೫೫. ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಸರ್ಪಾದೀನಾಮಕ್ಷುದ್ರಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಮಭಿಧಾನೇನ ಕ್ಷುದ್ರಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಣಾಂ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್| ನನು, ಯದಿ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಮೇಷಾಂ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಲ್ಪತ್ವೇನ ತರ್ಹಿ ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀವಲ್ಮೀಕಾದೀನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇನ ಹೇತ್ವಾದಿಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಕಥಂ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಂ? ನೈವಂ, ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತಾವತ್, ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿವತ್; ಕಿಂವಾ ಅವಾನ್ತರಭೇದವಿರಹಃ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಂ, ಯೇನಾತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಾನಾಮಜಗಲ್ಲಿಕಾದೀನಾಂ ನ ದೋಷದೂಷ್ಯಾದಿಕೃತಭೂರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೇನ ವ್ರಣಜ್ವರಾದಿವಾನ್ನಿರ್ದೇಶಃ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ತೋಕಸಙ್ಖ್ಯಯಾಽಭಿಧಾನಂ ತೇಷಾಮ್| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದೋಽಲ್ಪೇ ರೌದ್ರೇ ಚ ವರ್ತತೇ, ತೇನ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ದೃಶ್ಯತೇ; ರೌದ್ರೇ ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದೋ ಯಥಾ– “ಕ್ಷುದ್ರಾ ಮೃಗಾ ಯತ್ರ ಶಾನ್ತಾಶ್ಚೇರುರನ್ಯೈಃ ಸಮಂ ಮೃಗೈಃ|” ಇತಿ| ಕ್ಷುದ್ರಾಣಾಂ ಬಾಲಾನಾಂ ರೋಗಾಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಏವಮಪ್ಯಜಗಲ್ಲಿಕಾಹಿಪೂತನಾದೀನಾಮೇವ ಪರಿಗ್ರಹೋ ನ ತ್ವನ್ಯೇಷಾಮ್| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಕಾರಾನತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಾನ್ ಕ್ರಮೇಣ ದರ್ಶಯತಿ– ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜೇ ತು ಮೂಷಿಕಾಕರ್ಣಮುಷ್ಕಕೋಶಫಲಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯೋಽಧಿಕವಿಕಾರಾಃ ಪಠ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ವಿಕಾರಸ್ಯಾನನ್ತ್ಯಾದನುಮತಾ ಏವ| ಬಾಲಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವಾದುಕ್ತಂ, ತೇನಾಬಾಲಾನಾಮಪಿ ದೃಶ್ಯಮಾನಾಃ ಸಙ್ಗಚ್ಛನ್ತೇ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಣಾಂ ಮಸೂರಿಕಾರಮ್ಭಕತ್ವಾದತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಕ್ಷುದ್ರಾ ಲಘವಃ, ತಿಲಕಾಲಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀವಲ್ಮೀಕಪ್ರಭೃತೀನಾಮಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕ್ಷುದ್ರಾಃ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಃ; ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದಃ ಸ್ವಲ್ಪೇ ರೌದ್ರೇ ಚ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತೇನ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ದೃಶ್ಯತೇ, ರೌದ್ರೇ ಚ ಕ್ಷುದ್ರಶಬ್ದೋ ಯಥಾ– “ಅಪಿ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಮೃಗಾ ಯತ್ರ ಶಾನ್ತಾಶ್ಚೇರುಃ ಸಮಂ ಮೃಗೈಃ” ಇತಿ| ಕ್ಷುದ್ರಾಣಾಂ ಬಾಲಾನಾಂ ರೋಗಾಃ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯಪಠಿತಾ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಕ್ವಾಥಪಾಕ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾವತ್| ಏಷಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಿಕಾರಾ ಅತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇಷ್ವಜಗಲ್ಲಿಕಾಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣಾ ಶರೀರಸಮವರ್ಣಾ, ಗ್ರಥಿತಾಕಾರತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ, ಪ್ರಾಯೇಣ ಬಾಲಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಮಪ್ಯಜಗಲ್ಲಿಕಾ ಭವತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯವಪ್ರಖ್ಯಾಮಾಹ– ಯವಾಕಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಯವಾಕಾರೇತಿ ಯವವನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥೂಲಾ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯವಪ್ರಖ್ಯಾಮಾಹ– ಯವಾಕಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಯವವನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥೂಲಾ ಅನ್ತರ್ನಿಮ್ನಾ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ತ್ರಾಲಜೀಮಾಹ– ಘನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತ್ರಾಲಜೀ ಸ್ನಾಯುಗತಾ ಭೋಜವಚನಾದವಗನ್ತವ್ಯಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲೌ ಶ್ರಿತೌ ಸ್ನಾಯುಂ ಪಿಡಕಾಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಮ್| ದುಷ್ಟೌ ಜನಯತೋಽವಕ್ತ್ರಾಮಲ್ಪಪೂಯಾಮಕಣ್ಡುರಾಮ್|| ಆಮೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಾಂ ವಿದ್ಯಾದನ್ತ್ರಾಲಜೀಂ ತು ತಾಮ್||” ಇತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ತ್ರಾಲಜೀಮಾಹ– ಅನ್ತ್ರಾಲಜೀ ಬಹಿರ್ವಕ್ರರಹಿತಾ| ಅನ್ತರ್ಮುಖೀ ಸ್ನಾಯ್ವಾಶ್ರಿತಾ ಚ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇನ– “ಕಫಾನಿಲೌ ಶ್ರಿತೌ ಸ್ನಾಯುಂ ಪಿಡಕಾಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಮ್| ದುಷ್ಟೌ ಜನಯತೋಽವಕ್ತ್ರಾಮಲ್ಪಪೂಯಾಮಕಣ್ಡುರಾಮ್| ಆಮೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಾಂ ವಿದ್ಯಾದನ್ತ್ರಾಲಜೀ ತು ತಾಮ್||” ಇತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿವೃತಾಮಾಹ– ವಿವೃತಾಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇನಾಧಿಕಪಾಕಾದ್ವಿವೃತಮುಖತಾಯಾಂ ವಿವೃತಾಸಞ್ಜ್ಞಾ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿವೃತಾಮಾಹ– ವಿವೃತಾಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇನಾಧಿಕಪಾಕಾದ್ವಿವೃತಮುಖತಯಾ ವಿವೃತೇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಚ್ಛಪಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರಥಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣಾಃ ಕಠಿನಾಃ| ಮಧ್ಯೋನ್ನತತ್ವೇನ ಪರ್ಯನ್ತಾಲ್ಪತ್ವೇನ ಚ ಕಚ್ಛಪಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಾ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಚ್ಛಪಿಕಾಮಾಹ– ಗ್ರಥಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣಾಃ ಕಠಿನಾಃ, ಮಧ್ಯೇ ಉನ್ನತತ್ವೇನ ಪರ್ಯನ್ತೇ ನತತ್ವೇನ ಚ ಕಚ್ಛಪಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಾ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಲ್ಮೀಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ರೀವಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ವಲ್ಮೀಕವದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಚುರಶಿಖರತ್ವೇನ ಸಮುಚ್ಛ್ರಿತತ್ವಂ ದೂರಾವಗಾಢಮೂಲತ್ವಂ ಚ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮವಗಾಢಮೂಲಶೋಧನಾರ್ಥಮಗ್ನಿಕ್ಷಾರಾಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಲ್ಮೀಕಮಾಹ– ಗ್ರೀವೇತ್ಯಾದಿ| ವಲ್ಮೀಕವದಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಚುರಶಿಖರಿತ್ವಮುಚ್ಛ್ರಿತತ್ವಂ ದೂರಾವಗಾಢಮೂಲತ್ವಂ ಚ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮವಗಾಢಮೂಲಶೋಧನಾಯ ‘ಅಗ್ನಿಕ್ಷಾರಾಭ್ಯಾಮುಪಚರೇತ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಮಸಾಧ್ಯಮ್||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇನ್ದ್ರವಿದ್ಧಾಮಾಹ– ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕವದಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕವನ್ಮಧ್ಯೇ ಇತಿ ಪದ್ಮವರಾಟವತ್||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇನ್ದ್ರವಿದ್ಧಾಮಾಹ– ಪದ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾವತ್ ಮಧ್ಯೇ ಪಿಡಕಾಭಿಃ ಯುಕ್ತಾಮ್||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗರ್ದಭಿಕಾಮಾಹ– ಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ದಭಿಕಾ ಯದ್ಯಪಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇ ನ ಪಠ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇಽಭಿಧೀಯತೇ; ಅವಿಗೀತಪಾಠೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೈವ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗರ್ದಭಿಕಾಮಾಹ– ಮಣ್ಡಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಮ್| ಉತ್ಸನ್ನಮುನ್ನತಮ್||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಲಕ್ಷಣಮಾಹಟ್ಠ ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಃ ಕಠಿನಃ, ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಃ| ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಃ ಲೋಕೇ ‘ಗಲವಟ್ಟ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ||೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾಷಾಣಗರ್ದಭಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಃ ಕಠಿನಃ||೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪನಸಿಕಾಮಾಹ– ಕರ್ಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾ ಭೋಜೇ ‘ಸಮನ್ತತಃ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕರ್ಣಸ್ಯ ಬಹಿರಪಿ ಭವತೀತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಫವಾತೌ ಪ್ರಕುಪಿತೌ ಮಾಂಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕರ್ಣಯೋಃ| ಸಮನ್ತತಃ ಪರಿಸ್ತಬ್ಧಾಂ ಕುರುತಃ ಪಿಡಕಾಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್|| ವಿಷಮಾಂ ದಾಹಸಂಯುಕ್ತಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪನಸಿಕಾಂ ತು ತಾಮ್|” ಇತಿ| ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಸಮನ್ತತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಣಾಭ್ಯನ್ತರ ಏವೋಪಪನ್ನತ್ವಾತ್| ದೃಶ್ಯತೇ ಬಾಹ್ಯರನ್ಧ್ರೇ ಶಾಲೂಕಾಕಾರೇಯಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅಸ್ಯಾಂ ವಾತಕಫಜಾಯಾಂ ಭೋಜೇ ದಾಹಪಾಠೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾದಧಿಷ್ಠಾನಭೂತರಕ್ತಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾಽವಗನ್ತವ್ಯಃ||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪನಸಿಕಾಮಾಹ– ಕರ್ಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜೇ ‘ಸಮನ್ತತಃ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕರ್ಣಸ್ಯ ಬಹಿರಪಿ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಫವಾತೌ ಪ್ರಕುಪಿತೌ ಮಾಂಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕರ್ಣಯೋಃ| ಸಮನ್ತತಃ ಪರಿಸ್ರಾವಾಂ ಕುರುತಃ ಪಿಡಕಾಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್|| ವಿಷಮಾಂ ದಾಹಸಂಯುಕ್ತಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪನಸಿಕಾಂ ತು ತಾಮ್|” ಇತಿ||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜಾಲಗರ್ದಭಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಕವಾನಿತಿ ಈಷತ್ಪಾಕವಾನ್, ಪಿತ್ತಕೃತತ್ವೇನ ಸರ್ವಥಾ ಪಾಕಾಭಾವಸ್ಯಾಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ಚಕ್ರಃ; ಕಿನ್ತು ಪಾಕರಹಿತ ಏವಾಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ [ ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯುದ್ಭೂತಪಿತ್ತಾತ್, ತೇನ ಭೋಜೋಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಸ್ಯಾವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ| ಸ ಯದಾಹ– “ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಜನಯನ್ತಿ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಾಃ| ಶ್ಯಾವಂ ರಕ್ತಂ ತನುಂ ಶೋಥಮಪಾಕಂ ಬಹುವೇದನಮ್|| ವಿಸರ್ಪಿಣಂ ಸದಾಹಂ ಚ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಸಮನ್ವಿತಮ್| ವಿಸರ್ಪಮಾಹುಸ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಮಪರೇ ಜಾಲಗರ್ದಭಮ್||” ಇತಿ| ಜತುಕರ್ಣಸ್ತ್ವಾಹ– “ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಸ್ತತ್ರ ತೀವ್ರದಾಹೋ ರಕ್ತಪಾಕೋ ವಿಸರ್ಪಜ್ವರಕರೋ ಜಾಲಗರ್ದಭಃ|” ಇತಿ| ಅಯಮಗ್ನಿವಾತ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ವಿಕಾರಃ||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜಾಲಗರ್ದಭಮಾಹ– ಅಪಾಕವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಈಷತ್ಪಾಕವಾನ್, ಪಿತ್ತಕೃತತ್ವೇನ; ಸರ್ವಥಾ ಪಾಕಾಭಾವಸ್ಯಾಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ಚಕ್ರಃ; ಕಿನ್ತು ಪಾಕರಹಿತ ಏವಾಯಮುಪಲಭ್ಯತೇ, ತೇನ ಭೋಜಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಸ್ಯಾವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ| ಸ ಯದಾಹ– “ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಜನಯನ್ತಿ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಾಃ| ಶ್ಯಾವಂ ರಕ್ತಂ ತನುಂ ಶೋಥಮಪಾಕಂ ಬಹುವೇದನಮ್|| ವಿಸರ್ಪಿಣಂ ಸದಾಹಂ ಚ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಸಮನ್ವಿತಮ್| ವಿಸರ್ಪಮಾಹುಸ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಮಪರೇ ಜಾಲಗರ್ದಭಮ್|” ಇತಿ||೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇರಿವೇಲ್ಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿಡಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಿಕಾಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಮಿತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಿಕಾಂ ಸರ್ವದೋಷಜಾಮ್| ಸರ್ವಾತ್ಮಿಕಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಮಿತಿ ವಚನಂ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತತಾಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ||೧೩-೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇರಿವೇಲ್ಲಿಕಾಮಾಹ– ಪಿಡಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥಾಂ ಶಿರೋಗತಾಮ್| ಸರ್ವಾತ್ಮಿಕಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಂ, ಪುನಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಮಿತಿ ಗ್ರಹಣಂ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತತಾಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ| ಕಕ್ಷಾಮಾಹ– ಬಾಹ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಕ್ಷಾಮಿತಿ ನಾಮತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಮ್||೧೩-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗನ್ಧಮಾಲಾಮಾಹ– ಏಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾಮೇತಾದೃಶೀಮಿತಿ ಕಕ್ಷೋಕ್ತೈಕಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಸದೃಶೀಮ್||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗನ್ಧಮಾಲಾನಾಮ್ನೀಮಾಹ– ಏಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫೋಟಸದೃಶೀಮ್||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಾ ದಶಾಹಾದ್ವೇತ್ಯಭಿಧಾನಮಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪಕಮನುಪಕ್ರಮಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಉಪಕ್ರಮಾತ್ ಪುನರಿಯಂ ಸಾಧ್ಯೈವ, ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಂ; ಚರಕೇಣಾಪ್ಯಗ್ನಿರೋಹಿಣೀಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಹಿತಮ್– “ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಾ ರೋಗಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದಾರುಣಸಮ್ಮತಾಃ| ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭೇಣ ವಾ ಪುನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮಪಿ– “ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಕಟಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಸನ್ನಿಭಾನ್| ಕಕ್ಷಭಾಗೇಷು ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಾನ್|| ಮಾಂಸಾವದಾರಣಾನ್ ಸ್ಫೋಟಾನ್ ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಮಾತ್| ಪಕ್ಷಾದ್ದಶಾಹಾದರ್ವಾಗ್ವಾ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಹ್ನಿರೋಹಿಣೀ||” ಇತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕ್ಯಾದ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸಪ್ತಾಹಾದಿವಿಕಲ್ಪಃ||೧೬-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಗ್ನಿರೋಹಿಣೀಮಾಹ– ಕಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮನುಕ್ರಮಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಉಪಕ್ರಮಾತ್ಪುನರಿಯಂ ಸಾಧ್ಯಾ; ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಂ ಚರಕೇಣಾಪ್ಯಗ್ನಿರೋಹಿಣೀ ಪ್ರತ್ಯಭಿಹಿತಮ್– “ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಾ ರೋಗಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದಾರುಣಸಮ್ಮತಾಃ| ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೇಣ ವಾ ಪುನಃ||” ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮಪಿ– “ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರದೀಪ್ತಾಙ್ಗಾರಸನ್ನಿಭಾನ್| ಕಕ್ಷಾಭಾಗೇಷು ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಜ್ವರಾನ್|| ಮಾಂಸಾವದಾರಣಾನ್ ಸ್ಫೋಟಾನ್ ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಮಾತ್| ಪಕ್ಷಾದ್ದಶಾಹಾದರ್ವಾಗ್ವಾ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ವಹ್ನಿರೋಹಿಣೀ||” ಇತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕ್ಯಾದ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸಪ್ತಾಹಾದಿವಿಕಲ್ಪಃ; ತೇನ ವಾತಾಧಿಕೈಃ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೈರ್ದಶಾಹಾತ್ಕಫಾಧಿಕೈಃ ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯೂಹ್ಯಮ್||೧೬-೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚಿಪ್ಪಮಾಹ– ನಖೇತ್ಯಾದಿ| ತಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಚಿಪ್ಪಮಿತಿ ಚಿಪ್ಪಮಙ್ಗುಲೀವೇಷ್ಟಕಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಚರಕೇ ತ್ವಕ್ಷತನಾಮಾಯಂ ವಿಕಾರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ರೋಗೋಽಕ್ಷತಶ್ಚರ್ಮನಖಾನ್ತರೇ ಸ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಾಸ್ರದೋಷೀ ಭೃಶದಾಹಪಾಕಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ||೧೮-೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚಿಪ್ಪಮಾಹ– ನಖಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಙ್ಗುಲೀವೇಷ್ಟಕಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಚರಕೇ ತ್ವಕ್ಷತನಾಮಾಯಂ ವಿಕಾರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ರೋಗೋಽಕ್ಷತಶ್ಚರ್ಮನಖಾನ್ತರೇ ಸ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಾಸ್ರದೋಷಾದ್ಭೃಶದಾಹಪಾಕಃ|” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು “ತಮೇವಾಕ್ಷತರೋಗಾಖ್ಯಂ ತಥೋಪನಖಮಿತ್ಯಪಿ” ಇತ್ಯಧಿಕಂ ಗ್ರನ್ಥಮಧೀಯತೇ| ತದೇವ ಚಿಪ್ಯಮಿತಿ| ಸುಗಮಮ್||೧೮-೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನುಶಯೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಮ್ಭೀರಾಮಿತ್ಯನ್ತಃಪಾಕೇನ| ಅಲ್ಪಸಂರಮ್ಭಾಮಿತ್ಯಲ್ಪಶೋಥಾಮ್||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನುಶಯೀಮಾಹ– ಗಮ್ಭೀರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತಃಪಾಕೇನ ಗಮ್ಭೀರಾಮ್| ಅಲ್ಪಸಂರಭಾಮಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಶೋಥಾಮ್| “ಕಫಾದನ್ತಃಪ್ರಪಾಕಾನ್ತಾಂ ವಿದ್ಯಾದನುಶಯೀಂ ಭಿಷಕ್” ಇತಿ ಕೇಚನ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ; ತದಾ ಉಪರಿಸ್ಥಿತಾಂ ಮಸ್ತಕೇ ಸ್ಥಿತಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿದಾರೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿದಾರೀತ್ಯಾದಿ| ‘ವಿದಾರಿಕಾ ಭವೇದ್ರಕ್ತಾ ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿದಸರ್ವಜಾ, ಅಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ; ತೇನಾಸರ್ವಜಾ ಇತಿ ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈರ್ನ ಭವತಿ, ಅಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣರಹಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷದ್ವನ್ದ್ವಜತ್ವೇನ ಷಡ್ವಿಧಾ ಸನ್ನಿಪಾತಮಾತ್ರೇಣ ನ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಪಕ್ಷೋ ಯದ್ಯಭಿಮತಃ ಸ್ಯಾದಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ, ತದಾ ವ್ಯಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ‘ಷಡ್ವಿಧಾ ದ್ವ್ಯೇಕದೋಷಜಾ’ ಇತಿ ಪದಂ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚತ್ವೇನ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಾಸಙ್ಗತಿಶ್ಚ| ಅಪರೇ ‘ ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತದಪಿ ನ ಸಙ್ಗತಂ, ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ನ ಭವತಿ ಅಥ ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ಲಿಙ್ಗಿನಮನ್ತರೇಣ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ಅನ್ಯೇ ತೂತ್ತರಪದ ಏವ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ ‘ಸರ್ವಜಾಽಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ; ತತ್ರ ಯದಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಾನ್ಯವಿದ್ಯಮಾನಾನಿ ಯಸ್ಯಾಮಿತಿ, ತದಾ ಕಥಂ ಲಿಙ್ಗಮನ್ತರೇಣ ಲಿಙ್ಗಿನಃ ಪರೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪರಿಚ್ಛೇದೋದಯಃ| ಅಥ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಾನಿ ಯಸ್ಯಾಮಿತಿ, ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವೇಽಪ್ಯಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದಪಿ ನ ಸಙ್ಗತಂ, ಯದ್ಯಯಂ ಪಕ್ಷೋಽಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾಽಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮತ್ರ ಸ್ಯಾತ್, ಸರ್ವತ್ರ ನ್ಯಾಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾತ್; ಹೇತ್ವನುರೂಪಕೋಪಬಲೇನ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಾರ್ಧಾಲ್ಪಲಿಙ್ಗಸಙ್ಗತಿಃ; ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಹೀನಬಲತ್ವಂ ಸಮವೃದ್ಧಾನಾಮನಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ವಾ ಶಕ್ಯಮೇವಾಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ವಕ್ತುಂ, ಕಿನ್ತು ತನ್ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ; ತತಶ್ಚೋಭಯತ್ರಾಪಿ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಂ ವಿನಾ ‘ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯುಕ್ತಃ| ಸರ್ವಜೇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ವಚನಮಿರಿವೇಲ್ಲಿಕಾಯಾಮಿವ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಜನ್ಯವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಜನ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಪಾಠೇ ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವೈರೇಕಾದಿಪ್ರಕಾರೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಯತೇ, ಏವಂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಕ್ಷುದ್ರರೋಗತ್ವಾದ್ದೋಷಭೇದೇನ ಗಣನಾ ನ ಯುಕ್ತಾ| ಚರಕೇ ತ್ವಿಯಂ ಕಫಮಾರುತಜಾ ಪಠ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರಾನ್ವಿತಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಕಕ್ಷಸನ್ಧೌ ವರ್ತಿರ್ನಿರರ್ತಿಃ ಕಠಿನಾ ಮತಾ ಯಾ| ವಿದಾರಿಕಾ ಸಾ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ| ತೇನಾತ್ರಾಪ್ಯಲ್ಪಪಿತ್ತಯುಕ್ತಕಫವಾತಜತ್ವೇನ ಸರ್ವಜತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಥಾ– ಜ್ವರಯೋಗೇನಾಲ್ಪಪಿತ್ತತ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ|” (ವಾ. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ, “ವಿದಾರೀಮಿತಿ ತಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಜಾಂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾಮ್|” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರಪಞ್ಚಃ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿದಾರಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿದಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿದಸರ್ವಜಾ ಅಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತ್ಯುಭಯತ್ರಾಪಿ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇನಾಸರ್ವಜೇತಿ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪತಿತೈನಂ ಭವತಿ, ಅಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣರಹಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷದ್ವನ್ದ್ವಜತ್ವೇನ ಷಡ್ವಿಧಾ ನ ಸನ್ನಿಪಾತಮಾತ್ರೇಣ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಯದಿ ಪಕ್ಷೋಽಭಿಮತ ಆಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ವ್ಯಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಷಡ್ವಿಧಾ ದ್ವ್ಯೇಕದೋಷಜೇತಿ ಪದಂ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಞ್ಚ, ಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚತ್ವೇನ ಕ್ಷುದ್ರತ್ವಾಸಙ್ಗತಿಶ್ಚ| ಅಪರೇ “ (ಅ)ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಪಿ ನ ಸಙ್ಗತಂ ನ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ಭವತೀತಿ| ಅಥ ಸರ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ಲಿಙ್ಗಿನಮನ್ತರೇಣ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಉತ್ತರಪದ ಏವ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ “ಸರ್ವಜಾ (ಅ)ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಯದಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಾನ್ಯವಿದ್ಯಮಾನಾನಿ ಯಸ್ಯಾಮಿತಿ; ತದಾ ಕಥಂ ಲಿಙ್ಗಮನ್ತರೇಣ ಲಿಙ್ಗಿನಃ ಪರೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪರಿಚ್ಛೇದೋದಯಃ| ಅಥ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಾನಿ ಯಸ್ಯಾಮ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವೇಽಪ್ಯಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದಪಿ ನ ಸಙ್ಗತಂ, ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ಪಕ್ಷೋಽಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಅಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮತ್ರ ಸ್ಯಾತ್, ಸರ್ವತ್ರ ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ತದುಕ್ತಮ್– “ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ನಷ್ಟೇಽಗ್ನೌ ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಃ|” ಇತಿ| ಹೇತ್ವನುರೂಪಕೋಪಬಲೇನ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಾರ್ಧಾಲ್ಪಲಿಙ್ಗಸಙ್ಗತಿಃ| ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಹೀನಬಲತ್ವಂ ಸಮವೃದ್ಧಾನಾಮನಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ವಾ ಶಕ್ಯಮೇವಾಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ವಕ್ತುಂ, ಕಿನ್ತು ತನ್ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ, ತತಶ್ಚೋಭಯತ್ರಾಪಿ ನಞಃ ಪ್ರಯೋಗಂ ವಿನಾ “ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ” ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯುಕ್ತಃ| ಸರ್ವಜೇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ವಚನಮಿರಿವೇಲ್ಲಿಕಾಯಾಮಿವ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಜನ್ಯವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ತೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಜನ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಪಾಠೇ ಸರ್ವಜಾ ಸರ್ವೈರೇಕಾದಿಪ್ರಕಾರೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಯತೇ, ಏವಂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೇತಿ ಚ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಕ್ಷುದ್ರರೋಗತ್ವಾದ್ದೋಷಭೇದೇನ ಗಣನಾ ನ ಯುಕ್ತಾ| ಚರಕೇ ತ್ವಿಯಂ ಕಫಮಾರುತಜಾ ಪಠ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರಾನ್ವಿತಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಕಕ್ಷಸನ್ಧೌ ವರ್ತಿರ್ನಿರರ್ತಿಃ ಕಠಿನಾ ಮತಾ ವಾ| ವಿದಾರಿಕಾ ಸಾ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಮ್” ಇತಿ| ತೇನಾತ್ರಾಪ್ಯಲ್ಪಪಿತ್ತಯುಕ್ತಕಫವಾತಜತ್ವೇನ ಸರ್ವಜತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಜ್ವರಯೋಗೇನಾಲ್ಪಪಿತ್ತತ್ವಂ ಚರಕೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ” ಇತಿ| “ವಿದಾರೀಮಿತಿ ತಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸರ್ವಜಾಂ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರಸಙ್ಗಃ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶರ್ಕರಾಮಾಹ– ಪ್ರಾಪ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಇಯಮೇವ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಸ್ಯ ಹೇತುಃ| ಅಸ್ಯಾಂ ಕಫಾನಿಲೌ ದೋಷೌ, ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮೇದಾಂಸಿ ದೂಷ್ಯಾಣಿ| ಅನಿಲಸ್ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ ತಾವದ್ವೃದ್ಧೋಽನಿಲೋ ಧಾತುಕ್ಷಯೇಣ ವೃದ್ಧಿಮತಿಶಯೇನ ಗತೋ ಮಾಂಸಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಜನಯತಿ ಅತಃ ಶರ್ಕರಾಯಾಸ್ತುಲ್ಯಂ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಂ ಭವತಿ| ದುರ್ಗನ್ಧಿ ಕ್ಲಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶರ್ಕರೋತ್ಪನ್ನಂ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಲಕ್ಷಣಂ, ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಂ ಚ ಶರ್ಕರಾವಸ್ಥೈವೇತ್ಯೇಕ ಏವಾಯಂ ವಿಕಾರಃ; ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ನಾನಾವರ್ಣಮಿತಿ ಘೃತಮೇದೋವಸಾವರ್ಣಂ ರಕ್ತಮ್| ತತ ಇತಿ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಾದೇವ| ಭೋಜೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ– “ತಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಘೃತಮೇದೋನಿಭಂ ಸಿರಾಃ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಸ್ರಾವಮನಿಶಂ ತದಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಮ್||” ಇತಿ| ತಮೇವೇತಿ ಗ್ರನ್ಥಿಮ್||೨೨-೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶರ್ಕರಾಮಾಹ– ಪ್ರಾಪ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯಾಂ ಕಫಾನಿಲೌ ದೋಷೌ, ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮೇದಾಂಸಿ ದೂಷ್ಯಾಣಿ, ಅನಿಲಸ್ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ ತಾವದ್ವೃದ್ಧೋಽನಿಲೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಪುನರ್ವೃದ್ಧಿಮತಿಶಯಂ ಗತಃ ಮಾಂಸಂ ವಿಶೋಷ್ಯ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಜನಯತಿ| ಶರ್ಕರಾ ಪಾಷಾಣಕರ್ಕರಃ| ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಮಾಹ– ದುರ್ಗನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದಂ ಶರ್ಕರೈರ್ವಾರ್ಬುದತ್ವೇನಾವಸ್ಥಿತೇತ್ಯೇಕ ಏವಾಯಂ ವಿಕಾರಃ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ನಾನಾವರ್ಣಮಿತಿ ಘೃತಮೇದೋವಸಾವರ್ಣಂ ಯುಕ್ತಮ್, ತತ ಇತಿ ಶರ್ಕರಾರ್ಬುದದೇಶೇ, ಅತ್ರ ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ಭೋಜೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ– “ತಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಘೃತಮೇದೋನಿಭಂ ಸಿರಾಃ| ಸ್ರವನ್ತಿ ಸ್ರಾವಮನಿಶಂ ತದಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾರ್ಬುದಮ್||” ಇತಿ| ತಮೇವೇತಿ ಗ್ರನ್ಥಿಮ್||೨೨-೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾದದಾರೀಮಾಹ– ಪರಿಕ್ರಮಣಶೀಲಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಕ್ರಮಣಂ ಪಾದವಿಹರಣಂ, ದಾರೀ ದಾರಣಮಾತ್ರಂ, ವಿಪಾದಿಕಾಕುಷ್ಠಂ ತು ಪಿಡಕಾ ಸವಿದಾರಣೇತಿ ಭೇದಃ||೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾದದಾರೀಮಾಹ– ಪರಿಕ್ರಮಣಶೀಲಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾದವಿಹರಣಶೀಲಸ್ಯ ದಾರೀ ವಿದರಣಮಾತ್ರಂ, ವಿಪಾದಿಕಾಕುಷ್ಠಂ ತು ಪಿಡಕಾನಾಂ ವಿದರಣಮಿತಿ ಭೇದಃ||೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕದರಮಾಹ– ಶರ್ಕರೋನ್ಮಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕದರಂ ಕೋಲಾಷ್ಠೀತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ‘ಕೋಲವತ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಕೀಲವತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಕದರಂ ಹಸ್ತೇಽಪಿ ಭವತಿ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಹಸ್ತಯೋಃ ಪಾದಯೋಶ್ಚಾಪಿ ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತಂ ಖರಮ್| ಮಾಂಸಕೀಲಂ ಜನಯತಃ ಕುಪಿತೌ ಕಫಮಾರುತೌ|| ಸಶಲ್ಯಮಿವ ತಂ ದೇಶಂ ಮನ್ಯತೇ ತೇನ ಪೀಡಿತಃ| ಶರ್ಕರಾಕದರಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್||” ಇತಿ| ಕೋಲವದಿತಿ ಬದರವತ್||೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕದರಮಾಹ– ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾದೇ ಶರ್ಕರಾ ಘಟಕರ್ಪರಖಣ್ಡಾದಯಃ, ತಾಭಿರುನ್ಮಥಿತೇ ಪೀಡಿತೇ ಕಣ್ಟಕಾದಿಭಿರ್ವಾ ಕ್ಷತೇ ಕೋಲವದುತ್ಸನ್ನೋ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಜಾಯತೇ, ತತ್ಕದರಂ ನಾಮ; ‘ಕೋಲವತ್’ ಇತಿ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಕೀಲವತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಕದರಂ ಹಸ್ತೇಽಪಿ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇನ– “ಹಸ್ತಯೋಃ ಪಾದಯೋಶ್ಚಾಪಿ ಗಮ್ಭೀರಾನುಗತಂ ಖರಮ್| ಮಾಂಸಕೀಲಂ ಜನಯತಃ ಕುಪಿತೌ ಕಫಮಾರುತೌ|| ಸಶಲ್ಯಮಿವ ತಂ ದೇಶಂ ಮನ್ಯತೇ ತೇನ ಪೀಡಿತಃ| ಶರ್ಕರಾಕದರಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್||” ಇತಿ| ಕೋಲವತ್ ಬದರವತ್||೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಲಸಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಲಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಕಫರಕ್ತಜೋ ವಿಕಾರಃ ‘ಪಾಕುಯಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಅತ್ರ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ಯ, ದಾಹರುಜೇ ರಕ್ತಸ್ಯ||೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಲಸಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕ್ಲಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ಕಫರಕ್ತಜೋ ವಿಕಾರಃ; ತತ್ರ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ಯ, ದಾಹರುಜೇ ರಕ್ತಸ್ಯ||೨೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೋಮಕೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ ಸ್ವಭಾವಾನ್ನಿಯತಕಾಲವ್ಯಾಪಾರೈರ್ಭವತಿ| ಏತಚ್ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ನ ಭವತೀತಿ ವಿದೇಹವಚನಾದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅತ್ಯನ್ತಸುಕುಮಾರಾಙ್ಗ್ಯೋ ರಜೋ ದುಷ್ಟಂ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ| ಅವ್ಯಾಯಾಮರತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾನ್ನ ಖಲಿತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||” ಇತಿ| ಅವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಕೋಪೇನ ನಾತಿರೋಮಚ್ಯುತಿಃ, ರಜಃಸ್ರಾವೇಣ ಚ ಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಾಭಾವಾಚ್ಚ್ಯುತಾನಾಮಪಿ ರೋಮ್ಣಾಂ ಪುನರ್ವಿರೋಹಃ; ಕಿನ್ತು ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಪಿ ಖಲಿತಿದರ್ಶನಾತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಂ ವಿದೇಹವಚನಮ್| ಖಾಲಿತ್ಯಂ ರುಹ್ಯೇತಿ ಚ ತಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹುಃ ಖಲ್ಲೀಂ ರುಹ್ಯಾಂ ಚ ಕೇಚನ|” ಇತಿ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– “ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ಶ್ಮಶ್ರುಣಿ ಭವತಿ, ಖಾಲಿತ್ಯಂ ಶಿರಸ್ಯೇವ, ರುಹ್ಯಾ ಚ ಸರ್ವದೇಹೇ|” ಇತಿ| ಆಗಮಸ್ತ್ವತ್ರ ನಾಸ್ತಿ||೨೮-೨೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಮಾಹ– ರೋಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ ಸ್ವಭಾವಾನ್ನಿಯತಕಾಲವ್ಯಾಪಾರೈರ್ಭವತಿ, ಮೂರ್ಛಿತಂ ವೃದ್ಧಿಗತಂ, ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ಪಾತಯತಿ| ತತೋಽನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವ ಇತಿ ಅನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಮಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಏತಚ್ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ನ ಭವತಿ ವಿದೇಹವಚನಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅತ್ಯನ್ತಸುಕುಮಾರಾಙ್ಗ್ಯೋ ರಜೋ ದುಷ್ಟಂ ಸ್ರವನ್ತಿ ಚ| ಅವ್ಯಾಯಾಮರತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾನ್ನ ಖಲಿತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||” ಇತಿ| ಖಲ್ವೀ ರುಹ್ಯಾಂ ಚ ಕೇಚನ ಇತಿ| ಖಾಲಿತ್ಯಂ ರುಹ್ಯೇತಿ ಚ ತಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– “ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ಶ್ಮಶ್ರುಣಿ ಭವತಿ, ಖಾಲಿತ್ಯಂ ಶಿರಸ್ಯೇವ, ರುಹ್ಯಾ ಚ ಸರ್ವದೇಹೇ” ಇತಿ| ಆಗಮಸ್ತ್ವತ್ರ ನಾಸ್ತಿ||೨೮-೨೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದಾರುಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಾರುಣೇತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣೇತಿ ಕಠಿನಾ| ಕಫಮಾರುತಕೋಪೇನೇತಿ ಯದ್ಯಪ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾಪಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾನುಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತಥಾಹಿ ವಿದೇಹಃ– “ಯದತ್ರ ಪಟಲಾಭಾಸಂ ಸರುಜಸ್ಕಂ ಶಿರಸ್ತ್ವಚಿ| ಪರುಷಂ ಜಾಯತೇ ಜನ್ತೋಸ್ತಸ್ಯ ರೂಪಂ ವಿಶೇಷತಃ|| ತೋದೈಃ ಸಮನ್ವಿತಂ ವಾತಾತ್ ಸಕಣ್ಡೂಗೌರವಂ ಕಫಾತ್| ಸಪಿಪಾಸಂ ಸದಾಹಾರ್ತಿರಾಗಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಜಂ ತಥಾ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಚನೇ ಸದಾಹರಾಗಂ ಚ ಪಿತ್ತಾತ್, ಸಾರ್ತಿ ತು ರಕ್ತಾತ್, ಅರ್ತಿರ್ಹಿ ರಕ್ತಜಾಽಪಿ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ರಕ್ತಂ ಹಿ ವ್ಯಮ್ಲತಾಂ ಯಾತಿ ತಚ್ಚೇನ್ನಾಸ್ತಿ ನ ಚಾಸ್ತಿ ರುಕ್|” ಇತಿ| ದಾರುಣಂ ‘ರುಕ್ಖೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದಾರುಣಮಾಹ– ದಾರುಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಪಾಟ್ಯತೇ ಪುಟಪುಟಾಯತೇ, ಕಫಮಾರುತಕೋಪೇನೇತಿ ಯದ್ಯಪ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾನುಬನ್ಧೋಽಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತಥಾಹಿ ವಿದೇಹಃ– “ಯದತ್ರ ಪಟಲಾಭಾಸಂ ಸರುಜಸ್ಕಂ ಶಿರಸ್ತ್ವಚಿ| ಪರುಷಂ ಜಾಯತೇ ಜನ್ತೋಸ್ತಸ್ಯ ರೂಪಂ ವಿಶೇಷತಃ|| ತೋದೈಃ ಸಮನ್ವಿತಂ ವಾತಾತ್ಸಕಣ್ಡೂಗೌರವಂ ಕಫಾತ್| ಸಪಿಪಾಸಂ ಸದಾಹಾರ್ತಿರಾಗಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಜಂ ತಥಾ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಚನೇ ಸದಾಹರಾಗಂ ಚ ಪಿತ್ತಾತ್, ಸಾರ್ತಿ ತು ರಕ್ತಾತ್, ಅರ್ತಿರ್ಹಿ ರಕ್ತಜಾಽಪಿ ಭವತಿ| ದಾರುಣಕಂ ‘ರುಕ್ಖೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅರೂಂಷಿಕಾಮಾಹ– ಅರೂಂಷೀತ್ಯಾದಿನಾ| ಅರೂಂಷೀತಿ ವ್ರಣಾಃ||೩೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅರೂಂಷಿಕಾಮಾಹ– ಅರೂಂಷೀತ್ಯಾದಿ| ನೃಣಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಕಫಾಽಸೃಕ್ಕ್ರಿಮಿಕೋಪೇನ ಮೂರ್ಧನಿ ಮಸ್ತಕೇ ಬಹುವಕ್ತ್ರಾಣಿ ತಥಾ ಬಹುಕ್ಲೇದಾನಿ, ಅರೂಂಷೀತಿ ವ್ರಣಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾಮರೂಂಷಿಕಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೩೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಲಿತಮಾಹ– ಕ್ರೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರೋಷ್ಮೇತಿ ದೇಹಾಗ್ನಿಃ| ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಮಪಿ ಶಿರೋಗತಂ ಪಲಿತಹೇತುಃ| ನನು, ಪಿತ್ತಮೇವಾಗ್ನಿಃ, ತತ್ರ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪಾಚಕತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್; ಯದುಕ್ತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ– “ ನ ಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ, ತಥಾ– “ಪಿತ್ತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾಚಕೋಽಗ್ನಿರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ, ತಥಾ ಸ ಏವ– “ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯೋಽಗ್ನಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಆಗ್ನೇಯೇ ತು ಪಿತ್ತೇ ದಹನಪಚನದಾರಣಾದಿಷ್ವಭಿವರ್ತಮಾನೇಽಗ್ನಿದುಪಚಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಅನ್ತರಗ್ನಿರಿತಿ, ಕ್ಷೀಣೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಗುಣೇ ತತ್ಸಮಾನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾದತಿವೃದ್ಧೇ ಶೀತಕ್ರಿಯೋಪಯೋಗಾದಾಗಮಾಚ್ಚ ಪಶ್ಯಾಮಃ ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ; ಚರಕಾಚಾರ್ಯೋಽಪ್ಯಾಹ– “ದರ್ಶನಂ ಪಕ್ತಿರೂಷ್ಮಾ ಚ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ದೇಹಮಾರ್ದವಮ್| ಪ್ರಭಾಪ್ರಸಾದೌ ಮೇಧಾ ಚ ಪಿತ್ತಕರ್ಮಾವಿಕಾರಜಮ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ; ಪಾಕಸ್ಯಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಚಾಗ್ನೇರಙ್ಗೀಕಾರಃ; ಕಿಞ್ಚ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಪಿತ್ತಕರಮರೀಚಾದಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾದಗ್ನೇರ್ವೃದ್ಧಿಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಕೂಲಶೀತಮಧುರಾದಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಾಚ್ಚೋಪಶಮ ಉಪಲಭ್ಯತೇ; ಯದಿ ಹಿ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾನುವಿಧಾನಮಸ್ಯಾನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಹಿ ತುಹಿನಕರಮಣ್ಡಲೇ ಹಿಮಭಾಜಿ ಅಹಿಮೋಪಲಮ್ಭಃ, ಅತುಹಿನಮಣ್ಡಲೇ ಅಹಿಮಭಾಜಿ ಭಗವತಿ ಭಾಸ್ಕರೇ ಅಭಿಮತಹಿಮೋಪಲಮ್ಭಃ, ಯದ್ಯತೋ ಭಿನ್ನಂ ತತ್ತತೋ ಭೇದೇನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಸಾಗರಾದಜಗರಃ, ನ ಚೈವಂ ಪಿತ್ತಾದಗ್ನಿಃ, ತತ್ ಕುತಃ ಪಿತ್ತಾದಗ್ನೇಃ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮಿತಿ? ಅತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ– ನ ತಾವದನ್ತರಗ್ನಿಃ ಪಿತ್ತಾದಭಿನ್ನಃ, ಭೇದಸಾಧಕಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಭೂಯಃ ಸದ್ಭಾವಾತ್; ತಥಾಹ್ಯಭೇದೇ “ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತ್ಯತ್ರ, “ಸಮಪ್ರಕೋಪೌ ದೋಷಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಗ್ನಿಸಂಶ್ರಯೌ” ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ದೋಷಪದಲಬ್ಧತ್ವಾದಗ್ನೇಃ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮಸಙ್ಗತಂ; ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನ ಚೇತಿ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಕ್ರಿಯಾವಿರೋಧಾದಸಙ್ಗತಂ; ಯತ್ ಪುನಃ “ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಂ ತದ್ಭೇದಮೇವ ಸಾಧಯತಿ, ಉಪಚಾರಾಭಿಧಾನಾತ್; ನ ಹ್ಯಭೇದೇ ಉಪಚಾರಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಯದಪ್ಯಗ್ನೇಃ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾನುವಿಧಾನಮಭಿಹಿತಂ ತದಪ್ರಯೋಜಕಂ, ಭೇದೇಽಪಿ ಸಮಾನತ್ವೇನ ತದುಪಪತ್ತೇಃ| ಯಥಾ ಕಫವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಕರಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸೌ ದೃಷ್ಟೌ, ನ ಚ ಕಫಶುಕ್ರಯೋರೈಕ್ಯಂ; ಕಿಞ್ಚ ಘೃತಂ ಪಿತ್ತಶಮನಮಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಞ್ಚಯಾದೌ ನಾಗ್ನೇರ್ವೃದ್ಧಿಃ; ಪೇಯಾದಿಕಂ ಚಾಗ್ನಿಕರಂ, ನ ಪಿತ್ತಕೃತ್; ತತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ವಿಲಕ್ಷಣೋಽನ್ತರಗ್ನಿಃ| ಸ ಚ ದ್ರವತೇಜಃಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋಭಾಗೋ ನ ಬಹಿರನಲವದ್ಭಸ್ಮಾಙ್ಗಾರಾಕಾರಃ, ಸಮುದಾಯತಶ್ಚ ಸಮುದಾಯೀ ಅನ್ಯ ಏವ ಕರಚರಣಾದಿಭ್ಯ ಇವ ಶರೀರಮ್; ಅತ್ಯನ್ತಭೇದೇನ ಚಾಗ್ರಹಣಂ ತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಸಂಶ್ಲೇಷಣಶಾಲಿತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೇಜೋಂಽಶಃ ಏವ ಪಾಚ(ವ)ಕಃ, ತದಾಹ ಭೋಜಃ– “ದೃಢಮುಷ್ಣೋಚಿತಂ ಹ್ಯೇತತ್ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ಪಚತೀತಿ ಯತ್| ಮೂರ್ಛಿತೋ ರಸವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾನವ್ಯಾನಸಂಹಿತಃ||” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ, “ತಸ್ಮಾತ್ ತೇಜೋಮಯಂ ಪಿತ್ತಂ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ಯಃ ಸ ಪಕ್ತಿಮಾನ್| ಸ ಕಾಯಾಗ್ನಿಃ ಸ ಕಾಯೋಷ್ಮಾ ಸ ಪಕ್ತಾ ಸ ಚ ಜೀವನಃ||” ಇತಿ| ಪಿತ್ತೈಕದೇಶತ್ವಾತ್ತೇಜಸಿ ಪಿತ್ತೋಪಚಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್– “ ನ ಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ|” ಇತಿ, ತಥಾ “ನ ಖಲು ಪಿತ್ತವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ|” ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯದಪ್ಯಗ್ನೇರಭೇದಸಾಧಕಂ ವಚನಂ ಸಮಾಧೇಯಮ್| ನನು, ಯದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಥಂ ಪಿತ್ತೇನೈವಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಶಮನಮಭಿಧೀಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಕಟ್ವಜೀರ್ಣವಿದಾಹ್ಯಮ್ಲಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಮುಲ್ಬಣಮ್| ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಂ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ; ಉಚ್ಯತೇ– ಯದಾ ಕಟುಕೇನ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣೇನ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಭವತಿ, ತದಾ ತೇಜೋಭಾಗರೂಪಾಯಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾ ಉಲ್ಬಣತ್ವಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಸಙ್ಗತಂ; ಯದಾ ಅಮ್ಲಲವಣೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೇನ ಕಫಾನುಗಮನಭಾಜಾ ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ ತದಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವಾವಸ್ಥಾಯಾ ಉದ್ರಿಕ್ತತ್ವಾತ್ ನಿರ್ವಾಪಣಮಗ್ನೇರುಕ್ತಮಿತಿ| ಜತುಕಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಕುಪಿತೇನ ವಾಯುನಾ ದೀಪಸ್ಯೇವಾಗ್ನೇರ್ನಿರ್ವಾಪಣಂ, ಪಿತ್ತೇನೋಷ್ಣಜಲವತ್, ಕಫೇನಾಮ್ಬುವತ್|” ಇತಿ| ತತಶ್ಚ ಯುಕ್ತಮಗ್ನೇಃ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿಶ್ಚ ಪಿತ್ತಗತತ್ವೇನ ಕ್ರೋಧಕೃತೋ ಭವತ್ಯೇವ, ಕ್ರೋಧೇನ ಪಿತ್ತಕೋಪಾತ್; ಶೋಕಶ್ರಮಾಭ್ಯಾಂ ತು ಜನಿತವಾತೇನ ಶರೀರೋಷ್ಮಣೋಽಪಿ ವಿಕ್ಷೇಪಣಾತ್ ಶಿರೋಗತತ್ವಂ, ತೇನಾನಿಲೋಽಪಿ ಲಭ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ಸಾಕ್ಷಾದುಪಾತ್ತಂ, ಚಕಾರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಪಿ ಕೇಶಶುಕ್ಲತಾಕರೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏತೇನ ದೋಷತ್ರಯಸಹಿತಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಪಲಿತಹೇತುರಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಶ್ಚರಕೋಕ್ತಾರ್ಥೇನ ಸಹ ಸಂವಾದೀ ಭವತಿ| ಯದಾಹ– “ತೇಜೋಽನಿಲಾದ್ಯೈಃ ಸಹ ಕೇಶಭೂಮಿಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ತು ಕುರ್ಯಾತ್ ಖಲಿತಂ ನರಸ್ಯ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತು ದಗ್ಧ್ವಾ ಪಲಿತಾನಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಧರಿತ್ಪ್ರಭತ್ವಂ ಚ ಶಿರೋರುಹಾಣಾಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚಾಕಾಲಜಪಲಿತವ್ಯಾಪಕಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಕಾಲಜೇ ತು ಕ್ರೋಧಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಕಾರಣಾನ್ತರೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ವಯಃಪರಿಣಾಮಕೃತಶ್ಚೋಷ್ಮಾ ದೋಷತ್ರಯಯುಕ್ತಃ ಕಾಲಜಪಲಿತಹೇತುಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಕಾಲಜಪಲಿತಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಂವಾ ಕಾಲಜಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಾದೇವ ನೋಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಗತಶ್ಚೇಚ್ಛರೀರೋಷ್ಮಾ ತತ್ ಕಿಮುಭಯೋರುಪಾದಾನೇನೇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಕರ್ತೃದ್ವಯಮಾಚಕ್ಷತೇ; ತೇನ ನಾತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ ವಿಷಯೇ ಸಮುಚ್ಚಯಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ಕರ್ತೃದ್ವಯಂ; ತತ್ರ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ವೈಕೃತಂ ಪಲಿತಂ ಕರೋತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಲಿತಂ ಕರೋತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿರಕಾಲಜವಲೀಪಲಿತಯುಕ್ತಶ್ಚ ಭವತಿ” ಇತಿ| ಏವಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಜರಾಪಲಿತಮಪಿ ಪಿತ್ತೇನೈವಾಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕ್ಲೃಪ್ತತ್ವಾತ್| ನ ಚೋಷ್ಮಕೃತತ್ವೇನ ಪಲಿತಸ್ಯಾದೋಷಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಊಷ್ಮಣಃ ಪಿತ್ತಧರ್ಮತ್ವೇನ ಪಿತ್ತೇಽನ್ತರ್ಭಾವಾತ್||೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಲಿತಮಾಹ– ಕ್ರೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರೋಧಾದಿಕೃತೇನ ಶರೀರೋಷ್ಮಣಾ ಶಿರೋಗತೇನ ವೈಕೃತಂ ಪಿತ್ತೇನ ವಯಃಕೃತಂ ತು ಪ್ರಾಪ್ತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಾಗ್ನ್ಯೋರ್ಭೇದವಾದಿನ ಉಭಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಕಾಲಜಲಕ್ಷಣಮ್, ಅನ್ಯೇಽಪಿ ತ್ರಿಭಿರೇವ ದೋಷೈಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ಶೋಕಶ್ರಮಾಭ್ಯಾಂ ಜನಿತವಾತೇನ ಶರೀರೋಷ್ಮಣೋ ವಿಕ್ಷೇಪಾಚ್ಛಿರೋಗತತ್ವಂ, ತೇನಾನಿಲೋಽಪಿ ಲಭ್ಯತೇ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ಸಾಕ್ಷಾದುಪಾತ್ತಂ, ಚಕಾರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಪಿ ಕೇಶಶುಕ್ಲತಾಕಾರಕೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಏತೇನ ದೋಷತ್ರಯಸಹಿತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಪಲಿತಹೇತುರಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೇಜೋನಿಲಾದ್ಯೈಃ ಸಹ ಕೇಶಭೂಮಿಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ತು ಕುರ್ಯಾ| ಖಲತಿಂ ನರಸ್ಯ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತು ದಗ್ಧ್ವಾ ಪಲಿತಾನಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಧರಿತ್ಪ್ರಭತ್ವಂ ಚ ಶಿರೋರುಹಾಣಾಮ್||” ಇತಿ||೩೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯುವಾನಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಾಲ್ಮಲೀತ್ಯಾದಿ| ಯುವಾನಪಿಡಕಾ ಲೋಕೇ ‘ವರಣ್ಡಕಾ’ ಉಚ್ಯತೇ| ಯೂನಾಮಾನನಪಿಡಕಾ ಯುವಾನಪಿಡಕಾ, ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾನ್ನಕಾರಲೋಪಃ; ಏಷಾ ಚ ಯೂನಾಮೇವ, ಮುಖ ಏವ, ಸ್ವಭಾವಾತ್||೩೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯೌವನಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಶಾಲ್ಮಲೀತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ಯೂನಾಮೇವ ಮುಖೇ ಭವತಿ| ಮುಖೇ ದೂಷಕಾ ಮುಖಕಾನ್ತಿಹಾರಕಾಃ, ಯುವಾನಪಿಡಕಾಃ ಯೂನಾಮಾನನಪಿಡಕಾಃ| ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾನ್ನಕಾರಸ್ಯ ಲೋಪಃ||೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ಕಣ್ಟಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತದಾಖ್ಯಮಿತಿ ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಾಖ್ಯಮ್||೩೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಮಾಹ– ಕಣ್ಟಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಸದೃಶೈಃ ಕಣ್ಟಕೈರಾಚಿತಂ ವೃತ್ತಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಯನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಭವತಿ, ತತ್ತದಾಖ್ಯಮಿತಿ ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಾಖ್ಯಮ್||೩೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಜತುಮಣಿಮಾಹ– ಸಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಂ ಮಸೃಣಮ್| ಉತ್ಸನ್ನಮುದ್ಗತಮ್| ಅಯಂ ‘ಜಟುಲ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕಫರಕ್ತಜಮಿತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ, ತೇನ– ಚರಕೋಕ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮಪ್ಯಸ್ಯೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತೇನ– “ಕೃಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಜತುಮಣಿರ್ಜ್ಞೇಯೋ ವಾತೋತ್ತರೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ಅರುಜಂ ತ್ವಪರೈರುಕ್ತಂ ಲಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾಹುರ್ಭಿಷಗ್ವರಾಃ||” ಇತಿ| ಸಹಜಂ ಲಕ್ಷ್ಮ ಚೈಕೇಷಾಮಿತಿ ಏಕೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇನ ಸಹಜಂ ಲಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರಙ್ಗಭೇದೇನ ಶುಭಾಶುಭಫಲಪ್ರದಂ ಭವತಿ| ಸಹಜಂ ಶರೀರೇಣ ಸಹ ಜಾತಂ ಜನ್ಮಕಾಲಪ್ರವೃತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜತುಮಣಿಮಾಹ– ಸಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಂ ಮಸೃಣಮ್, ಉತ್ಸನ್ನಮುದ್ಗತಮ್| ಅಯಂ ‘ಜಟುಲ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕಫರಕ್ತಜಮಿತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ, ತೇನ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಪ್ಯಸ್ಯ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತೇನ– “ಕೃಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಜತುಮಣಿರ್ಜ್ಞೇಯೋ ವಾತೋತ್ತರೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ಅರುಜಂ ತ್ವಪರೈರುಕ್ತಂ ಲಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾಹುರ್ಭಿಷಗ್ವರಾಃ” ಇತಿ| ಏಕೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ ಸಹಜಂ ಲಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರಙ್ಗಭೇದೇನ ಶುಭಫಲಪ್ರದಂ ಭವತಿ| ಸಹಜಂ ಶರೀರೇಣ ಸಹ ಜಾತಂ ಜನ್ಮಕಾಲಪ್ರವೃತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಷಕಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಅವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಂ ಕಠಿನಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ; ಅಚಲಮಿತಿ ಯುಕ್ತಂ, ಭೋಜೇ ಮೃದ್ವಿತಿ ಪಾಠಾತ್| ಮಷಕಮಾದಿಶೇದಿತಿ ಮಾಷಶಬ್ದಾತ್ “ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ” ಇತಿ ಕನ್, ನೈರುಕ್ತ್ಯೇನ ಚ ವಿಧಿನಾ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ಕಫಮೇದಸೀ ಸಮುಚ್ಚೀಯೇತೇ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ವಾತೇರಿತೇ ತ್ವಚಿ ಯದಾ ದೂಷ್ಯೇತೇ ಕಫಮೇದಸೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಮೃದು ಸವರ್ಣಂ ಚ ಕುರುತೋ ಮಷಕಂ ವದೇತ್||” ಇತಿ||೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಷಕಮಾಹ– ಅವೇದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಮಚಲಂ ಭೋಜೇ ಮೃದ್ವಿತಿ ಪಾಠಾತ್| ಅತ್ರ ಚಕಾರೇಣ ಕಫಮೇದಸೀ ಸಮುಚ್ಚೀಯೇತೇ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ವಾತೇರಿತೇ ತ್ವಚಿ ಯದಾ ದೂಷ್ಯೇತೇ ಕಫಮೇದಸೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಮೃದು ಸವರ್ಣಂ ಚ ಕುರುತೇ ಮಷಕಂ ವದೇತ್||” ಇತಿ||೩೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಿಲಕಾಲಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ‘ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋಚ್ಛೋಷಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಕಫಸ್ಯೋಚ್ಛೋಷಃ ಶೋಷಣಂ ತಸ್ಮಾತ್| ಅನ್ಯೇ ಚರಕಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ‘ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗುಚ್ಛೋಷಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಷ್ಯತಿ| ತಿಲಕಾ ವಿಪ್ಲವಾ ವ್ಯಙ್ಗಾ ನೀಲಿಕಾ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ; ಅಸ್ಮಿನ್ ವಚನೇ ವಾತೋಽಪ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಃ, ತೇನಾಪಿ ಶೋಷಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ‘ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಸೇಕಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಉತ್ಸೇಕಾದಿತ್ಯುದ್ರೇಕಾತ್| ತಥಾಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ಮಾರುತಃ ಪಿತ್ತಮಾದಾಯ ಕಫರಕ್ತಸಮಾಶ್ರಿತಃ| ಚಿನೋತಿ ತಿಲಮಾತ್ರಾಣಿ ತ್ವಚಿ ತೇ ತಿಲಕಾಲಕಾಃ||” ಇತಿ; ಕಿನ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ತನ್ತ್ರೇ ಕಫರಕ್ತಸಮಾಶ್ರಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಕಫರಕ್ತಯೋರಾಶ್ರಿತವಾತೇನ ಪಿತ್ತಸಹಿತೇನೋಚ್ಛೋಷಾದೇವ ತಿಲಕಾಲಕೇ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಭವೋಽವಗಮ್ಯತೇ, ತತಶ್ಚ ‘ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋಚ್ಛೋಷಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಯತೇ| ‘ವಾತಪಿತ್ತರಸೋದ್ರೇಕಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೩೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಿಲಕಾಲಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನೀಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರತ್ವಕ್ಸಮಾನಿ ನೋದ್ಗತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋದ್ರೇಕಾದಿತ್ಯತ್ರ “ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋಚ್ಛೋಷಾತ್” ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಕಫಸ್ಯೋಚ್ಛೋಷಃ ಶೋಷಣಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು “ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗುಚ್ಛೋಷಾತ್” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಶೋಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ತಿಲಕಾಲಕೇ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ; ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಷ್ಯತಿ| ತಿಲಕಾ ವಿಪ್ಲವೋ ವ್ಯಙ್ಗಾ ನೀಲಿಕಾ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವಚನೇ ವಾತೋಽಪ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಃ, ತೇನಾಪಿ ಶೋಷಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ “ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಸೇಕಾತ್” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಉತ್ಸೇಕಾದಿತಿ ಉದ್ರೇಕಾತ್| ತಥಾಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಮಾರುತಃ ಪಿತ್ತಮಾದಾಯ ಕಫರಕ್ತಸಮಾಶ್ರಿತಃ| ಚಿನೋತಿ ತಿಲಮಾತ್ರಾಣಿ ತ್ವಚಿ ತೇ ತಿಲಕಾಲಕಾಃ||” ಇತಿ||೩೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನ್ಯಚ್ಛಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಮಹದ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಮ್| ‘ನೀರುಜಂ ಮಣ್ಡಲಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸಹಜಂ ಮಣ್ಡಲಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ಜನ್ಮಕಾಲಪ್ರವೃತ್ತಂ ನ್ಯಚ್ಛಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಅತ ಏವ ನ್ಯಚ್ಛಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೇ ಲಾಞ್ಛನಮಿತಿ ತೈಃ ಪಠ್ಯತೇ| ಯಥಾ– “ನ್ಯಚ್ಛಂ ಲಾಞ್ಛನಮುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಲಾಞ್ಛನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಭೋಜವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಮ್| ಯದಾಹ– “ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುಸ್ತ್ವಕ್ಪ್ರದೇಶಾಶ್ರಿತೋ ಯದಾ| ಜನಯೇನ್ಮಣ್ಡಲಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ನ್ಯಚ್ಛಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಯಾವತ್ವಪಕ್ಷೇ ಮುಖೇತರದೇಶ ಏವ ಸಮ್ಭವೇನ ಬಹುಲತ್ವೇನ ವ್ಯಙ್ಗಾದ್ಭೇದೋಽವಗನ್ತವ್ಯಃ||೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನ್ಯಚ್ಛಮಾಹ– ಮಹದಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಂ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್, ಅಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ, ‘ನೀರುಜಂ ಮಣ್ಡಲಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸಹಜಂ ಮಣ್ಡಲಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ಜನ್ಮಕಾಲಪ್ರವೃತ್ತಂ ನ್ಯಚ್ಛಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ನ್ಯಚ್ಛಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ಲಾಞ್ಛನಮಿತಿ ತೈಃ ಪಠ್ಯತೇ| ಅಭಿಧಾನೇ– ‘ನ್ಯಚ್ಛಂ ಲಾಞ್ಛನಮುಚ್ಯತೇ’ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಭೋಜವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಮ್, ಯದಾಹ– ‘ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನ್ವಿತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ||೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವ್ಯಙ್ಗಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕ್ರೋಧಾಯಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಮಿತಿ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್| ಅಸ್ಯ ‘ಛ್ಯಾವಕ’ ಇತಿ ‘ಮೇಛೇತಾ’ ಇತಿ ಚ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಿಃ||೩೯||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ಯಙ್ಗಮಾಹ– ಕ್ರೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಯಾವಂ ಶುಕ್ಲಾನುವಿದ್ಧಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್| ‘ಮುಖಛಾಈ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೩೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನೀಲಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಮೇವಙ್ಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಙ್ಗುಣಮಿತಿ ನೀರುಜತನುಕಮಣ್ಡಲಧರ್ಮಮ್| ವ್ಯಙ್ಗೋಕ್ತದೋಷೋಽತ್ರಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಸಮ್ಮೂರ್ಛನವಿಶೇಷಾತ್ತು ನೀಲತ್ವಕಾರೀ| ಕೃಷ್ಣನ್ಯಚ್ಛಾದತಿಕೃಷ್ಣತ್ವೇನ ಭಿನ್ನಾ ನೀಲಿಕಾ, ವ್ಯಙ್ಗನೀಲಿಕಯೋಸ್ತು ವ್ಯಕ್ತ ಏವ ಭೇದಃ– ಶ್ಯಾವೋ ವ್ಯಙ್ಗಃ, ಕೃಷ್ಣಾ ನೀಲಿಕಾ; ಭೋಜೇ ತು ನೀಲಿಕಾ ಗಾತ್ರ ಏವೋಕ್ತಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಮಾರುತಃ ಕ್ರೋಧಹರ್ಷಾಭ್ಯಾಮೂರ್ಧ್ವಗೋ ಮುಖಮಾಶ್ರಿತಃ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಕರೋತಿ ವದನತ್ವಚಿ|| ನೀರುಜಂ ತನುಕಂ ಶ್ಯಾವಂ ವ್ಯಙ್ಗಂ ತಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಕೃಷ್ಣಮೇವಙ್ಗುಣಂ ಗಾತ್ರೇ ನೀಲಿಕಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೪೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನೀಲಿಕಾಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಙ್ಗುಣಮಿತಿ ನೀರುಜಂ ತನುಕಂ ಮಣ್ಡಲಧರ್ಮಕಮ್| ವ್ಯಙ್ಗೋಕ್ತೋ ದೋಷೋಽತ್ರಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಸಮ್ಮೂರ್ಛನವಿಶೇಷಾತ್ತು ನೀಲತ್ವಕಾರೀ| ಕೃಷ್ಣನ್ಯಚ್ಛಾದತಿನೀಲತ್ವೇನ ಭಿನ್ನಾ ನೀಲಿಕಾ, ವ್ಯಙ್ಗನೀಲಿಕಯೋಸ್ತು ವ್ಯಕ್ತ ಏವ ಭೇದಃ– ಶ್ಯಾವೋ ವ್ಯಙ್ಗಃ, ಕೃಷ್ಣಾ ನೀಲಿಕಾ; ಭೋಜೇ ತು ನೀಲಿಕಾ ಗಾತ್ರ ಏವೋಕ್ತಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಮಾರುತಃ ಕ್ರೋಧಹರ್ಷಾಭ್ಯಾಮೂರ್ಧ್ವಗೋ ಮುಖಮಾಶ್ರಿತಃ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಕರೋತಿ ವದನತ್ವಚಿ|| ನೀರುಜಂ ತನುಕಂ ಶ್ಯಾವಂ ವ್ಯಙ್ಗಂ ತಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಕೃಷ್ಣಮೇವಙ್ಗುಣಂ ಗಾತ್ರೇ ನೀಲಿಕಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೪೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೇಢ್ರಗತಾಭಿಘಾತಜೇ ರೋಗತ್ರಯೇ ಪರಿವರ್ತಿಕಾಮಾಹ– ಮರ್ದನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡನಾದ್ವಾಽತೀತ್ಯತಿಶಬ್ದೋ ಮರ್ದನಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತಿಯೋಗಾದೇವ ತೇ ವಾತಂ ಕೋಪಯತಃ| ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್ನಿತಿ ವ್ಯಾನಃ, ‘ಸರ್ವತಶ್ಚರಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥ| ಪರಿವರ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವತೋ ವಿವರ್ತತೇ| ಕೋಷ ಇತಿ ಚರ್ಮಕೋಷಃ| ಪರಿವರ್ತಿಕೇತಿ ವೃತಧಾತೋಃ “ರೋಗಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಣ್ವುಲ್ ಬಹುಲಮ್” ಇತಿ ಣ್ವುಲ್ (ವೃತ-ಣಕ-ಆಪ್)| ಏವಮವಪಾಟಿಕಾಯಾಂ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ವಾತಜಾಯಾಮಪಿ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಾದ್ದಾಹಪಾಕೌ ಭವತಃ, ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ತು ‘ಸಕಣ್ಡೂಃ ಕಠಿನಾ ವಾಪಿ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಭಿಹಿತಃ| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಮಣೇರಧೋ ಮೇಢ್ರಚರ್ಮ ವ್ಯಾನಸ್ತು ಪರಿವರ್ತಯೇತ್| ಸಶೂಲತೋದದಾಹಾದ್ಯೈರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಪರಿವರ್ತಿಕಾ|| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀ ಕಠಿನಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಯಲ್ಪವೇದನಾ|” ಇತಿ||೪೧-೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಲಿಙ್ಗಪರಿವರ್ತಿಕಾಮಾಹ– ಮರ್ದನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶಬ್ದೋ ಮರ್ದನಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತಿಯೋಗಾದೇವ ತೇ ವಾತಂ ಕೋಪಯತಃ| “ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್” ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಪರಿವರ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವತೋ ವಿವರ್ತತೇ| ಕೋಷ ಇತಿ ಚರ್ಮಕೋಷಃ| ಪರಿವರ್ತಿಕಾಖ್ಯೋಽಯಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ವಾತಜಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಾದ್ದಾಹಪಾಕೌ ಭವತಃ, ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಠಿನಾ ವಾ| ಯದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ– “ಮಣೇರಧೋ ಮೇಢ್ರಚರ್ಮ ವ್ಯಾನಸ್ತು ಪರಿವರ್ತಯೇತ್| ಸಶೂಲತೋದದಾಹಾದ್ಯೈರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಪರಿವರ್ತಿಕಾ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀ ಕಠಿನಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಯಲ್ಪವೇದನಾ||” ಇತಿ||೪೧-೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಪಾಟಿಕಾಮಾಹ– ಅಲ್ಪೀಯಃಖಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪೀಯಃಖಾಮಿತ್ಯಲ್ಪತರಂ ಖಂ ಯೋನಿಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ, ಕನ್ಯಾ ಹಿ ಅನಾರ್ತವಾ ಅಲ್ಪೀಯಃಖಾ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ಹಸ್ತಾಭಿಘಾತಾದಪಿ ವೇತಿ| ಉದ್ವರ್ತಿತ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ವರ್ತಿತೇ| ಯಸ್ಯಾವಪಾಟ್ಯತ ಇತಿ ಸ್ವಯಮೇವ ವಿದೀರ್ಯತೇ| ಏಷಾ ಚ ಪೃಥಕ್ ದೋಷತ್ರಯೇಣಾನುಬಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಮರ್ದನಾದಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಕನ್ಯಾಯೋನಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್| ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಯದಿ ಮೇಢ್ರಸ್ಯ ಚರ್ಮ ದರ್ಭೈರಿವ ಕ್ಷತಮ್|| ಜ್ಞೇಯಾಽವಪಾಟಿಕಾ ಸಾ ತು ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮನ್ವಿತಾ| ವಾತಾತ್ ಸಾ ಪರುಷಾ ರೂಕ್ಷಾ ಶೂಲನಿಸ್ತೋದಕಾರಿಣೀ|| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಾ ರಕ್ತಾದ್ವಾ ದಾಹತೃಷ್ಣಾಸಮನ್ವಿತಾ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀ ಕಠಿನಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಯಲ್ಪವೇದನಾ||” ಇತಿ||೪೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಪಾಟಿಕಾಮಾಹ– ಅಲ್ಪೀಯಃಖಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪತರಂ ಖಂ ಯೋನಿಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ, ಕನ್ಯಾ ಹ್ಯನಾರ್ತವಾ ಅಲ್ಪೀಯಃಖಾ ಭವತಿ| ಹಸ್ತಾಭಿಘಾತಾದಿತಿ ಹೇತ್ವನ್ತರಮ್| ಉದ್ವರ್ತಿತ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ವರ್ತಿತೇ| ಯಸ್ಯಾವಪಾಟ್ಯತ ಇತಿ ಸ್ವಯಮೇವ ವಿದೀರ್ಯತೇ| ಏಷಾ ಪೃಥಗ್ದೋಷತ್ರಯೇಣಾನುಬಧ್ಯತೇ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಮರ್ದನಾಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಕನ್ಯಾಯೋನಿಪ್ರಪೀಡನಾತ್| ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಯದಿ ಮೇಢ್ರಸ್ಯ ಚರ್ಮ ದರ್ಭೈರಿವ ಕ್ಷತಮ್|| ಜ್ಞೇಯಾಽವಪಾಟಿಕಾ ಸಾ ತು ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮನ್ವಿತಾ| ವಾತಾತ್ಸಾ ಪರುಷಾ ರೂಕ್ಷಾ ಶೂಲನಿಸ್ತೋದಕಾರಿಣೀ|| ಪಿತ್ತಾತ್ಪೀತಾ ಸರಕ್ತಾ ವಾ ದಾಹತೃಷ್ಣಾಸಮನ್ವಿತಾ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀ ಕಠಿನಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಯಲ್ಪವೇದನಾ||” ಇತಿ||೪೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಮಾಹ– ವಾತೋಪಸೃಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶ್ರಯತ ಇತಿ ಸಮಗ್ರಂ ಶ್ರಯತೇ, ಅತ್ರೈವ ನೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಪಾಟಿಕಾ ತ್ವರೂಢಾ ಚರ್ಮಸಙ್ಕೋಚಾನ್ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶೋ ಭವತೀತಿ ಬ್ರುವತೇ, ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದವತ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಶಕ್ಯತೇ ವಕ್ತುಂ; ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶ ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಃ, ನೈರುಕ್ತೇನ ಚ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃ ಸಙ್ಕುಚಿತಚರ್ಮಪೀಡನೇನ ಮಣೇಃ ಸ್ವಲ್ಪದ್ವಾರತ್ವಾನ್ಮೂತ್ರಸ್ರೋತೋ ರುಣದ್ಧಿ| ಅವೇದನಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಸವೇದನಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅತ್ರ ಭೋಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ– ಏಕದಾ ನಿರುದ್ಧೇ ಸ್ರೋತಸಿ ಸವೇದನಮನ್ಯದಾ ತು ಪ್ರಕಾಶೇ ಮೂತ್ರಂ ಮನ್ದಧಾರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಮಣಿಶ್ಚ ನಾವದೀರ್ಯತೇ ಮೂತ್ರೇಣೇತಿ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಮೇಢ್ರಾನ್ತೇ ಚರ್ಮಣಿ ಯದಾ ಮಾರುತಃ ಕುಪಿತೋ ಭೃಶಮ್| ದ್ವಾರಂ ರುಣದ್ಧಿ ಸ ಶನೈಃ ಪ್ರಕಾಶಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಭವೇತ್|| ಮೂತ್ರಂ ಮೂತ್ರಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪ್ರಕಾಶಸ್ತು ಯದಾ ಭವೇತ್| ವಾತೋಪಸೃಷ್ಟಮೇಢ್ರಸ್ತು ಮಣಿರ್ನ ಚ ವಿದೀರ್ಯತೇ|| ನಿರುದ್ಧಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸುದಾರುಣಮ್||” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶತ್ವಾತ್ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಃ| ಮಣಿರ್ವಿವ್ರಿಯತೇ ನ ಚೇತಿ ಮಣಿರ್ವಿವೃತೋ ನ ಭವತಿ||೪೫-೪೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತದುಷ್ಟಮೇಢ್ರೇ ಚರ್ಮ ಸಂಶ್ರಯತ ಇತಿ ಸಮಗ್ರಂ ಶ್ರಯತೇ, ತತ್ರೈವ ಲೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚರ್ಮಸಙ್ಕೋಚಾನ್ಮೂತ್ರಸ್ರೋತೋ ರುಧ್ಯತೇ, ಅವಪಾಟಿಕಾ ದುರೂಢಾ ಚರ್ಮಸಙ್ಕೋಚಾನ್ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶಾ ಭವತೀತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದವತ್ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಶಕ್ಯತೇ ವಕ್ತುಮ್| ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶ ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶಃ, ನೈರುಕ್ತೇನ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ| ಅವೇದನಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಸವೇದನಮಿತ್ಯನ್ಯೇ ಭೋಜಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಏಕದಾ ನಿರುದ್ಧಸ್ರೋತಸಿ ಸವೇದನಮ್, ಅನ್ಯದಾ ತು ಪ್ರಕಾಶೇ ಮೂತ್ರಂ ಮನ್ದಧಾರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಮಣಿಶ್ಚ ವಿದಾರ್ಯತೇ ಮೂತ್ರೇಣೇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಮೇಢ್ರಾನ್ತೇ ಚರ್ಮಣಿ ಯದಾ ಮಾರುತಃ ಕುಪಿತೋ ಭೃಶಮ್| ದ್ವಾರಂ ರುಣದ್ಧಿ ಸ ಶನೈಃ ಪ್ರಕಾಶಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಭವೇತ್|| ಮೂತ್ರಂ ಮೂತ್ರಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ಪ್ರಕಾಶಸ್ತು ಯದಾ ಭವೇತ್| ವಾತೋಪಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಸ್ತು ಮಣಿರ್ನ ಚ ವಿದೀರ್ಯತೇ| ನಿರುದ್ಧಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಸುದಾರುಣಮ್||” ಇತಿ||೪೫-೪೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗರೋಧಕನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶಾನನ್ತರಂ ಪುರೀಷಮಾರ್ಗರೋಧಕಂ ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದಮಾಹ– ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ಗುದಸ್ಯ| ‘ಮಹತ್ಸ್ರೋತ’| ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ಮಹತ್ಸ್ರೋತೋ ಗುದವಿವರಂ, ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಾಶವದತ್ರಾಪಿ ಚರ್ಮಸಙ್ಕೋಚಾತ್ ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದಮ್||೪೮-೪೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗುದಮಾಹ– ವೇಗೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹತ್ಸ್ರೋತೋ ಗುದವಿವರಂ ನಿರುದ್ಧಪ್ರಕಶವದತ್ರಾಪಿ ಚರ್ಮಸಙ್ಕೋಚಾನ್ನಿರುದ್ಧಗುದಮ್||೪೮-೪೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಹಿಪೂತನಮಾಹ– ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾನ ಇತಿ ಗುದೇ, ಸ್ವಿನ್ನೇ ಸ್ವೇದವತಿ, ಅಸ್ನಾಪ್ಯಮಾನೇ ಅಕ್ರಿಯಮಾಣಕ್ಷಾಲನೇ; ಸ್ವೇದಮಲಕ್ಲೇದಾದೇವ ಕಣ್ಡೂರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕೀಭೂತಮಿತಿ ಅಪಾನಂ ವ್ರಣೈಃ ಸಹೈಕೀಭೂತಮ್| ಅಹಿಪೂತನಂ ಚ ಬಾಲಾನಾಮೇವ ಭವತಿ, ಭೋಜೇ ಪುನರಿದಂ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದಪಿ ಭವತೀತಿ ಪಠಿತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಪಾನೇನ ಮಲಸ್ಯಾಕ್ಷಾಲನೇನ ಚ| ಕಣ್ಡೂದಾಹರುಜಾವದ್ಭಿಃ ಪಿಡಕೈಶ್ಚ ಸಮಾಚಿತಾ|| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಥಾದೋಷಂ ದಾರುಣಾ ಹ್ಯಹಿಪೂತನಾ||” ಇತಿ||೫೦-೫೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಹಿಪೂತನಮಾಹ– ಶಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾನೇ ಗುದೇ, ಸ್ವಿನ್ನೇ ಸ್ವೇದವತಿ, ಅಸ್ನಾಪ್ಯಮಾನೇ ಅಕ್ರಿಯಮಾಣಪ್ರಕ್ಷಾಲನೇ, ಸ್ವೇದಮಲಕ್ಲೇದಾದೇವ ಕಣ್ಡೂರ್ಭವತಿ| ತತಃ ಸ್ಫೋಟಃ ಜಾಯತೇ| ಏಕೀಭೂತಮಿತಿ ಅಪಾನಂ ವ್ರಣೈಃ ಸಹೈಕೀಭೂತಮ್, ಅಹಿಪೂತನಂ ಬಾಲಾನಾಮೇವ ಭವತಿ, ಭೋಜೇ ಪುನರಿದಂ ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಪಾನಾದಪಿ ಭವತೀತಿ ಪಠಿತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಪಾನೇನ ಮಲಸ್ಯಾಕ್ಷಾಲನೇನ ಚ| ಕಣ್ಡೂದಾಹರುಜಾವದ್ಭಿಃ ಪಿಡಕೈಶ್ಚ ಸಮಾಚಿತಾ|| ದಾರುಣಾ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯಹಿಪೂತನಾ|” ಇತಿ||೫೦-೫೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಹಿಪೂತನಾಸಮಾನಹೇತುಲಿಙ್ಗತಯಾ ಗುದಾಶ್ರಯಂ ಗುದಭ್ರಂಶಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯಾನನ್ತರಂ ವೃಷಣಕಚ್ಛೂಮಾಹ– ಸ್ನಾನೋತ್ಸಾದನಹೀನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾ ಚ ನಿದಾನವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಾಯೋ ವೃಷಣಭಾವಿತ್ವಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚ ಕುಷ್ಟೋಕ್ತಕಚ್ಛೂತೋ ಭೇದೇನ ಪಠ್ಯತೇ||೫೨-೫೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಹಿಪೂತನಾಸಮಾನಲಿಙ್ಗಹೇತುತಯಾ, ಗುದಾಶ್ರಯಂ ಗುದಭ್ರಂಶಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯಾನನ್ತರಂ ವೃಷಣಕಣ್ಡೂಮಾಹ– ಸ್ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸಾದನಮಾಹರಣವಸ್ತ್ರಮ್| ಏಷಾ ಚ ಸ್ನಾನೋತ್ಸಾದನಹೀನತ್ವನಿದಾನವಿಶೇಷಾತ್ಪ್ರಾಯೋ ವೃಷಣಭಾವಿತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಚಿಕಿತ್ಸಾಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚ ಕುಷ್ಠೋಕ್ತಕಣ್ಡೂತೋ ಭಿನ್ನಾ||೫೨-೫೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುದಭ್ರಂಶಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರವಾಹಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಾಹಣಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕುನ್ಥನಮ್| ‘ವಾಹ ಪ್ರಯತ್ನೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಮ್| ಪ್ರವಾಹಣೇನಾತಿವೇಗೋದೀರಣೇನ ವಾತಕೋಪಃ, ಅತೀಸಾರೇಣ ತು ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್; ಯದಿ ವಾ ಪ್ರವಾಹಣೇನಾತೀಸಾರೇಣ ಚಾಧೋಗತಮಾರುತತ್ವೇನ ಗುದನಿರ್ಗಮೋ ರೂಕ್ಷಾದಿದೇಹಸ್ಯ||೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗುದಭ್ರಂಶಮಾಹ– ಪ್ರವಾಹಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಾಹಣಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕುನ್ಥನಂ, ಹೃತ್ಕಣ್ಠಬಲೇನ ವಾಯೋರಾನಯನಮ್| ‘ವಾಹ ಪ್ರಯತ್ನೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಮ್| ಪ್ರವಾಹಣೇನ ವಾತಕೋಪಃ, ಅತಿಸಾರೇ ತು ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್| ಯದಿ ವಾ ಪ್ರವಾಹಣಾತಿಸಾರೇಣೈವ ಅಧೋಗತಮಾರುತತ್ವೇನ ಗುದನಿರ್ಗಮೋ ರೂಕ್ಷಾದಿದೇಹಸ್ಯ; ಅಯಂ ವಾತಕೋಪಜಃ||೫೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವರಾಹದಂಷ್ಟ್ರಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ‘ವರಾಹದಾಢ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೫೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸೂಕರದಂಷ್ಟ್ರಮಾಹ– ಸದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸೂಕರದಂಷ್ಟ್ರಾಕಾರತ್ವೇನ ಸೂಕರದಂಷ್ಟ್ರಕಃ ವಿಸರ್ಪಲಿಙ್ಗಃ ‘ವರಾಹದಾಢ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಇತಿ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ||೫೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್||೫೫||