ കഠിനഃ, പാഷാണവത് കാഠിന്യാത് പാഷാണഗര്ദഭഃ| പാഷാണഗര്ദഭഃ ലോകേ ‘ഗലവട്ട’ ഇതി ഖ്യാതഃ||൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാഷാണഗര്ദഭമാഹ– വാതേത്യാദി| സ്ഥിരഃ കഠിനഃ||൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പനസികാമാഹ– കര്ണസ്യേത്യാദി| ഏഷാ ഭോജേ ‘സമന്തതഃ’ ഇതി വചനാത് കര്ണസ്യ ബഹിരപി ഭവതീതി കേചിദ്വ്യാചക്ഷതേ| യദുക്തമ്– “കഫവാതൌ പ്രകുപിതൌ മാംസമാശ്രിത്യ കര്ണയോഃ| സമന്തതഃ പരിസ്തബ്ധാം കുരുതഃ പിഡകാം സ്ഥിരാമ്|| വിഷമാം ദാഹസംയുക്താം വിദ്യാത് പനസികാം തു താമ്|” ഇതി| തത്തു ന സമ്യക്, സമന്തത ഇത്യസ്യ കര്ണാഭ്യന്തര ഏവോപപന്നത്വാത്| ദൃശ്യതേ ബാഹ്യരന്ധ്രേ ശാലൂകാകാരേയമിതി കേചിത്| അസ്യാം വാതകഫജായാം ഭോജേ ദാഹപാഠോ വികൃതിവിഷമസമവായാദധിഷ്ഠാനഭൂതരക്തപ്രഭാവാദ്വാऽവഗന്തവ്യഃ||൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പനസികാമാഹ– കര്ണസ്യേത്യാദി| ഭോജേ ‘സമന്തതഃ’ ഇതി വചനാത് കര്ണസ്യ ബഹിരപി ഭവതീതി വ്യാചക്ഷതേ| യദുക്തമ്– “കഫവാതൌ പ്രകുപിതൌ മാംസമാശ്രിത്യ കര്ണയോഃ| സമന്തതഃ പരിസ്രാവാം കുരുതഃ പിഡകാം സ്ഥിരാമ്|| വിഷമാം ദാഹസംയുക്താം വിദ്യാത്പനസികാം തു താമ്|” ഇതി||൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ജാലഗര്ദഭലക്ഷണമാഹ– വിസര്പവദിത്യാദി| അപാകവാനിതി ഈഷത്പാകവാന്, പിത്തകൃതത്വേന സര്വഥാ പാകാഭാവസ്യായുക്തത്വാദിതി ചക്രഃ; കിന്തു പാകരഹിത ഏവായമുപലഭ്യതേ [ പിത്താദിത്യുദ്ഭൂതപിത്താത്, തേന ഭോജോക്തം പിത്തോല്ബണദോഷത്രയജന്യത്വമസ്യാവിരുദ്ധം ഭവതി| സ യദാഹ– “പിത്തോത്കടാസ്ത്രയോ ദോഷാ ജനയന്തി ത്വഗാശ്രിതാഃ| ശ്യാവം രക്തം തനും ശോഥമപാകം ബഹുവേദനമ്|| വിസര്പിണം സദാഹം ച തൃഷ്ണാജ്വരസമന്വിതമ്| വിസര്പമാഹുസ്തം വ്യാധിമപരേ ജാലഗര്ദഭമ്||” ഇതി| ജതുകര്ണസ്ത്വാഹ– “ പിത്താധികസ്തത്ര തീവ്രദാഹോ രക്തപാകോ വിസര്പജ്വരകരോ ജാലഗര്ദഭഃ|” ഇതി| അയമഗ്നിവാത ഇതി ഖ്യാതോ വികാരഃ||൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ജാലഗര്ദഭമാഹ– അപാകവാനിത്യാദി| ഈഷത്പാകവാന്, പിത്തകൃതത്വേന; സര്വഥാ പാകാഭാവസ്യായുക്തത്വാദിതി ചക്രഃ; കിന്തു പാകരഹിത ഏവായമുപലഭ്യതേ, തേന ഭോജക്തം പിത്തോല്ബണദോഷത്രയജന്യത്വമസ്യാവിരുദ്ധം ഭവതി| സ യദാഹ– “പിത്തോത്കടാസ്ത്രയോ ദോഷാ ജനയന്തി ത്വഗാശ്രിതാഃ| ശ്യാവം രക്തം തനും ശോഥമപാകം ബഹുവേദനമ്|| വിസര്പിണം സദാഹം ച തൃഷ്ണാജ്വരസമന്വിതമ്| വിസര്പമാഹുസ്തം വ്യാധിമപരേ ജാലഗര്ദഭമ്|” ഇതി||൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇരിവേല്ലികാലക്ഷണമാഹ– പിഡകാമിത്യാദി| സര്വാത്മികാം സര്വലിങ്ഗാമിതി സര്വാത്മികാം സര്വദോഷജാമ്| സര്വാത്മികാമിത്യനേനൈവ സര്വലിങ്ഗത്വേ സിദ്ധേ പുനഃ സര്വലിങ്ഗാമിതി വചനം വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധലിങ്ഗവ്യതിരേകേണ പ്രത്യേകദോഷലിങ്ഗയുക്തതാം ഖ്യാപയതി||൧൩-൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇരിവേല്ലികാമാഹ– പിഡകാമിത്യാദി| ഉത്തമാങ്ഗസ്ഥാം ശിരോഗതാമ്| സര്വാത്മികാമിത്യനേനൈവ സര്വലിങ്ഗത്വം സിദ്ധം, പുനഃ സര്വലിങ്ഗാമിതി ഗ്രഹണം വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധലിങ്ഗവ്യതിരേകേണ പ്രത്യേകദോഷലിങ്ഗയുക്തതാം ഖ്യാപയതി| കക്ഷാമാഹ– ബാഹ്വിത്യാദി| കക്ഷാമിതി നാമതഃ പ്രസിദ്ധാമ്||൧൩-൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗന്ധമാലാമാഹ– ഏകാമിത്യാദി| ഏകാമേതാദൃശീമിതി കക്ഷോക്തൈകകൃഷ്ണസ്ഫോടസദൃശീമ്||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗന്ധമാലാനാമ്നീമാഹ– ഏകാമിത്യാദി| സ്ഫോടസദൃശീമ്||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഗ്നിരോഹിണീലക്ഷണമാഹ– കക്ഷേത്യാദി| സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വേത്യഭിധാനമസാധ്യത്വഖ്യാപകമനുപക്രമാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ഉപക്രമാത് പുനരിയം സാധ്യൈവ, അത ഏവാസ്യാശ്ചികിത്സാഭിധാനം; ചരകേണാപ്യഗ്നിരോഹിണീം പ്രത്യഭിഹിതമ്– “സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാരമ്ഭേണ വാ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| തന്ത്രാന്തരമപി– “പിത്തരക്തോത്കടാ ദോഷാഃ പ്രദീപ്താങ്ഗാരസന്നിഭാന്| കക്ഷഭാഗേഷു കുര്വന്തി തീവ്രദാഹരുജാജ്വരാന്|| മാംസാവദാരണാന് സ്ഫോടാന് യേ ഹന്യുരനുപക്രമാത്| പക്ഷാദ്ദശാഹാദര്വാഗ്വാ സാ ജ്ഞേയാ വഹ്നിരോഹിണീ||” ഇതി| വാതപിത്തകഫാധിക്യാദ്യഥാക്രമം സപ്താഹാദിവികല്പഃ||൧൬-൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഗ്നിരോഹിണീമാഹ– കക്ഷേത്യാദി| അസ്യാമസാധ്യത്വമനുക്രമാദ്ബോദ്ധവ്യമ്, ഉപക്രമാത്പുനരിയം സാധ്യാ; അത ഏവാസ്യാശ്ചികിത്സാഭിധാനം ചരകേണാപ്യഗ്നിരോഹിണീ പ്രത്യഭിഹിതമ്– “സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാചാരേണ വാ പുനഃ||” ഇതി| തന്ത്രാന്തരമപി– “രക്തപിത്തോത്കടാ ദോഷാഃ പ്രദീപ്താങ്ഗാരസന്നിഭാന്| കക്ഷാഭാഗേഷു കുര്വന്തി തീവ്രദാഹരുജാജ്വരാന്|| മാംസാവദാരണാന് സ്ഫോടാന് യേ ഹന്യുരനുപക്രമാത്| പക്ഷാദ്ദശാഹാദര്വാഗ്വാ സാ ജ്ഞേയാ വഹ്നിരോഹിണീ||” ഇതി| വാതപിത്തകഫാധിക്യാദ്യഥാക്രമം സപ്താഹാദിവികല്പഃ; തേന വാതാധികൈഃ സപ്താഹാത് പിത്താധികൈര്ദശാഹാത്കഫാധികൈഃ പക്ഷാദിത്യൂഹ്യമ്||൧൬-൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചിപ്പമാഹ– നഖേത്യാദി| തം വ്യാധിം ചിപ്പമിതി ചിപ്പമങ്ഗുലീവേഷ്ടകമിതി ഖ്യാതമ്| ചരകേ ത്വക്ഷതനാമായം വികാരഃ| യദുക്തമ്– “രോഗോऽക്ഷതശ്ചര്മനഖാന്തരേ സ്യാന്മാംസാസ്രദോഷീ ഭൃശദാഹപാകഃ|” (ച. ചി. അ. ൧൨) ഇതി||൧൮-൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചിപ്പമാഹ– നഖമാംസേത്യാദി| തന്ത്രാന്തരേऽങ്ഗുലീവേഷ്ടകമിതി ഖ്യാതമ്| ചരകേ ത്വക്ഷതനാമായം വികാരഃ| യദുക്തമ്– “രോഗോऽക്ഷതശ്ചര്മനഖാന്തരേ സ്യാന്മാംസാസ്രദോഷാദ്ഭൃശദാഹപാകഃ|” ഇതി| അന്യേ തു “തമേവാക്ഷതരോഗാഖ്യം തഥോപനഖമിത്യപി” ഇത്യധികം ഗ്രന്ഥമധീയതേ| തദേവ ചിപ്യമിതി| സുഗമമ്||൧൮-൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അനുശയീലക്ഷണമാഹ– ഗമ്ഭീരാമിത്യാദി| ഗമ്ഭീരാമിത്യന്തഃപാകേന| അല്പസംരമ്ഭാമിത്യല്പശോഥാമ്||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അനുശയീമാഹ– ഗമ്ഭീരാമിത്യാദി| അന്തഃപാകേന ഗമ്ഭീരാമ്| അല്പസംരഭാമിതി സ്വല്പശോഥാമ്| “കഫാദന്തഃപ്രപാകാന്താം വിദ്യാദനുശയീം ഭിഷക്” ഇതി കേചന പാഠം പഠന്തി; തദാ ഉപരിസ്ഥിതാം മസ്തകേ സ്ഥിതാമിതി വ്യാചക്ഷതേ||൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിദാരീലക്ഷണമാഹ– വിദാരീത്യാദി| ‘വിദാരികാ ഭവേദ്രക്താ സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇത്യത്ര കേചിദസര്വജാ, അസര്വലക്ഷണേതി ഉഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗമിച്ഛന്തി; തേനാസര്വജാ ഇതി സര്വദോഷൈഃ സന്നിപതിതൈര്ന ഭവതി, അസര്വലക്ഷണേതി സന്നിപാതലക്ഷണരഹിതേത്യര്ഥഃ| തേന പ്രത്യേകദോഷദ്വന്ദ്വജത്വേന ഷഡ്വിധാ സന്നിപാതമാത്രേണ ന ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| കിന്ത്വയം പക്ഷോ യദ്യഭിമതഃ സ്യാദാചാര്യസ്യ, തദാ വ്യക്ത്യര്ഥം ‘ഷഡ്വിധാ ദ്വ്യേകദോഷജാ’ ഇതി പദം കൃതം സ്യാത്; കിഞ്ച ബഹുപ്രപഞ്ചത്വേന ക്ഷുദ്രത്വാസങ്ഗതിശ്ച| അപരേ ‘ സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇതി പഠന്തി; തദപി ന സങ്ഗതം, സര്വൈര്ദോഷൈര്ന ഭവതി അഥ സര്വദോഷലക്ഷണാ ഭവതി ഹന്ത തര്ഹി ലിങ്ഗിനമന്തരേണ ലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവപ്രസങ്ഗഃ| അന്യേ തൂത്തരപദ ഏവ നഞഃ പ്രയോഗാത് ‘സര്വജാऽസര്വലക്ഷണാ’ ഇതി വദന്തി; തത്ര യദി സര്വേഷാം ലക്ഷണാനി സര്വലക്ഷണാനി താന്യവിദ്യമാനാനി യസ്യാമിതി, തദാ കഥം ലിങ്ഗമന്തരേണ ലിങ്ഗിനഃ പരോക്ഷസ്യ പരിച്ഛേദോദയഃ| അഥ സര്വാണി ച താനി ലക്ഷണാനി അവിദ്യമാനാനി യസ്യാമിതി, സന്നിപാതജത്വേऽപ്യസമ്പൂര്ണലക്ഷണേത്യര്ഥഃ| ഏതദപി ന സങ്ഗതം, യദ്യയം പക്ഷോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്തദാऽസര്വലക്ഷണേതി ന വക്തവ്യമത്ര സ്യാത്, സര്വത്ര ന്യായസ്യാസ്യ സമാനത്വാത്; ഹേത്വനുരൂപകോപബലേന ഹി സര്വത്ര സര്വാര്ധാല്പലിങ്ഗസങ്ഗതിഃ; അസമ്പൂര്ണലക്ഷണത്വേന ദോഷാണാം ഹീനബലത്വം സമവൃദ്ധാനാമനാരമ്ഭകത്വം വാ ശക്യമേവാസ്മിന് പക്ഷേ വക്തും, കിന്തു തന്നാദ്രിയന്തേ; തതശ്ചോഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗം വിനാ ‘സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ’ ഇതി പാഠോ യുക്തഃ| സര്വജേത്യഭിധായാപി സര്വലക്ഷണേതി വചനമിരിവേല്ലികായാമിവ പ്രകൃതിസമസമവായജന്യവാതാദിലക്ഷണദര്ശനാര്ഥം, തേന വികൃതിവിഷമസമവായജന്യാസാധ്യത്വാദിലക്ഷണാനി ന ഭവന്തി| അസ്മിന്നപി പാഠേ സര്വജാ സര്വൈരേകാദിപ്രകാരൈര്വാതാദിഭിര്ജന്യതേ, ഏവം സര്വലക്ഷണേതി വക്തും പാര്യതേ, കിന്തു ക്ഷുദ്രരോഗത്വാദ്ദോഷഭേദേന ഗണനാ ന യുക്താ| ചരകേ ത്വിയം കഫമാരുതജാ പഠ്യതേ| യദുക്തമ്– “ജ്വരാന്വിതാ വങ്ക്ഷണകക്ഷസന്ധൌ വര്തിര്നിരര്തിഃ കഠിനാ മതാ യാ| വിദാരികാ സാ കഫമാരുതാഭ്യാമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൨) ഇതി| തേനാത്രാപ്യല്പപിത്തയുക്തകഫവാതജത്വേന സര്വജത്വം ജ്ഞേയമ്| യഥാ– ജ്വരയോഗേനാല്പപിത്തത്വമ്| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ|” (വാ. ചി. അ. ൧) ഇതി, “വിദാരീമിതി താം വിദ്യാത് സര്വജാം സര്വലക്ഷണാമ്|” ഇതി പാഠാന്തരേ ന കശ്ചിദ്വ്യാഖ്യാനപ്രപഞ്ചഃ||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിദാരികാലക്ഷണമാഹ– വിദാരീത്യാദി| സര്വജാ സര്വലക്ഷണേത്യത്ര കേചിദസര്വജാ അസര്വലക്ഷണേത്യുഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗമിച്ഛന്തി, തേനാസര്വജേതി സര്വൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപതിതൈനം ഭവതി, അസര്വലക്ഷണേതി സന്നിപാതലക്ഷണരഹിതേത്യര്ഥഃ| തേന പ്രത്യേകദോഷദ്വന്ദ്വജത്വേന ഷഡ്വിധാ ന സന്നിപാതമാത്രേണ ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| കിന്ത്വയം യദി പക്ഷോऽഭിമത ആചാര്യസ്യ സ്യാത്, തദാ വ്യക്ത്യര്ഥം ഷഡ്വിധാ ദ്വ്യേകദോഷജേതി പദം കൃതം സ്യാത്| കിഞ്ച, ബഹുപ്രപഞ്ചത്വേന ക്ഷുദ്രത്വാസങ്ഗതിശ്ച| അപരേ “ (അ)സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ” ഇതി പഠന്തി, തദപി ന സങ്ഗതം ന സര്വൈര്ദോഷൈര്ഭവതീതി| അഥ സര്വദോഷലക്ഷണാ ഭവതി ഹന്ത തര്ഹി ലിങ്ഗിനമന്തരേണ ലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവപ്രസങ്ഗഃ| അന്യേ തു ഉത്തരപദ ഏവ നഞഃ പ്രയോഗാത് “സര്വജാ (അ)സര്വലക്ഷണാ” ഇതി പഠന്തി| തത്ര യദി സര്വേഷാം ലക്ഷണാനി സര്വലക്ഷണാനി താന്യവിദ്യമാനാനി യസ്യാമിതി; തദാ കഥം ലിങ്ഗമന്തരേണ ലിങ്ഗിനഃ പരോക്ഷസ്യ പരിച്ഛേദോദയഃ| അഥ സര്വാണി ച താനി ലക്ഷണാനി ച താനി അവിദ്യമാനാനി യസ്യാമ്| സന്നിപാതജത്വേऽപ്യസമ്പൂര്ണലക്ഷണേത്യര്ഥഃ| ഏതദപി ന സങ്ഗതം, യദ്യപ്യയം പക്ഷോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്തദാ അസര്വലക്ഷണേതി ന വക്തവ്യമത്ര സ്യാത്, സര്വത്ര ന്യായസ്യ സമാനത്വാത്| തദുക്തമ്– “ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നൌ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണാഃ|” ഇതി| ഹേത്വനുരൂപകോപബലേന ഹി സര്വത്ര സര്വാര്ധാല്പലിങ്ഗസങ്ഗതിഃ| അസമ്പൂര്ണലക്ഷണത്വേന ദോഷാണാം ഹീനബലത്വം സമവൃദ്ധാനാമനാരമ്ഭകത്വം വാ ശക്യമേവാസ്മിന്പക്ഷേ വക്തും, കിന്തു തന്നാദ്രിയന്തേ, തതശ്ചോഭയത്രാപി നഞഃ പ്രയോഗം വിനാ “സര്വജാ സര്വലക്ഷണാ” ഇതി പാഠോ യുക്തഃ| സര്വജേത്യഭിധായാപി സര്വലക്ഷണേതി വചനമിരിവേല്ലികായാമിവ പ്രകൃതിസമസമവായജന്യവാതാദിലക്ഷണദര്ശനാര്ഥം, തേന വികൃതിവിഷമസമവായജന്യാസാധ്യത്വാദിലക്ഷണാനി ന ഭവന്തി| അസ്മിന്നപി പാഠേ സര്വജാ സര്വൈരേകാദിപ്രകാരൈര്വാതാദിഭിര്ജന്യതേ, ഏവം സര്വലക്ഷണേതി ച വക്തും പാര്യതേ, കിന്തു ക്ഷുദ്രരോഗത്വാദ്ദോഷഭേദേന ഗണനാ ന യുക്താ| ചരകേ ത്വിയം കഫമാരുതജാ പഠ്യതേ| യദുക്തമ്– “ജ്വരാന്വിതാ വങ്ക്ഷണകക്ഷസന്ധൌ വര്തിര്നിരര്തിഃ കഠിനാ മതാ വാ| വിദാരികാ സാ കഫമാരുതാഭ്യാമ്” ഇതി| തേനാത്രാപ്യല്പപിത്തയുക്തകഫവാതജത്വേന സര്വജത്വം ജ്ഞേയമ്| ജ്വരയോഗേനാല്പപിത്തത്വം ചരകേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദുക്തമ്– “ഊഷ്മാ പിതാദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ” ഇതി| “വിദാരീമിതി താം വിദ്യാത്സര്വജാം സര്വലക്ഷണാമ്” ഇതി പാഠാന്തരേ ന കശ്ചിദ്വ്യാഖ്യാനപ്രസങ്ഗഃ||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശര്കരാമാഹ– പ്രാപ്യേത്യാദി| ഇയമേവ ശര്കരാര്ബുദസ്യ ഹേതുഃ| അസ്യാം കഫാനിലൌ ദോഷൌ, മാംസസിരാസ്നായുമേദാംസി ദൂഷ്യാണി| അനിലസ്തത്ര വൃദ്ധിം ഗത ഇതി പൂര്വമേവ താവദ്വൃദ്ധോऽനിലോ ധാതുക്ഷയേണ വൃദ്ധിമതിശയേന ഗതോ മാംസം വിശോഷ്യ കാഠിന്യാത് ശര്കരാതുല്യാം ശര്കരാം ജനയതി അതഃ ശര്കരായാസ്തുല്യം ശര്കരാര്ബുദം ഭവതി| ദുര്ഗന്ധി ക്ലിന്നമിത്യാദിനാ ശര്കരോത്പന്നം ശര്കരാര്ബുദലക്ഷണം, ശര്കരാര്ബുദം ച ശര്കരാവസ്ഥൈവേത്യേക ഏവായം വികാരഃ; തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| നാനാവര്ണമിതി ഘൃതമേദോവസാവര്ണം രക്തമ്| തത ഇതി ശര്കരാര്ബുദാദേവ| ഭോജേऽപി പഠ്യതേ– “തമേവ ഭിന്നം ദുര്ഗന്ധം ഘൃതമേദോനിഭം സിരാഃ| സ്രവന്തി സ്രാവമനിശം തദാ സ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ്||” ഇതി| തമേവേതി ഗ്രന്ഥിമ്||൨൨-൨൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശര്കരാമാഹ– പ്രാപ്യേത്യാദി| അസ്യാം കഫാനിലൌ ദോഷൌ, മാംസസിരാസ്നായുമേദാംസി ദൂഷ്യാണി, അനിലസ്തത്ര വൃദ്ധിം ഗത ഇതി പൂര്വമേവ താവദ്വൃദ്ധോऽനിലോ ധാതുക്ഷയാത് പുനര്വൃദ്ധിമതിശയം ഗതഃ മാംസം വിശോഷ്യ കാഠിന്യാത് ശര്കരാതുല്യാം ശര്കരാം ജനയതി| ശര്കരാ പാഷാണകര്കരഃ| ശര്കരാര്ബുദമാഹ– ദുര്ഗന്ധീത്യാദി| ശര്കരാര്ബുദം ശര്കരൈര്വാര്ബുദത്വേനാവസ്ഥിതേത്യേക ഏവായം വികാരഃ, തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| നാനാവര്ണമിതി ഘൃതമേദോവസാവര്ണം യുക്തമ്, തത ഇതി ശര്കരാര്ബുദദേശേ, അത്ര സപ്തമ്യര്ഥേ പഞ്ചമീ, ഭോജേऽപി പഠ്യതേ– “തമേവ ഭിന്നം ദുര്ഗന്ധം ഘൃതമേദോനിഭം സിരാഃ| സ്രവന്തി സ്രാവമനിശം തദാ സ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ്||” ഇതി| തമേവേതി ഗ്രന്ഥിമ്||൨൨-൨൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാദദാരീമാഹ– പരിക്രമണശീലസ്യേത്യാദി| പരിക്രമണം പാദവിഹരണം, ദാരീ ദാരണമാത്രം, വിപാദികാകുഷ്ഠം തു പിഡകാ സവിദാരണേതി ഭേദഃ||൨൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാദദാരീമാഹ– പരിക്രമണശീലസ്യേത്യാദി| പാദവിഹരണശീലസ്യ ദാരീ വിദരണമാത്രം, വിപാദികാകുഷ്ഠം തു പിഡകാനാം വിദരണമിതി ഭേദഃ||൨൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കദരമാഹ– ശര്കരോന്മഥിത ഇത്യാദി| കദരം കോലാഷ്ഠീതി ഖ്യാതമ്| ‘കോലവത്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘കീലവത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| കദരം ഹസ്തേऽപി ഭവതി| തഥാച ഭോജഃ– “ഹസ്തയോഃ പാദയോശ്ചാപി ഗമ്ഭീരാനുഗതം ഖരമ്| മാംസകീലം ജനയതഃ കുപിതൌ കഫമാരുതൌ|| സശല്യമിവ തം ദേശം മന്യതേ തേന പീഡിതഃ| ശര്കരാകദരം കേചിന്മന്യന്തേ വാതകണ്ടകമ്||” ഇതി| കോലവദിതി ബദരവത്||൨൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കദരമാഹ– ശര്കരേത്യാദി| പാദേ ശര്കരാ ഘടകര്പരഖണ്ഡാദയഃ, താഭിരുന്മഥിതേ പീഡിതേ കണ്ടകാദിഭിര്വാ ക്ഷതേ കോലവദുത്സന്നോ ഗ്രന്ഥിര്ജായതേ, തത്കദരം നാമ; ‘കോലവത്’ ഇതി സ്ഥാനേ ‘കീലവത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| കദരം ഹസ്തേऽപി ഭവതി| യദുക്തം ഭോജേന– “ഹസ്തയോഃ പാദയോശ്ചാപി ഗമ്ഭീരാനുഗതം ഖരമ്| മാംസകീലം ജനയതഃ കുപിതൌ കഫമാരുതൌ|| സശല്യമിവ തം ദേശം മന്യതേ തേന പീഡിതഃ| ശര്കരാകദരം കേചിന്മന്യന്തേ വാതകണ്ടകമ്||” ഇതി| കോലവത് ബദരവത്||൨൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അലസകലക്ഷണമാഹ– ക്ലിന്നേത്യാദി| അയം കഫരക്തജോ വികാരഃ ‘പാകുയാ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| അത്ര കണ്ഡൂഃ കഫസ്യ, ദാഹരുജേ രക്തസ്യ||൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അലസകലക്ഷണമാഹ– ക്ലിന്നേത്യാദി| അയം ച കഫരക്തജോ വികാരഃ; തത്ര കണ്ഡൂഃ കഫസ്യ, ദാഹരുജേ രക്തസ്യ||൨൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇന്ദ്രലുപ്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– രോമകൂപേത്യാദി| ഏതത്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സശോണിതൈഃ സ്വഭാവാന്നിയതകാലവ്യാപാരൈര്ഭവതി| ഏതച്ച സ്ത്രീണാം ന ഭവതീതി വിദേഹവചനാദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി| യദുക്തമ്– “അത്യന്തസുകുമാരാങ്ഗ്യോ രജോ ദുഷ്ടം സ്രവന്തി ച| അവ്യായാമരതാ യസ്മാത്തസ്മാന്ന ഖലിതിഃ സ്ത്രിയാഃ||” ഇതി| അവ്യായാമാദ്വാതപിത്തയോരകോപേന നാതിരോമച്യുതിഃ, രജഃസ്രാവേണ ച സ്രോതോऽവരോധാഭാവാച്ച്യുതാനാമപി രോമ്ണാം പുനര്വിരോഹഃ; കിന്തു സ്ത്രീഷ്വപി ഖലിതിദര്ശനാത് പ്രായികം വിദേഹവചനമ്| ഖാലിത്യം രുഹ്യേതി ച തസ്യ പര്യായകഥനമ്| തഥാച ഭോജഃ– “തദിന്ദ്രലുപ്തമിത്യാഹുഃ ഖല്ലീം രുഹ്യാം ച കേചന|” ഇതി| കാര്തികസ്ത്വാഹ– “ഇന്ദ്രലുപ്തം ശ്മശ്രുണി ഭവതി, ഖാലിത്യം ശിരസ്യേവ, രുഹ്യാ ച സര്വദേഹേ|” ഇതി| ആഗമസ്ത്വത്ര നാസ്തി||൨൮-൨൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇന്ദ്രലുപ്തമാഹ– രോമേത്യാദി| ഏതത്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സശോണിതൈഃ സ്വഭാവാന്നിയതകാലവ്യാപാരൈര്ഭവതി, മൂര്ഛിതം വൃദ്ധിഗതം, പ്രച്യാവയതി പാതയതി| തതോऽന്യേഷാമസമ്ഭവ ഇതി അന്യേഷാം രോമ്ണാമപ്രാദുര്ഭാവഃ| ഏതച്ച സ്ത്രീണാം ന ഭവതി വിദേഹവചനാദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, യദുക്തമ്– “അത്യന്തസുകുമാരാങ്ഗ്യോ രജോ ദുഷ്ടം സ്രവന്തി ച| അവ്യായാമരതാ യസ്മാത്തസ്മാന്ന ഖലിതിഃ സ്ത്രിയാഃ||” ഇതി| ഖല്വീ രുഹ്യാം ച കേചന ഇതി| ഖാലിത്യം രുഹ്യേതി ച തസ്യ പര്യായകഥനമ്| കാര്തികസ്ത്വാഹ– “ഇന്ദ്രലുപ്തം ശ്മശ്രുണി ഭവതി, ഖാലിത്യം ശിരസ്യേവ, രുഹ്യാ ച സര്വദേഹേ” ഇതി| ആഗമസ്ത്വത്ര നാസ്തി||൨൮-൨൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദാരുണലക്ഷണമാഹ– ദാരുണേത്യാദി| ദാരുണേതി കഠിനാ| കഫമാരുതകോപേനേതി യദ്യപ്യുക്തം തഥാപി പിത്തരക്താനുബന്ധോऽപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തഥാഹി വിദേഹഃ– “യദത്ര പടലാഭാസം സരുജസ്കം ശിരസ്ത്വചി| പരുഷം ജായതേ ജന്തോസ്തസ്യ രൂപം വിശേഷതഃ|| തോദൈഃ സമന്വിതം വാതാത് സകണ്ഡൂഗൌരവം കഫാത്| സപിപാസം സദാഹാര്തിരാഗം പിത്താസ്രജം തഥാ||” ഇതി| അത്ര വചനേ സദാഹരാഗം ച പിത്താത്, സാര്തി തു രക്താത്, അര്തിര്ഹി രക്തജാऽപി ഭവതി| യദുക്തമ്– “രക്തം ഹി വ്യമ്ലതാം യാതി തച്ചേന്നാസ്തി ന ചാസ്തി രുക്|” ഇതി| ദാരുണം ‘രുക്ഖീ’ ഇതി ലോകേ||൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദാരുണമാഹ– ദാരുണേത്യാദി| പ്രപാട്യതേ പുടപുടായതേ, കഫമാരുതകോപേനേതി യദ്യപ്യുക്തം, തഥാപി പിത്തരക്താനുബന്ധോऽപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തഥാഹി വിദേഹഃ– “യദത്ര പടലാഭാസം സരുജസ്കം ശിരസ്ത്വചി| പരുഷം ജായതേ ജന്തോസ്തസ്യ രൂപം വിശേഷതഃ|| തോദൈഃ സമന്വിതം വാതാത്സകണ്ഡൂഗൌരവം കഫാത്| സപിപാസം സദാഹാര്തിരാഗം പിത്താസ്രജം തഥാ||” ഇതി| അത്ര വചനേ സദാഹരാഗം ച പിത്താത്, സാര്തി തു രക്താത്, അര്തിര്ഹി രക്തജാऽപി ഭവതി| ദാരുണകം ‘രുക്ഖീ’ ഇതി ലോകേ||൩൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അരൂംഷികാമാഹ– അരൂംഷീത്യാദിനാ| അരൂംഷീതി വ്രണാഃ||൩൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അരൂംഷികാമാഹ– അരൂംഷീത്യാദി| നൃണാം പുരുഷാണാം കഫാऽസൃക്ക്രിമികോപേന മൂര്ധനി മസ്തകേ ബഹുവക്ത്രാണി തഥാ ബഹുക്ലേദാനി, അരൂംഷീതി വ്രണാ ഭവന്തി, താമരൂംഷികാം വിദ്യാത്||൩൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പലിതമാഹ– ക്രോധേത്യാദി| ശരീരോഷ്മേതി ദേഹാഗ്നിഃ| പിത്തം ചേതി പിത്തമപി ശിരോഗതം പലിതഹേതുഃ| നനു, പിത്തമേവാഗ്നിഃ, തത്ര തത്ര പിത്തസ്യ പാചകത്വേനാഭിധാനാത്; യദുക്തവാന് സുശ്രുതഃ– “ ന പാകഃ പിത്താദൃതേ” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി, തഥാ– “പിത്തേ തസ്മിന് പാചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി, തഥാ സ ഏവ– “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിരുപലഭ്യതേ, ആഗ്നേയേ തു പിത്തേ ദഹനപചനദാരണാദിഷ്വഭിവര്തമാനേऽഗ്നിദുപചാരഃ ക്രിയതേ അന്തരഗ്നിരിതി, ക്ഷീണേ ഹ്യഗ്നിഗുണേ തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാദതിവൃദ്ധേ ശീതക്രിയോപയോഗാദാഗമാച്ച പശ്യാമഃ ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ|” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി; ചരകാചാര്യോऽപ്യാഹ– “ദര്ശനം പക്തിരൂഷ്മാ ച ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ദേഹമാര്ദവമ്| പ്രഭാപ്രസാദൌ മേധാ ച പിത്തകര്മാവികാരജമ്|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി; പാകസ്യാന്യഥാനുപപത്ത്യാ ചാഗ്നേരങ്ഗീകാരഃ; കിഞ്ച മന്ദേऽഗ്നൌ പിത്തകരമരീചാദിദ്രവ്യോപയോഗാദഗ്നേര്വൃദ്ധിഃ, പിത്തപ്രതികൂലശീതമധുരാദിദ്രവ്യോപയോഗാച്ചോപശമ ഉപലഭ്യതേ; യദി ഹി പിത്താദ്ഭിന്നോऽഗ്നിഃ സ്യാത്തദാ പിത്തസ്യ വൃദ്ധിഹ്രാസാനുവിധാനമസ്യാനുപപന്നം സ്യാത്, ന ഹി തുഹിനകരമണ്ഡലേ ഹിമഭാജി അഹിമോപലമ്ഭഃ, അതുഹിനമണ്ഡലേ അഹിമഭാജി ഭഗവതി ഭാസ്കരേ അഭിമതഹിമോപലമ്ഭഃ, യദ്യതോ ഭിന്നം തത്തതോ ഭേദേനോപലഭ്യതേ, യഥാ സാഗരാദജഗരഃ, ന ചൈവം പിത്താദഗ്നിഃ, തത് കുതഃ പിത്താദഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമിതി? അത്ര പ്രത്യഭിധീയതേ– ന താവദന്തരഗ്നിഃ പിത്താദഭിന്നഃ, ഭേദസാധകപ്രമാണസ്യ ഭൂയഃ സദ്ഭാവാത്; തഥാഹ്യഭേദേ “സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇത്യത്ര, “സമപ്രകോപൌ ദോഷാണാം സര്വേഷാമഗ്നിസംശ്രയൌ” ഇത്യത്ര ച ദോഷപദലബ്ധത്വാദഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമസങ്ഗതം; തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന ചേതി സ്വാത്മനി ക്രിയാവിരോധാദസങ്ഗതം; യത് പുനഃ “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ” ഇത്യാദ്യുക്തം തദ്ഭേദമേവ സാധയതി, ഉപചാരാഭിധാനാത്; ന ഹ്യഭേദേ ഉപചാരഃ സമ്ഭവതി| യദപ്യഗ്നേഃ പിത്തവൃദ്ധിഹ്രാസാനുവിധാനമഭിഹിതം തദപ്രയോജകം, ഭേദേऽപി സമാനത്വേന തദുപപത്തേഃ| യഥാ കഫവൃദ്ധിഹ്രാസകരസൌമ്യാഗ്നേയദ്രവ്യാഭ്യാം ശുക്രസ്യ വൃദ്ധിഹ്രാസൌ ദൃഷ്ടൌ, ന ച കഫശുക്രയോരൈക്യം; കിഞ്ച ഘൃതം പിത്തശമനമഗ്നേശ്ച ദീപനം, പിത്തസ്യ സഞ്ചയാദൌ നാഗ്നേര്വൃദ്ധിഃ; പേയാദികം ചാഗ്നികരം, ന പിത്തകൃത്; തതശ്ച പിത്താദ്വിലക്ഷണോऽന്തരഗ്നിഃ| സ ച ദ്രവതേജഃസമുദായാത്മകസ്യ പിത്തസ്യ തേജോഭാഗോ ന ബഹിരനലവദ്ഭസ്മാങ്ഗാരാകാരഃ, സമുദായതശ്ച സമുദായീ അന്യ ഏവ കരചരണാദിഭ്യ ഇവ ശരീരമ്; അത്യന്തഭേദേന ചാഗ്രഹണം തസ്യ നിത്യസംശ്ലേഷണശാലിത്വാത്| പിത്തസ്യ തേജോംऽശഃ ഏവ പാച(വ)കഃ, തദാഹ ഭോജഃ– “ദൃഢമുഷ്ണോചിതം ഹ്യേതത് പിത്തോഷ്മാ പചതീതി യത്| മൂര്ഛിതോ രസവീര്യാഭ്യാം സമാനവ്യാനസംഹിതഃ||” ഇത്യാരഭ്യ, “തസ്മാത് തേജോമയം പിത്തം പിത്തോഷ്മാ യഃ സ പക്തിമാന്| സ കായാഗ്നിഃ സ കായോഷ്മാ സ പക്താ സ ച ജീവനഃ||” ഇതി| പിത്തൈകദേശത്വാത്തേജസി പിത്തോപചാരമാശ്രിത്യ സുശ്രുതേനോക്തമ്– “ ന പാകഃ പിത്താദൃതേ|” ഇതി, തഥാ “ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകേണാന്യോऽഗ്നിഃ|” ഇതി| ഏവമന്യദപ്യഗ്നേരഭേദസാധകം വചനം സമാധേയമ്| നനു, യദി തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേനേത്യുക്തം, തത് കഥം പിത്തേനൈവാഗ്നേഃ പ്രശമനമഭിധീയതേ| യദുക്തം ചരകേ– “കട്വജീര്ണവിദാഹ്യമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തമുല്ബണമ്| ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലം ജലം തപ്തമിവാനലമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി; ഉച്യതേ– യദാ കടുകേന രൂക്ഷോഷ്ണേന പിത്തം വൃദ്ധം ഭവതി, തദാ തേജോഭാഗരൂപായാഃ പിത്തസ്യാവസ്ഥായാ ഉല്ബണത്വാത്തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേനേതി സങ്ഗതം; യദാ അമ്ലലവണേന സ്നിഗ്ധോഷ്ണേന കഫാനുഗമനഭാജാ വൃദ്ധം പിത്തം തദാ പിത്തസ്യ ദ്രവാവസ്ഥായാ ഉദ്രിക്തത്വാത് നിര്വാപണമഗ്നേരുക്തമിതി| ജതുകണേऽപ്യുക്തമ്– “കുപിതേന വായുനാ ദീപസ്യേവാഗ്നേര്നിര്വാപണം, പിത്തേനോഷ്ണജലവത്, കഫേനാമ്ബുവത്|” ഇതി| തതശ്ച യുക്തമഗ്നേഃ പൃഥഗുപാദാനമിതി| അഗ്നിശ്ച പിത്തഗതത്വേന ക്രോധകൃതോ ഭവത്യേവ, ക്രോധേന പിത്തകോപാത്; ശോകശ്രമാഭ്യാം തു ജനിതവാതേന ശരീരോഷ്മണോऽപി വിക്ഷേപണാത് ശിരോഗതത്വം, തേനാനിലോऽപി ലഭ്യതേ, പിത്തം ച സാക്ഷാദുപാത്തം, ചകാരേണ ശ്ലേഷ്മാऽപി കേശശുക്ലതാകരോ ഗൃഹ്യതേ| ഏതേന ദോഷത്രയസഹിതശരീരോഷ്മാ പലിതഹേതുരിതി വാക്യാര്ഥശ്ചരകോക്താര്ഥേന സഹ സംവാദീ ഭവതി| യദാഹ– “തേജോऽനിലാദ്യൈഃ സഹ കേശഭൂമിം ദഗ്ധ്വാ തു കുര്യാത് ഖലിതം നരസ്യ| കിഞ്ചിത്തു ദഗ്ധ്വാ പലിതാനി കുര്യാദ്ധരിത്പ്രഭത്വം ച ശിരോരുഹാണാമ്||” (ച. ചി. അ. ൨) ഇതി| ഏതച്ചാകാലജപലിതവ്യാപകം ലക്ഷണമ്| കാലജേ തു ക്രോധാദിഗ്രഹണം കാരണാന്തരോപലക്ഷണം, തേന വയഃപരിണാമകൃതശ്ചോഷ്മാ ദോഷത്രയയുക്തഃ കാലജപലിതഹേതുഃ, അന്യഥാ കാലജപലിതസ്യ സങ്ഗ്രഹോ ന സ്യാത്| കിംവാ കാലജം സ്വാഭാവികത്വാദേവ നോച്യതേ| അന്യേ തു പിത്തഗതശ്ചേച്ഛരീരോഷ്മാ തത് കിമുഭയോരുപാദാനേനേത്യഭിധായ ശരീരോഷ്മാ പിത്തം ചേതി കര്തൃദ്വയമാചക്ഷതേ; തേന നാത്രൈകസ്മിന് വിഷയേ സമുച്ചയഃ, കിം തര്ഹി വിഷയഭേദാത്| കര്തൃദ്വയം; തത്ര ശരീരോഷ്മാ വൈകൃതം പലിതം കരോതി, പിത്തം ച പ്രാകൃതം പിത്തപ്രകൃതേഃ പലിതം കരോതി| യദുക്തമ്– “പിത്തപ്രകൃതിരകാലജവലീപലിതയുക്തശ്ച ഭവതി” ഇതി| ഏവം സ്വാഭാവികജരാപലിതമപി പിത്തേനൈവാസ്യ ഹേതോഃ ക്ലൃപ്തത്വാത്| ന ചോഷ്മകൃതത്വേന പലിതസ്യാദോഷജത്വപ്രസങ്ഗഃ, ഊഷ്മണഃ പിത്തധര്മത്വേന പിത്തേऽന്തര്ഭാവാത്||൩൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പലിതമാഹ– ക്രോധേത്യാദി| ക്രോധാദികൃതേന ശരീരോഷ്മണാ ശിരോഗതേന വൈകൃതം പിത്തേന വയഃകൃതം തു പ്രാപ്തേനേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു പിത്താഗ്ന്യോര്ഭേദവാദിന ഉഭാഭ്യാം മന്യന്തേ കാലജലക്ഷണമ്, അന്യേऽപി ത്രിഭിരേവ ദോഷൈഃ സ്യാദിതി കഥയന്തി| ശോകശ്രമാഭ്യാം ജനിതവാതേന ശരീരോഷ്മണോ വിക്ഷേപാച്ഛിരോഗതത്വം, തേനാനിലോऽപി ലഭ്യതേ, പിത്തം ച സാക്ഷാദുപാത്തം, ചകാരേണ ശ്ലേഷ്മാപി കേശശുക്ലതാകാരകോ ഗൃഹ്യതേ| ഏതേന ദോഷത്രയസഹിതഃ ശരീരോഷ്മാ പലിതഹേതുരിതി വാക്യാര്ഥഃ| യദാഹ ചരകഃ– “തേജോനിലാദ്യൈഃ സഹ കേശഭൂമിം ദഗ്ധ്വാ തു കുര്യാ| ഖലതിം നരസ്യ| കിഞ്ചിത്തു ദഗ്ധ്വാ പലിതാനി കുര്യാദ്ധരിത്പ്രഭത്വം ച ശിരോരുഹാണാമ്||” ഇതി||൩൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

യുവാനപിഡകാലക്ഷണമാഹ– ശാല്മലീത്യാദി| യുവാനപിഡകാ ലോകേ ‘വരണ്ഡകാ’ ഉച്യതേ| യൂനാമാനനപിഡകാ യുവാനപിഡകാ, പൃഷോദരാദിത്വാന്നകാരലോപഃ; ഏഷാ ച യൂനാമേവ, മുഖ ഏവ, സ്വഭാവാത്||൩൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

യൌവനപിഡകാമാഹ– ശാല്മലീത്യാദി| ഏഷാ സ്വഭാവാദ്യൂനാമേവ മുഖേ ഭവതി| മുഖേ ദൂഷകാ മുഖകാന്തിഹാരകാഃ, യുവാനപിഡകാഃ യൂനാമാനനപിഡകാഃ| പൃഷോദരാദിത്വാന്നകാരസ്യ ലോപഃ||൩൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പദ്മിനീകണ്ടകമാഹ– കണ്ടകൈരിത്യാദി| തദാഖ്യമിതി പദ്മിനീകണ്ടകാഖ്യമ്||൩൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പദ്മിനീകണ്ടകമാഹ– കണ്ടകൈരിത്യാദി| പദ്മിനീകണ്ടകസദൃശൈഃ കണ്ടകൈരാചിതം വൃത്താദിലക്ഷണം യന്മണ്ഡലം ഭവതി, തത്തദാഖ്യമിതി പദ്മിനീകണ്ടകാഖ്യമ്||൩൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ജതുമണിമാഹ– സമമിത്യാദി| സമം മസൃണമ്| ഉത്സന്നമുദ്ഗതമ്| അയം ‘ജടുല’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| കഫരക്തജമിതി പ്രാധാന്യേനോക്തം, തേന– ചരകോക്തം ത്രിദോഷജത്വമപ്യസ്യോപപന്നം ഭവതി| യദുക്തം തേന– “കൃഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധോ ജതുമണിര്ജ്ഞേയോ വാതോത്തരൈസ്ത്രിഭിഃ| അരുജം ത്വപരൈരുക്തം ലക്ഷ്മേത്യാഹുര്ഭിഷഗ്വരാഃ||” ഇതി| സഹജം ലക്ഷ്മ ചൈകേഷാമിതി ഏകേഷാമാചാര്യാണാം മതേന സഹജം ലക്ഷ്മ ലക്ഷണം സ്ത്രീപുംസയോരങ്ഗഭേദേന ശുഭാശുഭഫലപ്രദം ഭവതി| സഹജം ശരീരേണ സഹ ജാതം ജന്മകാലപ്രവൃത്തമിത്യര്ഥഃ||൩൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ജതുമണിമാഹ– സമമിത്യാദി| സമം മസൃണമ്, ഉത്സന്നമുദ്ഗതമ്| അയം ‘ജടുല’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| കഫരക്തജമിതി പ്രാധാന്യേനോക്തം, തേന ചരകേണോക്തം ത്രിദോഷജത്വപ്യസ്യ ഭവതി| യദുക്തം തേന– “കൃഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധോ ജതുമണിര്ജ്ഞേയോ വാതോത്തരൈസ്ത്രിഭിഃ| അരുജം ത്വപരൈരുക്തം ലക്ഷ്മേത്യാഹുര്ഭിഷഗ്വരാഃ” ഇതി| ഏകേഷാമാചാര്യാണാം മതേ സഹജം ലക്ഷ്മ ലക്ഷണം സ്ത്രീപുംസയോരങ്ഗഭേദേന ശുഭഫലപ്രദം ഭവതി| സഹജം ശരീരേണ സഹ ജാതം ജന്മകാലപ്രവൃത്തമിത്യര്ഥഃ||൩൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മഷകലിങ്ഗമാഹ– അവേദനമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമിതി ഗയദാസഃ; അചലമിതി യുക്തം, ഭോജേ മൃദ്വിതി പാഠാത്| മഷകമാദിശേദിതി മാഷശബ്ദാത് “ഇവേ പ്രതികൃതൌ” ഇതി കന്, നൈരുക്ത്യേന ച വിധിനാ ഹ്രസ്വത്വമ്| അത്ര ചകാരേണ കഫമേദസീ സമുച്ചീയേതേ| തഥാ ച ഭോജഃ– “വാതേരിതേ ത്വചി യദാ ദൂഷ്യേതേ കഫമേദസീ| ശ്ലക്ഷ്ണം മൃദു സവര്ണം ച കുരുതോ മഷകം വദേത്||” ഇതി||൩൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മഷകമാഹ– അവേദനമിത്യാദി| സ്ഥിരമചലം ഭോജേ മൃദ്വിതി പാഠാത്| അത്ര ചകാരേണ കഫമേദസീ സമുച്ചീയേതേ| തഥാച ഭോജഃ– “വാതേരിതേ ത്വചി യദാ ദൂഷ്യേതേ കഫമേദസീ| ശ്ലക്ഷ്ണം മൃദു സവര്ണം ച കുരുതേ മഷകം വദേത്||” ഇതി||൩൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തിലകാലകലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണാനീത്യാദി| ‘വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്’ ഇതി പാഠേ വാതപിത്താഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം കഫസ്യോച്ഛോഷഃ ശോഷണം തസ്മാത്| അന്യേ ചരകം ദൃഷ്ട്വാ ‘വാതപിത്താസൃഗുച്ഛോഷാത്’ ഇതി പഠന്തി| തഥാച ചരകഃ– “യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം ശോണിതം പ്രാപ്യ ശുഷ്യതി| തിലകാ വിപ്ലവാ വ്യങ്ഗാ നീലികാ ചാസ്യ ജായതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി; അസ്മിന് വചനേ വാതോऽപ്യവഗന്തവ്യഃ, തേനാപി ശോഷസ്യ ക്രിയമാണത്വാത്| അന്യേऽപി തന്ത്രാന്തരം ദൃഷ്ട്വാ ‘വാതപിത്തകഫോത്സേകാത്’ ഇതി പഠന്തി| ഉത്സേകാദിത്യുദ്രേകാത്| തഥാഹി തന്ത്രാന്തരമ്– “മാരുതഃ പിത്തമാദായ കഫരക്തസമാശ്രിതഃ| ചിനോതി തിലമാത്രാണി ത്വചി തേ തിലകാലകാഃ||” ഇതി; കിന്ത്വസ്മിന്നപി തന്ത്രേ കഫരക്തസമാശ്രിത ഇത്യനേന കഫരക്തയോരാശ്രിതവാതേന പിത്തസഹിതേനോച്ഛോഷാദേവ തിലകാലകേ കാര്ഷ്ണ്യസ്യ സമ്ഭവോऽവഗമ്യതേ, തതശ്ച ‘വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്’ ഇതി പാഠോ യുജ്യതേ| ‘വാതപിത്തരസോദ്രേകാത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൩൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തിലകാലകലക്ഷണമാഹ– നീലാനീത്യാദി| ശരീരത്വക്സമാനി നോദ്ഗതാനീത്യര്ഥഃ| വാതപിത്തകഫോദ്രേകാദിത്യത്ര “വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്” ഇതി പാഠേ വാതപിത്താഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം കഫസ്യോച്ഛോഷഃ ശോഷണം, തസ്മാത്| അന്യേ തു “വാതപിത്താസൃഗുച്ഛോഷാത്” ഇതി പഠന്തി| തത്ര വാതപിത്താഭ്യാം രക്തസ്യ ശോഷാദിത്യര്ഥഃ| അത ഏവ തിലകാലകേ കാര്ഷ്ണ്യം; തഥാച ചരകഃ– “യസ്യ പിത്തം പ്രകുപിതം ശോണിതം പ്രാപ്യ ശുഷ്യതി| തിലകാ വിപ്ലവോ വ്യങ്ഗാ നീലികാ ചാസ്യ ജായതേ||” ഇതി| അസ്മിന് വചനേ വാതോऽപ്യവഗന്തവ്യഃ, തേനാപി ശോഷസ്യ ക്രിയമാണത്വാത്| അന്യേ തന്ത്രാന്തരം ദൃഷ്ട്വാ “വാതപിത്തകഫോത്സേകാത്” ഇതി പഠന്തി| ഉത്സേകാദിതി ഉദ്രേകാത്| തഥാഹി തന്ത്രാന്തരേ– “മാരുതഃ പിത്തമാദായ കഫരക്തസമാശ്രിതഃ| ചിനോതി തിലമാത്രാണി ത്വചി തേ തിലകാലകാഃ||” ഇതി||൩൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ന്യച്ഛലിങ്ഗമാഹ– മഹദ്വേത്യാദി| അസിതം കൃഷ്ണമ്| ‘നീരുജം മണ്ഡലമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സഹജം മണ്ഡലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തേന ജന്മകാലപ്രവൃത്തം ന്യച്ഛമിച്ഛന്തി, അത ഏവ ന്യച്ഛസ്യ പര്യായേ ലാഞ്ഛനമിതി തൈഃ പഠ്യതേ| യഥാ– “ന്യച്ഛം ലാഞ്ഛനമുച്യതേ” ഇതി| ലാഞ്ഛനം ലക്ഷണമ്| അത്ര ഭോജവചനാത് പിത്തരക്താന്വിതോ വായുഃ കാരണമ്| യദാഹ– “രക്തപിത്താന്വിതോ വായുസ്ത്വക്പ്രദേശാശ്രിതോ യദാ| ജനയേന്മണ്ഡലം കൃഷ്ണം ശ്യാവം വാ ന്യച്ഛമാദിശേത്||” ഇതി| അത്ര ശ്യാവത്വപക്ഷേ മുഖേതരദേശ ഏവ സമ്ഭവേന ബഹുലത്വേന വ്യങ്ഗാദ്ഭേദോऽവഗന്തവ്യഃ||൩൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ന്യച്ഛമാഹ– മഹദിത്യാദി| ശ്യാവം ശുക്ലാനുവിദ്ധം കൃഷ്ണവര്ണമ്, അസിതം കൃഷ്ണം, ‘നീരുജം മണ്ഡലമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സഹജം മണ്ഡലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തേന ജന്മകാലപ്രവൃത്തം ന്യച്ഛമിച്ഛന്തി, ന്യച്ഛസ്യ പര്യായോ ലാഞ്ഛനമിതി തൈഃ പഠ്യതേ| അഭിധാനേ– ‘ന്യച്ഛം ലാഞ്ഛനമുച്യതേ’ ഇതി| അത്ര ഭോജവചനാത് പിത്തരക്താന്വിതോ വായുഃ കാരണമ്, യദാഹ– ‘രക്തപിത്താന്വിതഃ’ ഇത്യാദി||൩൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വ്യങ്ഗലിങ്ഗമാഹ– ക്രോധായാസേത്യാദി| ശ്യാവമിതി ശുക്ലാനുവിദ്ധകൃഷ്ണവര്ണമ്| അസ്യ ‘ഛ്യാവക’ ഇതി ‘മേഛേതാ’ ഇതി ച ലോകേ ഖ്യാതിഃ||൩൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്യങ്ഗമാഹ– ക്രോധേത്യാദി| ശ്യാവം ശുക്ലാനുവിദ്ധകൃഷ്ണവര്ണമ്| ‘മുഖഛാഈ’ ഇതി ലോകേ||൩൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നീലികാലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണമിത്യാദി| ഏവങ്ഗുണമിതി നീരുജതനുകമണ്ഡലധര്മമ്| വ്യങ്ഗോക്തദോഷോऽത്രാപി ബോദ്ധവ്യഃ, സമ്മൂര്ഛനവിശേഷാത്തു നീലത്വകാരീ| കൃഷ്ണന്യച്ഛാദതികൃഷ്ണത്വേന ഭിന്നാ നീലികാ, വ്യങ്ഗനീലികയോസ്തു വ്യക്ത ഏവ ഭേദഃ– ശ്യാവോ വ്യങ്ഗഃ, കൃഷ്ണാ നീലികാ; ഭോജേ തു നീലികാ ഗാത്ര ഏവോക്താ| യദുക്തമ്– “മാരുതഃ ക്രോധഹര്ഷാഭ്യാമൂര്ധ്വഗോ മുഖമാശ്രിതഃ| പിത്തേന സഹ സംയുക്തഃ കരോതി വദനത്വചി|| നീരുജം തനുകം ശ്യാവം വ്യങ്ഗം തമിതി നിര്ദിശേത്| കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ നീലികാം താം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൪൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നീലികാമാഹ– കൃഷ്ണമിത്യാദി| ഏവങ്ഗുണമിതി നീരുജം തനുകം മണ്ഡലധര്മകമ്| വ്യങ്ഗോക്തോ ദോഷോऽത്രാപി ബോദ്ധവ്യഃ; സമ്മൂര്ഛനവിശേഷാത്തു നീലത്വകാരീ| കൃഷ്ണന്യച്ഛാദതിനീലത്വേന ഭിന്നാ നീലികാ, വ്യങ്ഗനീലികയോസ്തു വ്യക്ത ഏവ ഭേദഃ– ശ്യാവോ വ്യങ്ഗഃ, കൃഷ്ണാ നീലികാ; ഭോജേ തു നീലികാ ഗാത്ര ഏവോക്താ| യദുക്തമ്– “മാരുതഃ ക്രോധഹര്ഷാഭ്യാമൂര്ധ്വഗോ മുഖമാശ്രിതഃ| പിത്തേന സഹ സംയുക്തഃ കരോതി വദനത്വചി|| നീരുജം തനുകം ശ്യാവം വ്യങ്ഗം തമിതി നിര്ദിശേത്| കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ നീലികാം താം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൪൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മേഢ്രഗതാഭിഘാതജേ രോഗത്രയേ പരിവര്തികാമാഹ– മര്ദനാദിത്യാദി| പീഡനാദ്വാऽതീത്യതിശബ്ദോ മര്ദനപീഡനാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| അതിയോഗാദേവ തേ വാതം കോപയതഃ| സര്വതശ്ചരന്നിതി വ്യാനഃ, ‘സര്വതശ്ചരഃ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥ| പരിവര്തത ഇതി സര്വതോ വിവര്തതേ| കോഷ ഇതി ചര്മകോഷഃ| പരിവര്തികേതി വൃതധാതോഃ “രോഗാഖ്യായാം ണ്വുല് ബഹുലമ്” ഇതി ണ്വുല് (വൃത-ണക-ആപ്)| ഏവമവപാടികായാം ച ബോദ്ധവ്യമ്| അസ്യാം വാതജായാമപി പിത്താനുബന്ധാദ്ദാഹപാകൌ ഭവതഃ, കഫസമ്ബന്ധസ്തു ‘സകണ്ഡൂഃ കഠിനാ വാപി’ ഇത്യാദിനാऽഭിഹിതഃ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “മണേരധോ മേഢ്രചര്മ വ്യാനസ്തു പരിവര്തയേത്| സശൂലതോദദാഹാദ്യൈര്വിജ്ഞേയാ പരിവര്തികാ|| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ|” ഇതി||൪൧-൪൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ലിങ്ഗപരിവര്തികാമാഹ– മര്ദനാദിത്യാദി| അതിശബ്ദോ മര്ദനപീഡനാഭ്യാം പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| അതിയോഗാദേവ തേ വാതം കോപയതഃ| “ സര്വതശ്ചരന്” ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ| പരിവര്തത ഇതി സര്വതോ വിവര്തതേ| കോഷ ഇതി ചര്മകോഷഃ| പരിവര്തികാഖ്യോऽയമ്| അസ്യാം വാതജായാം പിത്താനുബന്ധാദ്ദാഹപാകൌ ഭവതഃ, കഫസമ്ബന്ധാത് കണ്ഡൂഃ കഠിനാ വാ| യദുക്തം ഭോജേ– “മണേരധോ മേഢ്രചര്മ വ്യാനസ്തു പരിവര്തയേത്| സശൂലതോദദാഹാദ്യൈര്വിജ്ഞേയാ പരിവര്തികാ| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ||” ഇതി||൪൧-൪൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവപാടികാമാഹ– അല്പീയഃഖാമിത്യാദി| അല്പീയഃഖാമിത്യല്പതരം ഖം യോനിമുഖം യസ്യാഃ സാ തഥാ, കന്യാ ഹി അനാര്തവാ അല്പീയഃഖാ ഭവതി| അത്ര ഹേത്വന്തരം ഹസ്താഭിഘാതാദപി വേതി| ഉദ്വര്തിത ഇതി ഊര്ധ്വം വര്തിതേ| യസ്യാവപാട്യത ഇതി സ്വയമേവ വിദീര്യതേ| ഏഷാ ച പൃഥക് ദോഷത്രയേണാനുബധ്യതേ| തഥാ ച ഭോജഃ– “മര്ദനാദഭിഘാതാദ്വാ കന്യായോനിപ്രപീഡനാത്| ലക്ഷ്യതേ യദി മേഢ്രസ്യ ചര്മ ദര്ഭൈരിവ ക്ഷതമ്|| ജ്ഞേയാऽവപാടികാ സാ തു പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമന്വിതാ| വാതാത് സാ പരുഷാ രൂക്ഷാ ശൂലനിസ്തോദകാരിണീ|| പിത്താത് സദാഹാ രക്താദ്വാ ദാഹതൃഷ്ണാസമന്വിതാ| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ||” ഇതി||൪൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവപാടികാമാഹ– അല്പീയഃഖാമിത്യാദി| അല്പതരം ഖം യോനിമുഖം യസ്യാഃ സാ തഥാ, കന്യാ ഹ്യനാര്തവാ അല്പീയഃഖാ ഭവതി| ഹസ്താഭിഘാതാദിതി ഹേത്വന്തരമ്| ഉദ്വര്തിത ഇതി ഊര്ധ്വം വര്തിതേ| യസ്യാവപാട്യത ഇതി സ്വയമേവ വിദീര്യതേ| ഏഷാ പൃഥഗ്ദോഷത്രയേണാനുബധ്യതേ| തഥാച ഭോജഃ– “മര്ദനാഭിഘാതാദ്വാ കന്യായോനിപ്രപീഡനാത്| ലക്ഷ്യതേ യദി മേഢ്രസ്യ ചര്മ ദര്ഭൈരിവ ക്ഷതമ്|| ജ്ഞേയാऽവപാടികാ സാ തു പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമന്വിതാ| വാതാത്സാ പരുഷാ രൂക്ഷാ ശൂലനിസ്തോദകാരിണീ|| പിത്താത്പീതാ സരക്താ വാ ദാഹതൃഷ്ണാസമന്വിതാ| ശ്ലൈഷ്മികീ കഠിനാ സ്നിഗ്ധാ കണ്ഡൂമത്യല്പവേദനാ||” ഇതി||൪൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നിരുദ്ധപ്രകശമാഹ– വാതോപസൃഷ്ട ഇത്യാദി| സംശ്രയത ഇതി സമഗ്രം ശ്രയതേ, അത്രൈവ നീയത ഇത്യര്ഥഃ| അവപാടികാ ത്വരൂഢാ ചര്മസങ്കോചാന്നിരുദ്ധപ്രകശോ ഭവതീതി ബ്രുവതേ, സന്നിരുദ്ധഗുദവത് സ്വതന്ത്രോऽപി ഭവതീതി ശക്യതേ വക്തും; നിരുദ്ധപ്രകാശ ഇത്യസ്മിന്നര്ഥേ നിരുദ്ധപ്രകശഃ, നൈരുക്തേന ച രൂപസിദ്ധിഃ| മൂത്രസ്രോതഃ സങ്കുചിതചര്മപീഡനേന മണേഃ സ്വല്പദ്വാരത്വാന്മൂത്രസ്രോതോ രുണദ്ധി| അവേദനമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ സവേദനമിതി കേചിത്| അത്ര ഭോജാഭിപ്രായേണ വ്യാചക്ഷതേ– ഏകദാ നിരുദ്ധേ സ്രോതസി സവേദനമന്യദാ തു പ്രകാശേ മൂത്രം മന്ദധാരം പ്രവര്തതേ, മണിശ്ച നാവദീര്യതേ മൂത്രേണേതി| തഥാ ച ഭോജഃ– “മേഢ്രാന്തേ ചര്മണി യദാ മാരുതഃ കുപിതോ ഭൃശമ്| ദ്വാരം രുണദ്ധി സ ശനൈഃ പ്രകാശശ്ച മുഹുര്ഭവേത്|| മൂത്രം മൂത്രയതേ കൃച്ഛ്രാത് പ്രകാശസ്തു യദാ ഭവേത്| വാതോപസൃഷ്ടമേഢ്രസ്തു മണിര്ന ച വിദീര്യതേ|| നിരുദ്ധം ച പ്രകാശം ച വ്യാധിം വിദ്യാത് സുദാരുണമ്||” ഇതി| സുശ്രുതേ തു നിരുദ്ധപ്രകാശത്വാത് നിരുദ്ധപ്രകശഃ| മണിര്വിവ്രിയതേ ന ചേതി മണിര്വിവൃതോ ന ഭവതി||൪൫-൪൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നിരുദ്ധപ്രകശമാഹ– വാതേത്യാദി| വാതദുഷ്ടമേഢ്രേ ചര്മ സംശ്രയത ഇതി സമഗ്രം ശ്രയതേ, തത്രൈവ ലീയത ഇത്യര്ഥഃ| ചര്മസങ്കോചാന്മൂത്രസ്രോതോ രുധ്യതേ, അവപാടികാ ദുരൂഢാ ചര്മസങ്കോചാന്നിരുദ്ധപ്രകാശാ ഭവതീതി ബ്രുവതേ| സന്നിരുദ്ധഗുദവത്സ്വതന്ത്രോऽപി ഭവതീതി ശക്യതേ വക്തുമ്| നിരുദ്ധപ്രകാശ ഇത്യസ്മിന്നര്ഥേ നിരുദ്ധപ്രകശഃ, നൈരുക്തേന രൂപസിദ്ധിഃ| അവേദനമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ സവേദനമിത്യന്യേ ഭോജഭിപ്രായേണ വ്യാചക്ഷതേ| ഏകദാ നിരുദ്ധസ്രോതസി സവേദനമ്, അന്യദാ തു പ്രകാശേ മൂത്രം മന്ദധാരം പ്രവര്തതേ| മണിശ്ച വിദാര്യതേ മൂത്രേണേതി ശേഷഃ| തഥാച ഭോജഃ– “മേഢ്രാന്തേ ചര്മണി യദാ മാരുതഃ കുപിതോ ഭൃശമ്| ദ്വാരം രുണദ്ധി സ ശനൈഃ പ്രകാശശ്ച മുഹുര്ഭവേത്|| മൂത്രം മൂത്രയതേ കൃച്ഛ്രാത്പ്രകാശസ്തു യദാ ഭവേത്| വാതോപസൃഷ്ടമൂത്രസ്തു മണിര്ന ച വിദീര്യതേ| നിരുദ്ധം ച പ്രകാശം ച വ്യാധിം വിദ്യാത്സുദാരുണമ്||” ഇതി||൪൫-൪൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മൂത്രമാര്ഗരോധകനിരുദ്ധപ്രകാശാനന്തരം പുരീഷമാര്ഗരോധകം സന്നിരുദ്ധഗുദമാഹ– വേഗസന്ധാരണാദിത്യാദി| തസ്യേതി ഗുദസ്യ| ‘മഹത്സ്രോത’| ഇതി പാഠേ തു മഹത്സ്രോതോ ഗുദവിവരം, നിരുദ്ധപ്രകാശവദത്രാപി ചര്മസങ്കോചാത് സന്നിരുദ്ധഗുദമ്||൪൮-൪൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിരുദ്ധഗുദമാഹ– വേഗേത്യാദി| മഹത്സ്രോതോ ഗുദവിവരം നിരുദ്ധപ്രകശവദത്രാപി ചര്മസങ്കോചാന്നിരുദ്ധഗുദമ്||൪൮-൪൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഹിപൂതനമാഹ– ശകൃന്മൂത്രേത്യാദി| അപാന ഇതി ഗുദേ, സ്വിന്നേ സ്വേദവതി, അസ്നാപ്യമാനേ അക്രിയമാണക്ഷാലനേ; സ്വേദമലക്ലേദാദേവ കണ്ഡൂര്ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏകീഭൂതമിതി അപാനം വ്രണൈഃ സഹൈകീഭൂതമ്| അഹിപൂതനം ച ബാലാനാമേവ ഭവതി, ഭോജേ പുനരിദം ദുഷ്ടസ്തന്യപാനാദപി ഭവതീതി പഠിതമ്| യദുക്തമ്– “ദുഷ്ടസ്തന്യസ്യ പാനേന മലസ്യാക്ഷാലനേന ച| കണ്ഡൂദാഹരുജാവദ്ഭിഃ പിഡകൈശ്ച സമാചിതാ|| സമ്ഭവന്തി യഥാദോഷം ദാരുണാ ഹ്യഹിപൂതനാ||” ഇതി||൫൦-൫൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഹിപൂതനമാഹ– ശകൃദിത്യാദി| അപാനേ ഗുദേ, സ്വിന്നേ സ്വേദവതി, അസ്നാപ്യമാനേ അക്രിയമാണപ്രക്ഷാലനേ, സ്വേദമലക്ലേദാദേവ കണ്ഡൂര്ഭവതി| തതഃ സ്ഫോടഃ ജായതേ| ഏകീഭൂതമിതി അപാനം വ്രണൈഃ സഹൈകീഭൂതമ്, അഹിപൂതനം ബാലാനാമേവ ഭവതി, ഭോജേ പുനരിദം ദുഷ്ടസ്തന്യപാനാദപി ഭവതീതി പഠിതമ്| യദുക്തമ്– “ദുഷ്ടസ്തന്യസ്യ പാനേന മലസ്യാക്ഷാലനേന ച| കണ്ഡൂദാഹരുജാവദ്ഭിഃ പിഡകൈശ്ച സമാചിതാ|| ദാരുണാ ച യഥാദോഷം സമ്ഭവത്യഹിപൂതനാ|” ഇതി||൫൦-൫൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഹിപൂതനാസമാനഹേതുലിങ്ഗതയാ ഗുദാശ്രയം ഗുദഭ്രംശമുല്ലങ്ഘ്യാനന്തരം വൃഷണകച്ഛൂമാഹ– സ്നാനോത്സാദനഹീനസ്യേത്യാദി| ഏഷാ ച നിദാനവിശേഷാത് പ്രായോ വൃഷണഭാവിത്വാത് വിശിഷ്ടചികിത്സോപയോഗിത്വാച്ച കുഷ്ടോക്തകച്ഛൂതോ ഭേദേന പഠ്യതേ||൫൨-൫൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഹിപൂതനാസമാനലിങ്ഗഹേതുതയാ, ഗുദാശ്രയം ഗുദഭ്രംശമുല്ലങ്ഘ്യാനന്തരം വൃഷണകണ്ഡൂമാഹ– സ്നാനേത്യാദി| ഉത്സാദനമാഹരണവസ്ത്രമ്| ഏഷാ ച സ്നാനോത്സാദനഹീനത്വനിദാനവിശേഷാത്പ്രായോ വൃഷണഭാവിത്വാദ്വിശിഷ്ടചികിത്സായോഗിത്വാച്ച കുഷ്ഠോക്തകണ്ഡൂതോ ഭിന്നാ||൫൨-൫൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗുദഭ്രംശലിങ്ഗമാഹ– പ്രവാഹണേത്യാദി| പ്രവാഹണം പ്രകര്ഷേണ കുന്ഥനമ്| ‘വാഹ പ്രയത്നേ’ ഇത്യസ്യ രൂപമ്| പ്രവാഹണേനാതിവേഗോദീരണേന വാതകോപഃ, അതീസാരേണ തു ധാതുക്ഷയാത്; യദി വാ പ്രവാഹണേനാതീസാരേണ ചാധോഗതമാരുതത്വേന ഗുദനിര്ഗമോ രൂക്ഷാദിദേഹസ്യ||൫൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗുദഭ്രംശമാഹ– പ്രവാഹണേത്യാദി| പ്രവാഹണം പ്രകര്ഷേണ കുന്ഥനം, ഹൃത്കണ്ഠബലേന വായോരാനയനമ്| ‘വാഹ പ്രയത്നേ’ ഇത്യസ്യ രൂപമ്| പ്രവാഹണേന വാതകോപഃ, അതിസാരേ തു ധാതുക്ഷയാത്| യദി വാ പ്രവാഹണാതിസാരേണൈവ അധോഗതമാരുതത്വേന ഗുദനിര്ഗമോ രൂക്ഷാദിദേഹസ്യ; അയം വാതകോപജഃ||൫൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വരാഹദംഷ്ട്രലിങ്ഗമാഹ– സദാഹ ഇത്യാദി| അയം ‘വരാഹദാഢ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ||൫൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സൂകരദംഷ്ട്രമാഹ– സദാഹേത്യാദി| സൂകരദംഷ്ട്രാകാരത്വേന സൂകരദംഷ്ട്രകഃ വിസര്പലിങ്ഗഃ ‘വരാഹദാഢ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ഇതി ക്ഷുദ്രരോഗാശ്ചത്വാരിംശദുക്താഃ||൫൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനമ്||൫൫||