௧௧. காஸநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷயரூபே காஸபாடாத் காஸோபேக்ஷயா ச க்ஷயோத்பத்தேஸ்ததநந்தரஂ காஸநிதாநமாஹ– தூமோபகாதாதித்யாதி| தூமேந முகநாஸாப்ரவிஷ்டேநோபகாதோ தூமோபகாதஃ| ரஸத இதி வாதேநோர்த்வஂ நீதாதாமரஸாத், ‘ரஜஸ’ இதி பாடாந்தரே முகநாஸாப்ரவிஷ்டதூலேரித்யர்தஃ| விமார்ககத்வஂ ச ஹி போஜநஸ்யாதித்ருதாப்யவஹாராதிநா| சஶப்தஃ ஸமுச்சயே, ஹி பாதபூரணே| வேகாவரோதாதிதி புரீஷாதேஃ, தேந ஹி வாயுரூர்த்வகஃ ஸ்யாத்| க்ஷவதோஸ்ததைவேதி வேகாவரோதாதிதி ஸம்பந்தஃ| ப்ராணோ வாயுருதாநேந துஷ்டேநாநுகதோ வக்த்ராந்நிரேதி| ஸ வாயுஃ, பிந்நகாஂஸ்யபாத்ரவத் ஹதஸ்வநஃ காஸ இதி ப்ரதிஷ்டஃ| ஸதோஷஃ ஸகபபித்தஃ, வாதிகபைத்திகாதிபேதபிந்ந இதி வா| ஏதேநைவ ஸமாநஸ்தாநநிதாநாப்யாஂ ஹிக்காஶ்வாஸாப்யாமஸ்ய பேதஃ, ந ஹி தத்ர வாதிகபைத்திகாதிபேதேந வ்யபதேஶ இதி கதாதரஃ| கஸதி ஶிரஃகண்டாதூர்த்வஂ கச்சதி வாயுரிதி காஸஃ, ‘கஸ’ கதௌ இத்யஸ்மாத்; ‘கஸநாத் காஸஃ’ (ச. சி. அ. ௧௮) இதி சரகே பாடஃ; காஸநஂ காஸ இதி வா, “பிந்நஸ்வரஃ காஸதி ஶுஷ்கமேவ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௨) இதி ஸுஶ்ருததர்ஶநாத்||௧-௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷயரூபே காஸபாடாத் ததநந்தரஂ காஸநிதாநமாஹ– தூமேத்யாதி| தூமேந முகநாஸாப்ரவிஷ்டேந உபகாதோ தூமோபகாதஃ, ரஜஸேதி ரஜஸா முகநாஸாப்ரவிஷ்டேந ததைவ, ‘ரஸதஃ’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர ரஸோ ஜலஂ, வ்யாயாம ஆயாஸஃ, ரூக்ஷாந்நஂ சணகாதி, விமார்ககத்வாதிதி போஜநஸ்ய அதித்ருதாப்யவஹாராதிநா, வேகாவரோதாதிதி புரீஷாதேஃ| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ப்ராண இத்யாதி| ப்ராணோ வாயுர்துஷ்டஃ உதாநேந துஷ்டேநாநுயாதஃ வக்த்ராந்நிரேதி கச்சதி, ஸ தோஷோ ரோகஃ காஸ இதி ப்ரதிஷ்டஃ| கார்யே காரணோபசாராத் தோஷே ரோகஃ இதி ஸஞ்ஜ்ஞா| கிஂவிஶிஷ்டஃ ஸ தோஷஃ? பிந்நகாஂஸ்யபாத்ரஸ்வநஃ பக்நகாஂஸ்யபாத்ரஸ்வநஃ, ஸ வாதபித்தகபபேதைர்பிந்ந இதி தஸ்ய நிருக்திஃ| காஸ இதி ‘ காஸ’ தீப்தௌ, இத்யஸ்மாத்தாதோஃ, அப்ரத்யயாந்தஃ; அநேகார்தத்வாத்ப்ராப்த்யர்தஃ; கஸதி ஶிரஃகண்டாதூர்த்வஂ கச்சதி வாயுரிதி காஸஃ ‘கஸ’ கதாவிதி தாதுஃ| அதவா காஸநஂ காஸ இதி கஞஃ “கஸநாத்” காஸ இதி சரகபாடாத் | “பிந்நஸ்வரஃ காஸதி ஶுஷ்கமேவ” இதி ஸுஶ்ருதவசநம்||௧-௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸங்க்யாமாஹ– பஞ்சேத்யாதி| பஞ்ச காஸா இதி ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ பஞ்சக்ரஹணஂ ஜராகாஸஸ்ய தோஷஜேஷ்வந்தர்பூதஸ்யாதிகத்வநிராஸார்தஂ, பஞ்சாநாமபி வா க்ஷயகாரணத்வப்ரதிபாதநார்தமிதி| க்ஷயாய தாதுக்ஷயாய||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸங்க்யாமாஹ– பஞ்சேத்யாதி| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ பஞ்சக்ரஹணஂ ஜராகாஸஸ்ய தோஷஜேஷ்வேவாந்தர்பூதஸ்யாதிகத்வநிராஸார்தம்| உபேக்ஷிதாஸ்தே அப்ரதிக்ரியமாணாஃ க்ஷயாய தாதுக்ஷயாய பவந்தி; உத்தரோத்தரமிதி வாதாத்பைத்திகஃ, பைத்திகாத் ஶ்லைஷ்மிகஃ, தஸ்மாத்க்ஷதஜோ பலீ, தஸ்மாத் க்ஷயஜஃ||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– பூர்வேத்யாதி| போஜ்யாநாமவரோத இதி அருசிரப்யவஹாராஸாமர்த்யஂ வா||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– பூர்வரூபமித்யாதி| ஶூகோ தாந்யாக்ரஸூக்ஷ்மகண்டகாகாரஃ| போஜ்யாநாமவரோத இதி அப்யவஹரணாஸாமர்த்யம் ||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிககாஸஸ்வரூபமாஹ– ஹதித்யாதி| ஶங்கோ லலாடைகதேஶஃ| க்ஷாமாநநஃ ஶுஷ்கமுகஃ, வாதேந ஶோஷணாத்| ப்ரஸக்தவேகஃ ஸததகாஸவேகஃ| ஶுஷ்கமிதி ஶ்லேஷ்மாதிநிஷ்டீவநரஹிதம்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிககாஸரூபமாஹ– ஹதித்யாதி| ஶங்கோ லலாடைகதேஶஃ| க்ஷாமாநநஃ ஶுஷ்கமுகஃ, வாதஶோஷணாத்| க்ஷீணபலஸ்வரௌஜா இதி க்ஷீணஂ பலஂ ஸ்வர ஓஜஶ்ச யஸ்ய ஸ ததா| ப்ரஸக்தவேகஃ ஸததகாஸவேகஃ| பிந்நஸ்வரஃ த்விதாகத இவ| ஶுஷ்கமிதி ஶ்லேஷ்மநிஷ்டீவநரஹிதம்||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திககாஸமாஹ– உர இத்யாதி| அப்யர்திதஃ பீடிதஃ||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– உரோவிதாஹேத்யாதி| ஏதைருபத்ரவைஃ அப்யர்திதஃ பீடிதஃ| பீதாநி வமேத் பித்தஂ கபஸஂஸஷ்டஂ நிஷ்டீவதி; உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஶ்லேஷ்மாணஂ பித்தஸஂஸஷ்டஂ நிஷ்டீவதி ச பைத்திகஃ” இதி| பாண்டுநா ஸஹ வர்தத இதி ஸபாண்டுஃ, ஏதேந நயநாதீநாமபி பாண்டுத்வமுக்தம்| பரிதஹ்யமாநஃ தாஹபரிப்லுதஃ||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜகாஸமாஹ– ப்ரலிப்யமாநேநேத்யாதி| ப்ரலிப்யமாநேந ஶ்லேஷ்மலிப்தேந முகேநோபலக்ஷிதஃ, ஸீதந் அங்காவஸாதயுக்தஃ| அபக்தருக் அருசிஃ||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜமாஹ– ப்ரலிப்யமாநேந கபோபலிப்தேந முகேநோபலக்ஷிதஃ, ஸீதந் ஸாதயுக்தஃ, அபக்தருக் அருசிஃ, கபபூர்ணதேஹத்வாத்கௌரவஂ, கண்டூஃ கண்டஸ்யைவ, ஸாந்த்ரகபஃ கநஶ்லேஷ்மா||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷதகாஸமாஹ– அதிவ்யவாயேத்யாதி| விக்ரஹோ விதாரணஂ யுத்தஸ்யோபாத்தத்வாத்; ‘நிக்ரஹ’ இதி பாடே ஸ ஏவார்தஃ| ததஃ ஷ்டீவேத் ஸஶோணிதமிதி காஸாபிகாதேந ஹதயஸ்ய விதாரணாத்| கண்டேநேதி உபலக்ஷணே ததீயா, ஏவமுரஸேதி| விருக்ணேநேவ பக்நேநேவ, ஸூசீபிரிவ துத்யமாநேந, ஶூலிநா துஃகஸ்பர்ஶேந சோரஸேதி ஸம்பந்தஃ| துஃகஸ்பர்ஶத்வஂ ஸ்பர்ஶாஸஹத்வம்| ஶூலேநோபலக்ஷிதஃ, தச்ச பார்ஶ்வாதௌ போத்யம்| வாக்படேநாபி பட்யதே– ‘பார்ஶ்வஶூலீ’ (வா. நி. அ. ௩) இதி| பேதபீடாபிதாபிநேதி ஶூலவிஶேஷணம்| பாராவத இவ கூஜந், பவதீதி ஶேஷஃ||௮-௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷதகாஸமாஹ– அதீத்யாதி| விக்ரஹோ விதாரணஂ, யுத்தஸ்யோக்தத்வாத்| ஏதைஃ காரணை ரூக்ஷஸ்ய புருஷஸ்ய உரஃக்ஷதஂ கஹீத்வா வாயுஃ காஸமாவஹேத் கரோதி| யுத்தஂ மல்லயுத்தாதிகம்| ததஃ ஷ்டீவேத் ஶோணிதமிதி காஸாபிகாதேந ஹதயஸ்ய விதாரணாத்| அத்யர்தஂ ருஜதா பீடாயுக்தேந, கண்டேநேத்யுபலக்ஷணே ததீயா, ஏவமுரஸேதி| விருக்ணேநேவ த்விதேவ விதீர்ணேந, தீக்ஷ்ணாபிஃ ஸூசீபிரிவ துத்யமாநேந, ஶூலிநா ருஜாயுக்தேந , துஃகஸ்பர்ஶேந சோரஸேதி ஸம்பந்தஃ| துஃகஸ்பர்ஶத்வஂ ஸ்பர்ஶாஸஹத்வம்| ஶூலேந சோபலக்ஷிதஃ, தச்ச பார்ஶ்வாதௌ போத்தவ்யஂ “பார்ஶ்வஶூலீ” இதி வாக்படேந பட்யமாநத்வாத்| ‘பேதபீடாபிதாபிநா’ இதி ஶூலவிஶேஷணம்| பாராவத இவாகூஜந் ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ||௮-௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷயஜகாஸமாஹ– விஷமேத்யாதி| கணிநாஂ ஶோசதாஂ சாஹாராபாவாத் குபிதேந வாயுநாऽக்நேருப்லவாத்தோஷத்ரயப்ரகோப இதி| க்ஷயஜமிதி ஶுக்ராதிதாதுக்ஷயஜஂ, நது ராஜயக்ஷ்மஜம்| த்ரிதோஷஜேऽபி ராஜயக்ஷ்மணி காஸஃ கபேநைவ க்ரியதே| யதுக்தம்– “காஸஃ கண்டஸ்ய சோத்த்வஂஸோ விஜ்ஞேயஃ கபகோபதஃ|” இதி; க்ஷயஜகாஸஸ்து த்ரிதோஷஜ இதி| நநு, காஸாதேவ க்ஷயோ ஜாயதே தத் கதஂ க்ஷயஜஃ காஸ இதி? உக்தஂ ஹி– “காஸாத் ஸஞ்ஜாயதே க்ஷயஃ|” (ச. சி. அ. ௮) இதி| உச்யதே– தஷ்டோ ஹி பரஸ்பரஂ வ்யக்திபேதேந கார்யகாரணபாவோ பஹுஶஃ, யதாऽதீஸாரார்ஶோக்நிமாந்த்யாதாவிதி| நநு ஸ காத்ரஶூலேத்யாதிஶ்லோகார்தஸ்ய க்ஷயஜகாஸமத்யே பாடோऽயுக்தஃ ப்ரதிபாதி, ஸுஶ்ருதே க்ஷதஜகாஸே படிதத்வாத்; க்ஷயகாஸஶ்சாத்ர சரகஸுஶ்ருதவாக்யே மேலயித்வா மாதவகரேண லிகிதஃ; உச்யதே– ஸ காத்ரஶூலேத்யாத்யநந்தரஂ க்ஷயகாஸஃ ஸுஶ்ருதேந படிதஃ; தேந ‘ஸகாத்ரஶூல’ இத்யாதிஶ்லோகார்தஸ்ய பரேண ஸம்பந்தாத் க்ஷயகாஸலிங்கத்வமிதி மாதவகரஸ்யாபிப்ராய; ஏதச்சாந்யே நாநுமந்யந்தே, யதஃ க்ஷதகாஸஸ்யாவஸ்தாயாமஸாத்யத்வக்யாபநபரமேதத்வ்யாக்யாதஂ ஜேஜ்ஜடேந, கயதாஸேநாபி க்ஷதஜகாஸரூபத்வேநேதி||௧௨-௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷயஜமாஹ– விஷமேத்யாதி| கணிநாஂ கணாஂ குர்வதாஂ, ஶோசதாஂ ஶோகஂ குர்வதாஂ, புஂஸாமக்நௌ வ்ய்பந்நே ஸதி த்ரயோ மலாஃ குபிதாஃ ஸந்தோ தேஹக்ஷயப்ரதஂ க்ஷயஜஂ காஸஂ குர்யுஃ| க்ஷயஜமிதி ரக்தாதிக்ஷயஜம்| அஸ்யோபத்ரவாநாஹ-ஸ இத்யாதி| ஸ காஸீ காத்ரஶூலாதீந் ப்ராணக்ஷயஂ சோபலபேத| ஶுஷ்யந்நிதி ப்ரதிதிநஂ ஶுஷ்யமாணஃ, துர்பலஃ உபசயரஹிதஃ, ப்ரக்ஷீணமாஂஸஸ்த்வகஸ்திபூதஃ, ஸர்வலிங்கமிதி த்ரிதோஷலிங்கத்வாதஸாத்யம்||௧௨-௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யத்வாதிலக்ஷணமாஹ– இதீத்யாதி| பாதகுணாந்விதாவிதி வைத்யாதிசதுஷ்பாதஸம்பந்நௌ| ஸ்தவிராணாஂ வத்தாநாஂ; ஸ்தவிராணாமித்யுக்தேऽபி ஜராஶப்தோபாதாநஂ ஜராநிமித்ததாதுக்ஷயஜ ஏவ காஸோ யாப்யஃ, அபசாரஜநிததோஷஜஸ்து ஸாத்ய இதி போதநார்தம்||௧௪-௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யஸாத்யயாப்யத்வமாஹ– இதீத்யாதி| பலவதாஂ கதாசித்ஸாத்யோ வா ஸ்யாத்யாப்யஶ்ச, ஏவஂ க்ஷதஜஃ கதாசித்ஸாத்யோ யாப்யோ வா| புநஃ ஸாத்யத்வமாஹ– நவாவித்யாதி| அசிரோத்தௌ க்ஷதக்ஷயஜௌ த்வௌ பாதகுணாந்விதௌ வைத்யாதிசதுஷ்பாதஸம்பத்தியுக்தௌ கதாசித் ஸித்யேதாஂ ஸாத்யௌ பவத இத்யர்தஃ| யாப்யத்வமாஹ– ஸ்தவிராணாமிதி| வத்தாநாம் ஏதஸ்ய தோஷஜேஷ்வந்தர்பூதத்வாந்ந பதக்த்வம்| பஞ்சாநாமபி சிகித்ஸாத்வாரேண ஸாத்யயாப்யத்வமாஹ– த்ரீநிதி| வாதபித்தஶ்லேஷ்மஜாந் பத்யைஃ ஸாதயேத், ஏதேந த்ரயஃ காஸாஃ ஸாத்யா உக்தாஃ; அபராந் பத்யைர்யாபயேத் யாப்யதாஂ நயேத்| ஜராகாஸா இதி பஹுவசநாஜ்ஜராகாஸ உபேக்ஷிதஃ அஸாத்யோ பவதீதி தர்ஶயதி| “பூயாபமருணஂ ஶ்யாவஂ ஹரிதஂ பீதநீலகம்| நிஷ்டீவேச்ச்வாஸகாஸார்தோ ந ஜீவதி ஹதஸ்வரஃ|| காஸஶ்வாஸக்ஷயச்சர்திஸ்வரபேதாதயோ கதாஃ| பவந்த்யுபேக்ஷயாऽஸாத்யாஸ்தஸ்மாத்தாந் த்வரயா ஜயேத்||” இதி||௧௪-௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ காஸநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிவிரசிதே ஆதங்கதர்பணே ருக்விநிஶ்சயவ்யாக்யாநே காஸநிதாநம்||௧௧||