Adhikarana കാസസ്യ നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൧-൨) · Śloka ൨
അഥ കാസനിദാനമ് |
ധൂമോപഘാതാദ്രസതസ്തഥൈവ വ്യായാമരൂക്ഷാന്നനിഷേവണാച്ച |
വിമാര്ഗഗത്വാച്ച ഹി ഭോജനസ്യ വേഗാവരോധാത് ക്ഷവഥോസ്തഥൈവ ||൧||
പ്രാണോ ഹ്യുദാനാനുഗതഃ പ്രദുഷ്ടഃ സ ഭിന്നകാംസ്യസ്വനതുല്യഘോഷഃ |
നിരേതി വക്ത്രാത് സഹസാ സദോഷോ മനീഷിഭിഃ കാസ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്ഷയരൂപേ കാസപാഠാത് കാസോപേക്ഷയാ ച ക്ഷയോത്പത്തേസ്തദനന്തരം കാസനിദാനമാഹ– ധൂമോപഘാതാദിത്യാദി| ധൂമേന മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടേനോപഘാതോ ധൂമോപഘാതഃ| രസത ഇതി വാതേനോര്ധ്വം നീതാദാമരസാത്, ‘രജസ’ ഇതി പാഠാന്തരേ മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടധൂലേരിത്യര്ഥഃ| വിമാര്ഗഗത്വം ച ഹി ഭോജനസ്യാതിദ്രുതാഭ്യവഹാരാദിനാ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, ഹി പാദപൂരണേ| വേഗാവരോധാദിതി പുരീഷാദേഃ, തേന ഹി വായുരൂര്ധ്വഗഃ സ്യാത്| ക്ഷവഥോസ്തഥൈവേതി വേഗാവരോധാദിതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രാണോ വായുരുദാനേന ദുഷ്ടേനാനുഗതോ വക്ത്രാന്നിരേതി| സ വായുഃ, ഭിന്നകാംസ്യപാത്രവത് ഹതസ്വനഃ കാസ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ| സദോഷഃ സകഫപിത്തഃ, വാതികപൈത്തികാദിഭേദഭിന്ന ഇതി വാ| ഏതേനൈവ സമാനസ്ഥാനനിദാനാഭ്യാം ഹിക്കാശ്വാസാഭ്യാമസ്യ ഭേദഃ, ന ഹി തത്ര വാതികപൈത്തികാദിഭേദേന വ്യപദേശ ഇതി ഗദാധരഃ| കസതി ശിരഃകണ്ഠാദൂര്ധ്വം ഗച്ഛതി വായുരിതി കാസഃ, ‘കസ’ ഗതൌ ഇത്യസ്മാത്; ‘കസനാത് കാസഃ’ (ച. ചി. അ. ൧൮) ഇതി ചരകേ പാഠഃ; കാസനം കാസ ഇതി വാ, “ഭിന്നസ്വരഃ കാസതി ശുഷ്കമേവ” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) ഇതി സുശ്രുതദര്ശനാത്||൧-൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്ഷയരൂപേ കാസപാഠാത് തദനന്തരം കാസനിദാനമാഹ– ധൂമേത്യാദി| ധൂമേന മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടേന ഉപഘാതോ ധൂമോപഘാതഃ, രജസേതി രജസാ മുഖനാസാപ്രവിഷ്ടേന തഥൈവ, ‘രസതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര രസോ ജലം, വ്യായാമ ആയാസഃ, രൂക്ഷാന്നം ചണകാദി, വിമാര്ഗഗത്വാദിതി ഭോജനസ്യ അതിദ്രുതാഭ്യവഹാരാദിനാ, വേഗാവരോധാദിതി പുരീഷാദേഃ| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– പ്രാണ ഇത്യാദി| പ്രാണോ വായുര്ദുഷ്ടഃ ഉദാനേന ദുഷ്ടേനാനുയാതഃ വക്ത്രാന്നിരേതി ഗച്ഛതി, സ ദോഷോ രോഗഃ കാസ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ| കാര്യേ കാരണോപചാരാത് ദോഷേ രോഗഃ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ| കിംവിശിഷ്ടഃ സ ദോഷഃ? ഭിന്നകാംസ്യപാത്രസ്വനഃ ഭഗ്നകാംസ്യപാത്രസ്വനഃ, സ വാതപിത്തകഫഭേദൈര്ഭിന്ന ഇതി തസ്യ നിരുക്തിഃ| കാസ ഇതി ‘ കാസൃ’ ദീപ്തൌ, ഇത്യസ്മാദ്ധാതോഃ, അപ്രത്യയാന്തഃ; അനേകാര്ഥത്വാത്പ്രാപ്ത്യര്ഥഃ; കസതി ശിരഃകണ്ഠാദൂര്ധ്വം ഗച്ഛതി വായുരിതി കാസഃ ‘കസ’ ഗതാവിതി ധാതുഃ| അഥവാ കാസനം കാസ ഇതി ഘഞഃ “കസനാത്” കാസ ഇതി ചരകപാഠാത് | “ഭിന്നസ്വരഃ കാസതി ശുഷ്കമേവ” ഇതി സുശ്രുതവചനമ്||൧-൨||
Adhikarana കാസസങ്ഖ്യാ (൩) · Śloka ൩
പഞ്ച കാസാഃ സ്മൃതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷതക്ഷയൈഃ |
ക്ഷയായോപേക്ഷിതാഃ സര്വേ ബലിനശ്ചോത്തരോത്തരമ് ||൩||
(അ. ഹൃ. നി. അ. ൩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സങ്ഖ്യാമാഹ– പഞ്ചേത്യാദി| പഞ്ച കാസാ ഇതി സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം പഞ്ചഗ്രഹണം ജരാകാസസ്യ ദോഷജേഷ്വന്തര്ഭൂതസ്യാധികത്വനിരാസാര്ഥം, പഞ്ചാനാമപി വാ ക്ഷയകാരണത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമിതി| ക്ഷയായ ധാതുക്ഷയായ||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യ സങ്ഖ്യാമാഹ– പഞ്ചേത്യാദി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം പഞ്ചഗ്രഹണം ജരാകാസസ്യ ദോഷജേഷ്വേവാന്തര്ഭൂതസ്യാധികത്വനിരാസാര്ഥമ്| ഉപേക്ഷിതാസ്തേ അപ്രതിക്രിയമാണാഃ ക്ഷയായ ധാതുക്ഷയായ ഭവന്തി; ഉത്തരോത്തരമിതി വാതാത്പൈത്തികഃ, പൈത്തികാത് ശ്ലൈഷ്മികഃ, തസ്മാത്ക്ഷതജോ ബലീ, തസ്മാത് ക്ഷയജഃ||൩||
Adhikarana കാസപൂര്വരൂപമ് (൪) · Śloka ൪
പൂര്വരൂപം ഭവേത്തേഷാം ശൂകപൂര്ണഗലാസ്യതാ |
കണ്ഠേ കണ്ഡൂശ്ച ഭോജ്യാനാമവരോധശ്ച ജായതേ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– പൂര്വേത്യാദി| ഭോജ്യാനാമവരോധ ഇതി അരുചിരഭ്യവഹാരാസാമര്ഥ്യം വാ||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– പൂര്വരൂപമിത്യാദി| ശൂകോ ധാന്യാഗ്രസൂക്ഷ്മകണ്ടകാകാരഃ| ഭോജ്യാനാമവരോധ ഇതി അഭ്യവഹരണാസാമര്ഥ്യമ് ||൪||
Adhikarana വാതികകാസലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
ഹൃച്ഛങ്ഖമൂര്ധോദരപാര്ശ്വശൂലീ ക്ഷാമാനനഃ ക്ഷീണബലസ്വരൌജാഃ |
പ്രസക്തവേഗസ്തു സമീരണേന ഭിന്നസ്വരഃ കാസതി ശുഷ്കമേവ ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതികകാസസ്വരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ശങ്ഖോ ലലാടൈകദേശഃ| ക്ഷാമാനനഃ ശുഷ്കമുഖഃ, വാതേന ശോഷണാത്| പ്രസക്തവേഗഃ സതതകാസവേഗഃ| ശുഷ്കമിതി ശ്ലേഷ്മാദിനിഷ്ഠീവനരഹിതമ്||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതികകാസരൂപമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ശങ്ഖോ ലലാടൈകദേശഃ| ക്ഷാമാനനഃ ശുഷ്കമുഖഃ, വാതശോഷണാത്| ക്ഷീണബലസ്വരൌജാ ഇതി ക്ഷീണം ബലം സ്വര ഓജശ്ച യസ്യ സ തഥാ| പ്രസക്തവേഗഃ സതതകാസവേഗഃ| ഭിന്നസ്വരഃ ദ്വിധാകൃത ഇവ| ശുഷ്കമിതി ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവനരഹിതമ്||൫||
Adhikarana പൈത്തികകാസലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
ഉരോവിദാഹജ്വരവക്ത്രശോഷൈരഭ്യര്ദിതസ്തിക്തമുഖസ്തൃഷാര്തഃ |
പിത്തേന പീതാനി വമേത് കടൂനി കാസേത് സപാണ്ഡുഃ പരിദഹ്യമാനഃ ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൈത്തികകാസമാഹ– ഉര ഇത്യാദി| അഭ്യര്ദിതഃ പീഡിതഃ||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൈത്തികമാഹ– ഉരോവിദാഹേത്യാദി| ഏതൈരുപദ്രവൈഃ അഭ്യര്ദിതഃ പീഡിതഃ| പീതാനി വമേത് പിത്തം കഫസംസൃഷ്ടം നിഷ്ഠീവതി; ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “ശ്ലേഷ്മാണം പിത്തസംസൃഷ്ടം നിഷ്ഠീവതി ച പൈത്തികഃ” ഇതി| പാണ്ഡുനാ സഹ വര്തത ഇതി സപാണ്ഡുഃ, ഏതേന നയനാദീനാമപി പാണ്ഡുത്വമുക്തമ്| പരിദഹ്യമാനഃ ദാഹപരിപ്ലുതഃ||൬||
Adhikarana കഫജകാസലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
പ്രലിപ്യമാനേന മുഖേന സീദന് ശിരോരുജാര്തഃ കഫപൂര്ണദേഹഃ |
അഭക്തരുഗ്ഗൌരവകണ്ഡുയുക്തഃ കാസേദ്ഭൃശം സാന്ദ്രകഫഃ കഫേന ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജകാസമാഹ– പ്രലിപ്യമാനേനേത്യാദി| പ്രലിപ്യമാനേന ശ്ലേഷ്മലിപ്തേന മുഖേനോപലക്ഷിതഃ, സീദന് അങ്ഗാവസാദയുക്തഃ| അഭക്തരുക് അരുചിഃ||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കഫജമാഹ– പ്രലിപ്യമാനേന കഫോപലിപ്തേന മുഖേനോപലക്ഷിതഃ, സീദന് സാദയുക്തഃ, അഭക്തരുക് അരുചിഃ, കഫപൂര്ണദേഹത്വാദ്ഗൌരവം, കണ്ഡൂഃ കണ്ഠസ്യൈവ, സാന്ദ്രകഫഃ ഘനശ്ലേഷ്മാ||൭||
Adhikarana ക്ഷതജകാസലക്ഷണമ് (൮-൧൧) · Śloka ൧൧
അതിവ്യവായഭാരാധ്വയുദ്ധാശ്വഗജവിഗ്രഹൈഃ |
രൂക്ഷസ്യോരഃക്ഷതം വായുര്ഗൃഹീത്വാ കാസമാചരേത് ||൮||
സ പൂര്വം കാസതേ ശുഷ്കം തതഃ ഷ്ഠീവേത് സശോണിതമ് |
കണ്ഠേന രുജതാऽത്യര്ഥം വിരുഗ്ണേനേവ ചോരസാ ||൯||
സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ |
ദുഃഖസ്പര്ശേന ശൂലേന ഭേദപീഡാഭിതാപിനാ ||൧൦||
പര്വഭേദജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാവൈസ്വര്യപീഡിതഃ |
പാരാവത ഇവാകൂജന് കാസവേഗാത് ക്ഷതോദ്ഭവാത് ||൧൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്ഷതകാസമാഹ– അതിവ്യവായേത്യാദി| വിഗ്രഹോ വിധാരണം യുദ്ധസ്യോപാത്തത്വാത്; ‘നിഗ്രഹ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ| തതഃ ഷ്ഠീവേത് സശോണിതമിതി കാസാഭിഘാതേന ഹൃദയസ്യ വിദാരണാത്| കണ്ഠേനേതി ഉപലക്ഷണേ തൃതീയാ, ഏവമുരസേതി| വിരുഗ്ണേനേവ ഭഗ്നേനേവ, സൂചീഭിരിവ തുദ്യമാനേന, ശൂലിനാ ദുഃഖസ്പര്ശേന ചോരസേതി സമ്ബന്ധഃ| ദുഃഖസ്പര്ശത്വം സ്പര്ശാസഹത്വമ്| ശൂലേനോപലക്ഷിതഃ, തച്ച പാര്ശ്വാദൌ ബോധ്യമ്| വാഗ്ഭടേനാപി പഠ്യതേ– ‘പാര്ശ്വശൂലീ’ (വാ. നി. അ. ൩) ഇതി| ഭേദപീഡാഭിതാപിനേതി ശൂലവിശേഷണമ്| പാരാവത ഇവ കൂജന്, ഭവതീതി ശേഷഃ||൮-൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്ഷതകാസമാഹ– അതീത്യാദി| വിഗ്രഹോ വിധാരണം, യുദ്ധസ്യോക്തത്വാത്| ഏതൈഃ കാരണൈ രൂക്ഷസ്യ പുരുഷസ്യ ഉരഃക്ഷതം ഗൃഹീത്വാ വായുഃ കാസമാവഹേത് കരോതി| യുദ്ധം മല്ലയുദ്ധാദികമ്| തതഃ ഷ്ഠീവേത് ശോണിതമിതി കാസാഭിഘാതേന ഹൃദയസ്യ വിദാരണാത്| അത്യര്ഥം രുജതാ പീഡായുക്തേന, കണ്ഠേനേത്യുപലക്ഷണേ തൃതീയാ, ഏവമുരസേതി| വിരുഗ്ണേനേവ ദ്വിധേവ വിദീര്ണേന, തീക്ഷ്ണാഭിഃ സൂചീഭിരിവ തുദ്യമാനേന, ശൂലിനാ രുജായുക്തേന , ദുഃഖസ്പര്ശേന ചോരസേതി സമ്ബന്ധഃ| ദുഃഖസ്പര്ശത്വം സ്പര്ശാസഹത്വമ്| ശൂലേന ചോപലക്ഷിതഃ, തച്ച പാര്ശ്വാദൌ ബോദ്ധവ്യം “പാര്ശ്വശൂലീ” ഇതി വാഗ്ഭടേന പഠ്യമാനത്വാത്| ‘ഭേദപീഡാഭിതാപിനാ’ ഇതി ശൂലവിശേഷണമ്| പാരാവത ഇവാകൂജന് ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ||൮-൧൧||
Adhikarana ക്ഷയജകാസലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
വിഷമാസാത്മ്യഭോജ്യാതിവ്യവായാദ്വേഗനിഗ്രഹാത് |
ഘൃണിനാം ശോചതാം നൃൗണാം വ്യാപന്നേऽഗ്നൌ ത്രയോ മലാഃ |
കുപിതാഃ ക്ഷയജം കാസം കുര്യുര്ദേഹക്ഷയപ്രദമ് ||൧൨||
സ ഗാത്രശൂലജ്വരദാഹമോഹാന് പ്രാണക്ഷയം ചോപലഭേത കാസീ |
ശുഷ്യന് വിനിഷ്ഠീവതി ദുര്ബലസ്തു പ്രക്ഷീണമാംസോ രുധിരം സപൂയമ് |
തം സര്വലിങ്ഗം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യം ചികിത്സിതജ്ഞാഃ ക്ഷയജം വദന്തി ||൧൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ക്ഷയജകാസമാഹ– വിഷമേത്യാദി| ഘൃണിനാം ശോചതാം ചാഹാരാഭാവാത് കുപിതേന വായുനാऽഗ്നേരുപ്ലവാദ്ദോഷത്രയപ്രകോപ ഇതി| ക്ഷയജമിതി ശുക്രാദിധാതുക്ഷയജം, നതു രാജയക്ഷ്മജമ്| ത്രിദോഷജേऽപി രാജയക്ഷ്മണി കാസഃ കഫേനൈവ ക്രിയതേ| യദുക്തമ്– “കാസഃ കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസോ വിജ്ഞേയഃ കഫകോപതഃ|” ഇതി; ക്ഷയജകാസസ്തു ത്രിദോഷജ ഇതി| നനു, കാസാദേവ ക്ഷയോ ജായതേ തത് കഥം ക്ഷയജഃ കാസ ഇതി? ഉക്തം ഹി– “കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയഃ|” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഉച്യതേ– ദൃഷ്ടോ ഹി പരസ്പരം വ്യക്തിഭേദേന കാര്യകാരണഭാവോ ബഹുശഃ, യഥാऽതീസാരാര്ശോഗ്നിമാന്ദ്യാദാവിതി| നനു സ ഗാത്രശൂലേത്യാദിശ്ലോകാര്ധസ്യ ക്ഷയജകാസമധ്യേ പാഠോऽയുക്തഃ പ്രതിഭാതി, സുശ്രുതേ ക്ഷതജകാസേ പഠിതത്വാത്; ക്ഷയകാസശ്ചാത്ര ചരകസുശ്രുതവാക്യേ മേലയിത്വാ മാധവകരേണ ലിഖിതഃ; ഉച്യതേ– സ ഗാത്രശൂലേത്യാദ്യനന്തരം ക്ഷയകാസഃ സുശ്രുതേന പഠിതഃ; തേന ‘സഗാത്രശൂല’ ഇത്യാദിശ്ലോകാര്ധസ്യ പരേണ സമ്ബന്ധാത് ക്ഷയകാസലിങ്ഗത്വമിതി മാധവകരസ്യാഭിപ്രായ; ഏതച്ചാന്യേ നാനുമന്യന്തേ, യതഃ ക്ഷതകാസസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വഖ്യാപനപരമേതദ്വ്യാഖ്യാതം ജേജ്ജടേന, ഗയദാസേനാപി ക്ഷതജകാസരൂപത്വേനേതി||൧൨-൧൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ക്ഷയജമാഹ– വിഷമേത്യാദി| ഘൃണിനാം ഘൃണാം കുര്വതാം, ശോചതാം ശോകം കുര്വതാം, പുംസാമഗ്നൌ വ്യ്പന്നേ സതി ത്രയോ മലാഃ കുപിതാഃ സന്തോ ദേഹക്ഷയപ്രദം ക്ഷയജം കാസം കുര്യുഃ| ക്ഷയജമിതി രക്താദിക്ഷയജമ്| അസ്യോപദ്രവാനാഹ-സ ഇത്യാദി| സ കാസീ ഗാത്രശൂലാദീന് പ്രാണക്ഷയം ചോപലഭേത| ശുഷ്യന്നിതി പ്രതിദിനം ശുഷ്യമാണഃ, ദുര്ബലഃ ഉപചയരഹിതഃ, പ്രക്ഷീണമാംസസ്ത്വഗസ്ഥിഭൂതഃ, സര്വലിങ്ഗമിതി ത്രിദോഷലിങ്ഗത്വാദസാധ്യമ്||൧൨-൧൩||
Adhikarana കാസസ്യ സാധ്യത്വാദിലക്ഷണമ് (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൫
ഇത്യേഷ ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ |
സാധ്യോ ബലവതാം വാ സ്യാദ്യാപ്യസ്ത്വേവം ക്ഷതോത്ഥിതഃ ||൧൪||
നവൌ കദാചിത്സിധ്യേതാമപി പാദഗുണാന്വിതൌ |
സ്ഥവിരാണാം ജരാകാസഃ സര്വോ യാപ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ |
ത്രീന് പൂര്വാന് സാധയേത് സാധ്യാന് പഥ്യൈര്യാപ്യാംസ്തു യാപയേത് ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യത്വാദിലക്ഷണമാഹ– ഇതീത്യാദി| പാദഗുണാന്വിതാവിതി വൈദ്യാദിചതുഷ്പാദസമ്പന്നൌ| സ്ഥവിരാണാം വൃദ്ധാനാം; സ്ഥവിരാണാമിത്യുക്തേऽപി ജരാശബ്ദോപാദാനം ജരാനിമിത്തധാതുക്ഷയജ ഏവ കാസോ യാപ്യഃ, അപചാരജനിതദോഷജസ്തു സാധ്യ ഇതി ബോധനാര്ഥമ്||൧൪-൧൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യസാധ്യയാപ്യത്വമാഹ– ഇതീത്യാദി| ബലവതാം കദാചിത്സാധ്യോ വാ സ്യാദ്യാപ്യശ്ച, ഏവം ക്ഷതജഃ കദാചിത്സാധ്യോ യാപ്യോ വാ| പുനഃ സാധ്യത്വമാഹ– നവാവിത്യാദി| അചിരോത്ഥൌ ക്ഷതക്ഷയജൌ ദ്വൌ പാദഗുണാന്വിതൌ വൈദ്യാദിചതുഷ്പാദസമ്പത്തിയുക്തൌ കദാചിത് സിധ്യേതാം സാധ്യൌ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| യാപ്യത്വമാഹ– സ്ഥവിരാണാമിതി| വൃദ്ധാനാമ് ഏതസ്യ ദോഷജേഷ്വന്തര്ഭൂതത്വാന്ന പൃഥക്ത്വമ്| പഞ്ചാനാമപി ചികിത്സാദ്വാരേണ സാധ്യയാപ്യത്വമാഹ– ത്രീനിതി| വാതപിത്തശ്ലേഷ്മജാന് പഥ്യൈഃ സാധയേത്, ഏതേന ത്രയഃ കാസാഃ സാധ്യാ ഉക്താഃ; അപരാന് പഥ്യൈര്യാപയേത് യാപ്യതാം നയേത്| ജരാകാസാ ഇതി ബഹുവചനാജ്ജരാകാസ ഉപേക്ഷിതഃ അസാധ്യോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| “പൂയാഭമരുണം ശ്യാവം ഹരിതം പീതനീലകമ്| നിഷ്ഠീവേച്ഛ്വാസകാസാര്തോ ന ജീവതി ഹതസ്വരഃ|| കാസശ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദിസ്വരഭേദാദയോ ഗദാഃ| ഭവന്ത്യുപേക്ഷയാऽസാധ്യാസ്തസ്മാത്താന് ത്വരയാ ജയേത്||” ഇതി||൧൪-൧൫||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൧
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ കാസനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം കാസനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതിവിരചിതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേ കാസനിദാനമ്||൧൧||