Adhikarana ಕಾಸಸ್ಯ ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೧-೨) · Śloka ೨
ಅಥ ಕಾಸನಿದಾನಮ್ |
ಧೂಮೋಪಘಾತಾದ್ರಸತಸ್ತಥೈವ ವ್ಯಾಯಾಮರೂಕ್ಷಾನ್ನನಿಷೇವಣಾಚ್ಚ |
ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿ ಭೋಜನಸ್ಯ ವೇಗಾವರೋಧಾತ್ ಕ್ಷವಥೋಸ್ತಥೈವ ||೧||
ಪ್ರಾಣೋ ಹ್ಯುದಾನಾನುಗತಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಃ ಸ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಸ್ವನತುಲ್ಯಘೋಷಃ |
ನಿರೇತಿ ವಕ್ತ್ರಾತ್ ಸಹಸಾ ಸದೋಷೋ ಮನೀಷಿಭಿಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷಯರೂಪೇ ಕಾಸಪಾಠಾತ್ ಕಾಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಕ್ಷಯೋತ್ಪತ್ತೇಸ್ತದನನ್ತರಂ ಕಾಸನಿದಾನಮಾಹ– ಧೂಮೋಪಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮೇನ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟೇನೋಪಘಾತೋ ಧೂಮೋಪಘಾತಃ| ರಸತ ಇತಿ ವಾತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ನೀತಾದಾಮರಸಾತ್, ‘ರಜಸ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟಧೂಲೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಂ ಚ ಹಿ ಭೋಜನಸ್ಯಾತಿದ್ರುತಾಭ್ಯವಹಾರಾದಿನಾ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಹಿ ಪಾದಪೂರಣೇ| ವೇಗಾವರೋಧಾದಿತಿ ಪುರೀಷಾದೇಃ, ತೇನ ಹಿ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕ್ಷವಥೋಸ್ತಥೈವೇತಿ ವೇಗಾವರೋಧಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರುದಾನೇನ ದುಷ್ಟೇನಾನುಗತೋ ವಕ್ತ್ರಾನ್ನಿರೇತಿ| ಸ ವಾಯುಃ, ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರವತ್ ಹತಸ್ವನಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ| ಸದೋಷಃ ಸಕಫಪಿತ್ತಃ, ವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಾದಿಭೇದಭಿನ್ನ ಇತಿ ವಾ| ಏತೇನೈವ ಸಮಾನಸ್ಥಾನನಿದಾನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಮಸ್ಯ ಭೇದಃ, ನ ಹಿ ತತ್ರ ವಾತಿಕಪೈತ್ತಿಕಾದಿಭೇದೇನ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಕಸತಿ ಶಿರಃಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಾಯುರಿತಿ ಕಾಸಃ, ‘ಕಸ’ ಗತೌ ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್; ‘ಕಸನಾತ್ ಕಾಸಃ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ ಚರಕೇ ಪಾಠಃ; ಕಾಸನಂ ಕಾಸ ಇತಿ ವಾ, “ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಕಾಸತಿ ಶುಷ್ಕಮೇವ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾತ್||೧-೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಷಯರೂಪೇ ಕಾಸಪಾಠಾತ್ ತದನನ್ತರಂ ಕಾಸನಿದಾನಮಾಹ– ಧೂಮೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮೇನ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟೇನ ಉಪಘಾತೋ ಧೂಮೋಪಘಾತಃ, ರಜಸೇತಿ ರಜಸಾ ಮುಖನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟೇನ ತಥೈವ, ‘ರಸತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ರಸೋ ಜಲಂ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಆಯಾಸಃ, ರೂಕ್ಷಾನ್ನಂ ಚಣಕಾದಿ, ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವಾದಿತಿ ಭೋಜನಸ್ಯ ಅತಿದ್ರುತಾಭ್ಯವಹಾರಾದಿನಾ, ವೇಗಾವರೋಧಾದಿತಿ ಪುರೀಷಾದೇಃ| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟಃ ಉದಾನೇನ ದುಷ್ಟೇನಾನುಯಾತಃ ವಕ್ತ್ರಾನ್ನಿರೇತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸ ದೋಷೋ ರೋಗಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ| ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾತ್ ದೋಷೇ ರೋಗಃ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ ಸ ದೋಷಃ? ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಸ್ವನಃ ಭಗ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಸ್ವನಃ, ಸ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಭೇದೈರ್ಭಿನ್ನ ಇತಿ ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ| ಕಾಸ ಇತಿ ‘ ಕಾಸೃ’ ದೀಪ್ತೌ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋಃ, ಅಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಃ; ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಸತಿ ಶಿರಃಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಾಯುರಿತಿ ಕಾಸಃ ‘ಕಸ’ ಗತಾವಿತಿ ಧಾತುಃ| ಅಥವಾ ಕಾಸನಂ ಕಾಸ ಇತಿ ಘಞಃ “ಕಸನಾತ್” ಕಾಸ ಇತಿ ಚರಕಪಾಠಾತ್ | “ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಕಾಸತಿ ಶುಷ್ಕಮೇವ” ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಮ್||೧-೨||
Adhikarana ಕಾಸಸಙ್ಖ್ಯಾ (೩) · Śloka ೩
ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ |
ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್ ||೩||
(ಅ. ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಗ್ರಹಣಂ ಜರಾಕಾಸಸ್ಯ ದೋಷಜೇಷ್ವನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯಾಧಿಕತ್ವನಿರಾಸಾರ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ವಾ ಕ್ಷಯಕಾರಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ| ಕ್ಷಯಾಯ ಧಾತುಕ್ಷಯಾಯ||೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಗ್ರಹಣಂ ಜರಾಕಾಸಸ್ಯ ದೋಷಜೇಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭೂತಸ್ಯಾಧಿಕತ್ವನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಉಪೇಕ್ಷಿತಾಸ್ತೇ ಅಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಧಾತುಕ್ಷಯಾಯ ಭವನ್ತಿ; ಉತ್ತರೋತ್ತರಮಿತಿ ವಾತಾತ್ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಾತ್ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷತಜೋ ಬಲೀ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಯಜಃ||೩||
Adhikarana ಕಾಸಪೂರ್ವರೂಪಮ್ (೪) · Śloka ೪
ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವೇತ್ತೇಷಾಂ ಶೂಕಪೂರ್ಣಗಲಾಸ್ಯತಾ |
ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚ ಭೋಜ್ಯಾನಾಮವರೋಧಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೪||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜ್ಯಾನಾಮವರೋಧ ಇತಿ ಅರುಚಿರಭ್ಯವಹಾರಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಾ||೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೋ ಧಾನ್ಯಾಗ್ರಸೂಕ್ಷ್ಮಕಣ್ಟಕಾಕಾರಃ| ಭೋಜ್ಯಾನಾಮವರೋಧ ಇತಿ ಅಭ್ಯವಹರಣಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ ||೪||
Adhikarana ವಾತಿಕಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೫) · Śloka ೫
ಹೃಚ್ಛಙ್ಖಮೂರ್ಧೋದರಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ಕ್ಷಾಮಾನನಃ ಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ವರೌಜಾಃ |
ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗಸ್ತು ಸಮೀರಣೇನ ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ಕಾಸತಿ ಶುಷ್ಕಮೇವ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಿಕಕಾಸಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶಙ್ಖೋ ಲಲಾಟೈಕದೇಶಃ| ಕ್ಷಾಮಾನನಃ ಶುಷ್ಕಮುಖಃ, ವಾತೇನ ಶೋಷಣಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗಃ ಸತತಕಾಸವೇಗಃ| ಶುಷ್ಕಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿನಿಷ್ಠೀವನರಹಿತಮ್||೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಾತಿಕಕಾಸರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಶಙ್ಖೋ ಲಲಾಟೈಕದೇಶಃ| ಕ್ಷಾಮಾನನಃ ಶುಷ್ಕಮುಖಃ, ವಾತಶೋಷಣಾತ್| ಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ವರೌಜಾ ಇತಿ ಕ್ಷೀಣಂ ಬಲಂ ಸ್ವರ ಓಜಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪ್ರಸಕ್ತವೇಗಃ ಸತತಕಾಸವೇಗಃ| ಭಿನ್ನಸ್ವರಃ ದ್ವಿಧಾಕೃತ ಇವ| ಶುಷ್ಕಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವನರಹಿತಮ್||೫||
Adhikarana ಪೈತ್ತಿಕಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೬) · Śloka ೬
ಉರೋವಿದಾಹಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷೈರಭ್ಯರ್ದಿತಸ್ತಿಕ್ತಮುಖಸ್ತೃಷಾರ್ತಃ |
ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಾನಿ ವಮೇತ್ ಕಟೂನಿ ಕಾಸೇತ್ ಸಪಾಣ್ಡುಃ ಪರಿದಹ್ಯಮಾನಃ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೈತ್ತಿಕಕಾಸಮಾಹ– ಉರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯರ್ದಿತಃ ಪೀಡಿತಃ||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಉರೋವಿದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರುಪದ್ರವೈಃ ಅಭ್ಯರ್ದಿತಃ ಪೀಡಿತಃ| ಪೀತಾನಿ ವಮೇತ್ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ನಿಷ್ಠೀವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ನಿಷ್ಠೀವತಿ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಃ” ಇತಿ| ಪಾಣ್ಡುನಾ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಪಾಣ್ಡುಃ, ಏತೇನ ನಯನಾದೀನಾಮಪಿ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಪರಿದಹ್ಯಮಾನಃ ದಾಹಪರಿಪ್ಲುತಃ||೬||
Adhikarana ಕಫಜಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೭) · Śloka ೭
ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನ ಮುಖೇನ ಸೀದನ್ ಶಿರೋರುಜಾರ್ತಃ ಕಫಪೂರ್ಣದೇಹಃ |
ಅಭಕ್ತರುಗ್ಗೌರವಕಣ್ಡುಯುಕ್ತಃ ಕಾಸೇದ್ಭೃಶಂ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಃ ಕಫೇನ ||೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕಫಜಕಾಸಮಾಹ– ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಪ್ತೇನ ಮುಖೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ಸೀದನ್ ಅಙ್ಗಾವಸಾದಯುಕ್ತಃ| ಅಭಕ್ತರುಕ್ ಅರುಚಿಃ||೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕಫಜಮಾಹ– ಪ್ರಲಿಪ್ಯಮಾನೇನ ಕಫೋಪಲಿಪ್ತೇನ ಮುಖೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ಸೀದನ್ ಸಾದಯುಕ್ತಃ, ಅಭಕ್ತರುಕ್ ಅರುಚಿಃ, ಕಫಪೂರ್ಣದೇಹತ್ವಾದ್ಗೌರವಂ, ಕಣ್ಡೂಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯೈವ, ಸಾನ್ದ್ರಕಫಃ ಘನಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೭||
Adhikarana ಕ್ಷತಜಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೮-೧೧) · Śloka ೧೧
ಅತಿವ್ಯವಾಯಭಾರಾಧ್ವಯುದ್ಧಾಶ್ವಗಜವಿಗ್ರಹೈಃ |
ರೂಕ್ಷಸ್ಯೋರಃಕ್ಷತಂ ವಾಯುರ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ಕಾಸಮಾಚರೇತ್ ||೮||
ಸ ಪೂರ್ವಂ ಕಾಸತೇ ಶುಷ್ಕಂ ತತಃ ಷ್ಠೀವೇತ್ ಸಶೋಣಿತಮ್ |
ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಗ್ಣೇನೇವ ಚೋರಸಾ ||೯||
ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ |
ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಶೂಲೇನ ಭೇದಪೀಡಾಭಿತಾಪಿನಾ ||೧೦||
ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯಪೀಡಿತಃ |
ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್ ಕಾಸವೇಗಾತ್ ಕ್ಷತೋದ್ಭವಾತ್ ||೧೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷತಕಾಸಮಾಹ– ಅತಿವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗ್ರಹೋ ವಿಧಾರಣಂ ಯುದ್ಧಸ್ಯೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್; ‘ನಿಗ್ರಹ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ತತಃ ಷ್ಠೀವೇತ್ ಸಶೋಣಿತಮಿತಿ ಕಾಸಾಭಿಘಾತೇನ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಿದಾರಣಾತ್| ಕಣ್ಠೇನೇತಿ ಉಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ಏವಮುರಸೇತಿ| ವಿರುಗ್ಣೇನೇವ ಭಗ್ನೇನೇವ, ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯಮಾನೇನ, ಶೂಲಿನಾ ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಚೋರಸೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಮ್| ಶೂಲೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ತಚ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಾದೌ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾಗ್ಭಟೇನಾಪಿ ಪಠ್ಯತೇ– ‘ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ’ (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ| ಭೇದಪೀಡಾಭಿತಾಪಿನೇತಿ ಶೂಲವಿಶೇಷಣಮ್| ಪಾರಾವತ ಇವ ಕೂಜನ್, ಭವತೀತಿ ಶೇಷಃ||೮-೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಷತಕಾಸಮಾಹ– ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಗ್ರಹೋ ವಿಧಾರಣಂ, ಯುದ್ಧಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಏತೈಃ ಕಾರಣೈ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಉರಃಕ್ಷತಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ವಾಯುಃ ಕಾಸಮಾವಹೇತ್ ಕರೋತಿ| ಯುದ್ಧಂ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಾದಿಕಮ್| ತತಃ ಷ್ಠೀವೇತ್ ಶೋಣಿತಮಿತಿ ಕಾಸಾಭಿಘಾತೇನ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಿದಾರಣಾತ್| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ರುಜತಾ ಪೀಡಾಯುಕ್ತೇನ, ಕಣ್ಠೇನೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ, ಏವಮುರಸೇತಿ| ವಿರುಗ್ಣೇನೇವ ದ್ವಿಧೇವ ವಿದೀರ್ಣೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯಮಾನೇನ, ಶೂಲಿನಾ ರುಜಾಯುಕ್ತೇನ , ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶೇನ ಚೋರಸೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಮ್| ಶೂಲೇನ ಚೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ತಚ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಾದೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ “ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ” ಇತಿ ವಾಗ್ಭಟೇನ ಪಠ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ‘ಭೇದಪೀಡಾಭಿತಾಪಿನಾ’ ಇತಿ ಶೂಲವಿಶೇಷಣಮ್| ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೮-೧೧||
Adhikarana ಕ್ಷಯಜಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೨-೧೩) · Śloka ೧೩
ವಿಷಮಾಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜ್ಯಾತಿವ್ಯವಾಯಾದ್ವೇಗನಿಗ್ರಹಾತ್ |
ಘೃಣಿನಾಂ ಶೋಚತಾಂ ನೄಣಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನೇಽಗ್ನೌ ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ |
ಕುಪಿತಾಃ ಕ್ಷಯಜಂ ಕಾಸಂ ಕುರ್ಯುರ್ದೇಹಕ್ಷಯಪ್ರದಮ್ ||೧೨||
ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲಜ್ವರದಾಹಮೋಹಾನ್ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಂ ಚೋಪಲಭೇತ ಕಾಸೀ |
ಶುಷ್ಯನ್ ವಿನಿಷ್ಠೀವತಿ ದುರ್ಬಲಸ್ತು ಪ್ರಕ್ಷೀಣಮಾಂಸೋ ರುಧಿರಂ ಸಪೂಯಮ್ |
ತಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಜ್ಞಾಃ ಕ್ಷಯಜಂ ವದನ್ತಿ ||೧೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷಯಜಕಾಸಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಘೃಣಿನಾಂ ಶೋಚತಾಂ ಚಾಹಾರಾಭಾವಾತ್ ಕುಪಿತೇನ ವಾಯುನಾಽಗ್ನೇರುಪ್ಲವಾದ್ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ| ಕ್ಷಯಜಮಿತಿ ಶುಕ್ರಾದಿಧಾತುಕ್ಷಯಜಂ, ನತು ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಜಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇಽಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಕಾಸಃ ಕಫೇನೈವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಕೋಪತಃ|” ಇತಿ; ಕ್ಷಯಜಕಾಸಸ್ತು ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತಿ| ನನು, ಕಾಸಾದೇವ ಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ ತತ್ ಕಥಂ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸ ಇತಿ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ದೃಷ್ಟೋ ಹಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇನ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೋ ಬಹುಶಃ, ಯಥಾಽತೀಸಾರಾರ್ಶೋಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಾವಿತಿ| ನನು ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲೇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಸ್ಯ ಕ್ಷಯಜಕಾಸಮಧ್ಯೇ ಪಾಠೋಽಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ಕ್ಷತಜಕಾಸೇ ಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಕ್ಷಯಕಾಸಶ್ಚಾತ್ರ ಚರಕಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ಮೇಲಯಿತ್ವಾ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಃ; ಉಚ್ಯತೇ– ಸ ಗಾತ್ರಶೂಲೇತ್ಯಾದ್ಯನನ್ತರಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ; ತೇನ ‘ಸಗಾತ್ರಶೂಲ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಸ್ಯ ಪರೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕ್ಷಯಕಾಸಲಿಙ್ಗತ್ವಮಿತಿ ಮಾಧವಕರಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯ; ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತಃ ಕ್ಷತಕಾಸಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಪರಮೇತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಜೇಜ್ಜಟೇನ, ಗಯದಾಸೇನಾಪಿ ಕ್ಷತಜಕಾಸರೂಪತ್ವೇನೇತಿ||೧೨-೧೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ಘೃಣಿನಾಂ ಘೃಣಾಂ ಕುರ್ವತಾಂ, ಶೋಚತಾಂ ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತಾಂ, ಪುಂಸಾಮಗ್ನೌ ವ್ಯ್ಪನ್ನೇ ಸತಿ ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ ಕುಪಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ದೇಹಕ್ಷಯಪ್ರದಂ ಕ್ಷಯಜಂ ಕಾಸಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಕ್ಷಯಜಮಿತಿ ರಕ್ತಾದಿಕ್ಷಯಜಮ್| ಅಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನಾಹ-ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಕಾಸೀ ಗಾತ್ರಶೂಲಾದೀನ್ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯಂ ಚೋಪಲಭೇತ| ಶುಷ್ಯನ್ನಿತಿ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಶುಷ್ಯಮಾಣಃ, ದುರ್ಬಲಃ ಉಪಚಯರಹಿತಃ, ಪ್ರಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಸ್ತ್ವಗಸ್ಥಿಭೂತಃ, ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಮ್||೧೨-೧೩||
Adhikarana ಕಾಸಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೪-೧೫) · Śloka ೧೫
ಇತ್ಯೇಷ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ |
ಸಾಧ್ಯೋ ಬಲವತಾಂ ವಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾಪ್ಯಸ್ತ್ವೇವಂ ಕ್ಷತೋತ್ಥಿತಃ ||೧೪||
ನವೌ ಕದಾಚಿತ್ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ ಪಾದಗುಣಾನ್ವಿತೌ |
ಸ್ಥವಿರಾಣಾಂ ಜರಾಕಾಸಃ ಸರ್ವೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ |
ತ್ರೀನ್ ಪೂರ್ವಾನ್ ಸಾಧಯೇತ್ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪಥ್ಯೈರ್ಯಾಪ್ಯಾಂಸ್ತು ಯಾಪಯೇತ್ ||೧೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಗುಣಾನ್ವಿತಾವಿತಿ ವೈದ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪನ್ನೌ| ಸ್ಥವಿರಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ; ಸ್ಥವಿರಾಣಾಮಿತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಜರಾಶಬ್ದೋಪಾದಾನಂ ಜರಾನಿಮಿತ್ತಧಾತುಕ್ಷಯಜ ಏವ ಕಾಸೋ ಯಾಪ್ಯಃ, ಅಪಚಾರಜನಿತದೋಷಜಸ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್||೧೪-೧೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಸಾಧ್ಯಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತಾಂ ಕದಾಚಿತ್ಸಾಧ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾಪ್ಯಶ್ಚ, ಏವಂ ಕ್ಷತಜಃ ಕದಾಚಿತ್ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ| ಪುನಃ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ನವಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಚಿರೋತ್ಥೌ ಕ್ಷತಕ್ಷಯಜೌ ದ್ವೌ ಪಾದಗುಣಾನ್ವಿತೌ ವೈದ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯುಕ್ತೌ ಕದಾಚಿತ್ ಸಿಧ್ಯೇತಾಂ ಸಾಧ್ಯೌ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾಪ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸ್ಥವಿರಾಣಾಮಿತಿ| ವೃದ್ಧಾನಾಮ್ ಏತಸ್ಯ ದೋಷಜೇಷ್ವನ್ತರ್ಭೂತತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್| ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ವಾರೇಣ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯತ್ವಮಾಹ– ತ್ರೀನಿತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾನ್ ಪಥ್ಯೈಃ ಸಾಧಯೇತ್, ಏತೇನ ತ್ರಯಃ ಕಾಸಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ; ಅಪರಾನ್ ಪಥ್ಯೈರ್ಯಾಪಯೇತ್ ಯಾಪ್ಯತಾಂ ನಯೇತ್| ಜರಾಕಾಸಾ ಇತಿ ಬಹುವಚನಾಜ್ಜರಾಕಾಸ ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಅಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| “ಪೂಯಾಭಮರುಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ಹರಿತಂ ಪೀತನೀಲಕಮ್| ನಿಷ್ಠೀವೇಚ್ಛ್ವಾಸಕಾಸಾರ್ತೋ ನ ಜೀವತಿ ಹತಸ್ವರಃ|| ಕಾಸಶ್ವಾಸಕ್ಷಯಚ್ಛರ್ದಿಸ್ವರಭೇದಾದಯೋ ಗದಾಃ| ಭವನ್ತ್ಯುಪೇಕ್ಷಯಾಽಸಾಧ್ಯಾಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಾನ್ ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್||” ಇತಿ||೧೪-೧೫||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೧೧
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಕಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿವಿರಚಿತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಕಾಸನಿದಾನಮ್||೧೧||