Adhikarana ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਸਮੀਰਣਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਗਤੋਨ੍ਯਥਾਚਰਨ੍ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਸ਼ੂਲਮਤੀਵ ਕਰ੍ਣਯੋਃ |
ਕਰੋਤਿ ਦੋਸੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਵਤਃ ਸ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਃ ਕਥਿਤੋ ਦੁਰਾਚਰਃ ||੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦) |
View original
अथ कर्णरोगनिदानम् |
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः |
करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮੁਖਰੋਗੇ ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਰੋਗੋਭਿਹਿਤਃ, ਜਿਹ੍ਵਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਅਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਦੁਸ੍ਟਿਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਕਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਦਸ੍ਟੋਪਗਹੀਤਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ਗਤੋ ਰੋਗਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਵਯਵੇਪਿ ਸਮੁਦਾਯੋਪਚਾਰਤਃ ਕਰ੍ਣਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਾਹ– ਸਮੀਰਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਨਯੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਥਤੋ ਨਿਦਾਨਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ; ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਃ, ਪ੍ਰਸਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਃ, ਤਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਤਤੋ ਭੇਦ ਇਤਿ| ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਚ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਯੋਗਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਸੋ ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਵਮਥੁਸ੍ਤਥਾ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰਿਸ੍ਯਤਃ||” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਥਾਚਰਨ੍ਨਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚਰਨ੍| ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਃ; ਰਕ੍ਤੇਪਿ ਰੁਜਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਵਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਕੁਪਿਤਦੋਸੈਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵੀਯਲਕ੍ਸਣੈਰਾਵਤੋ ਨ ਤੁ ਕੋਪਿਤੈਰ੍ਵਾਯੁਨਾ; “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍” ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍; ਯਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਸਂਸਰ੍ਗਭਾਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਥਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਸ਼ੂਲਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਯਥਾਸ੍ਵੀਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਰਾਚਾਰ ਇਤਿ ਦੁਃਖੇਨਾਚਰ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਦੁਰਾਚਰਃ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮੁਖਰੋਗੇ ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾ ਰੋਗਾ ਅਭਿਹਿਤਾਃ, ਜਿਹ੍ਵਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਅਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਦੁਸ੍ਟਿਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਦਸ੍ਟੋਪਗਹੀਤਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇ ਰੋਗਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਵਯਵੇਪਿ ਸਮੁਦਾਯੋਪਚਾਰਾਤ੍ਕਰ੍ਣਰੋਗਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗਾਹ– ਸਮੀਰਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਨਯੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਰ੍ਥਤੋ ਨਿਦਾਨਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ਪ੍ਰਸਰਃ, ਪ੍ਰਸਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਃ, ਤਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਤਤੋ ਭੇਦ ਇਤਿ| ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਚ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਮੂਰ੍ਛਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਯੋਗਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰਃ ਕਾਸਃ ਕੁਤ੍ਸਾਨ੍ਨੇ ਵਮਥੁਃ ਸਤਟ੍| ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰਿਸ੍ਯਤਃ||” ਇਤਿ| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਗਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਾਕਾਸ਼ਃ, ਸਮੀਰਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਗਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਚਰਨ੍ਨਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚਰਨ੍ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗ ਇਤਿ ਵਾ; ਚਰਨ੍ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਕਰ੍ਣਯੋਰਤੀਵ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਕਥਮ੍ਭੂਤੋ ਵਾਯੁਃ? ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤੈਃ, ਰਕ੍ਤੇਪਿ ਰੁਜਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਵਤ ਇਤਿ ਯਥਾਸ੍ਵਮਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਤੇਨ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਕੁਪਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਲਕ੍ਸਣਾਵਤੋ ਨ ਤੁ ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਕੋਪਿਤੈਃ, ਅਥ ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਸ਼ੂਲਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਤਥਾਵਿਧੋ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਃ ਕਥਿਤਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਦੁਰਾਸਦੋ ਦੁਰ੍ਵਾਰਃ, ‘ਦੁਰਾਚਰਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਦੁਃਖੇਨ ਚਰ੍ਯਤੇ ਉਪਚਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦੁਰਾਚਰਃ||੧||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਨਾਦ-ਬਾਧਿਰ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨-੩) · Śloka ੩
ਕਰ੍ਣਸ੍ਰੋਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ ਵਾਤੇ ਸ਼ਣੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਾਨ੍ |
ਭੇਰੀਮਦਙ੍ਗਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਂ ਕਰ੍ਣਨਾਦਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੨||
ਯਦਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਰੋਤ ਆਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਪਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ||੩||
View original
कर्णस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् |
भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते ||२||
यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||३||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਨਾਦਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਕਰ੍ਣਸ੍ਰੋਤਸਿ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਭਿਹਨਨਾਦੁਕ੍ਤਵਿਵਿਧਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ, ਭੇਰੀਮਦਙ੍ਗਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਭਙ੍ਗਾਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹੇ– “ਸ਼ਿਰੋਗਤੋ ਯਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦਾ ਤੁ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸਮੀਰਯਤਿ ਕਰ੍ਣਯੋਃ|| ਭਙ੍ਗਾਰਕ੍ਰੌਞ੍ਚਨਾਦਂ ਵਾ ਮਣ੍ਡੂਕਕਾਕਯੋਸ੍ਤਥਾ| ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਮਦਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਾ ਸਾਮਤੂਰ੍ਯਸ੍ਵਨਂ ਤਥਾ|| ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਵਂਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਘੋਸਂ ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਂ ਤਥਾ| ਅਪਾਮਿਵ ਪਤਨ੍ਤੀਨਾਂ ਸ਼ਕਟਸ੍ਯੇਵ ਗਚ੍ਛਤਃ|| ਸ਼੍ਵਸਤਾਮਿਵ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਦਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ੍ਵਨਃ|” ਇਤਿ||੨-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਨਾਦਮਾਹ– ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੇਰੀਮਦਙ੍ਗਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਭਙ੍ਗਾਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਗ੍ਰਹਣਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹੇ– “ਸ਼ਿਰੋਗਤੋ ਯਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦਾ ਤੁ ਵਿਵਿਧਾਞ੍ਛਬ੍ਦਾਨ੍ਸਮੀਰਯਤਿ ਕਰ੍ਣਯੋਃ|| ਭਙ੍ਗਾਰਕ੍ਰੌਞ੍ਚਨਾਦਂ ਵਾ ਮਣ੍ਡੂਕਕਾਕਯੋਸ੍ਤਥਾ| ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਮਦਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਾ ਸਾਮਤੂਰ੍ਯਸ੍ਵਨਂ ਤਥਾ|| ਗੀਤਾਧ੍ਯਯਨਵਂਸ਼ਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਘੋਸਂ ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਂ ਤਥਾ| ਅਪਾਮਿਵ ਪਤਨ੍ਤੀਨਾਂ ਸ਼ਕਟਸ੍ਯੇਵ ਗਚ੍ਛਤਃ|| ਸ਼੍ਵਸਤਾਮਿਵ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਦਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ੍ਵਨਃ|” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਣਾਦਸ੍ਯਾਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾਖ੍ਯਾ, ਤਿਲਕਾਲਕਵਨ੍ਮਨੋਦੁਃਖਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਂ ਸ੍ਰੋਤਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਾਕਾਸ਼ਂ, ਤਦ੍ਗਤਵਾਤਜਨਿਤਮਤ੍ਰ ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਵਰਣਯੋਰੁਪਗ੍ਰਹ ਇਤਿ||੨-੩||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵੇਣੁਘੋਸੋਪਮਂ ਸ੍ਵਨਮ੍ |
ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਂ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੪||
View original
वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषोपमं स्वनम् |
करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते ||४||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ– ਵੇਣੁਘੋਸੋਪਮਂ ਸ੍ਵਨਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਕਰ੍ਣਨਾਦਾਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਯ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕਰ੍ਣਨਾਦੇ ਕੇਵਲਾਨਿਲਜੇ ਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼ਣੋਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਵੇਣੁਸ਼ਬ੍ਦਮੇਵ ਨਿਯਮੇਨ; ਤਥਾਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਵਾਤਜਨ੍ਯ ਇਤਿ| ਤਥਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਸ੍ਟਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਚ| ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਂ ਵੇਣੁਘੋਸਵਤ੍||” ਇਤਿ||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ? ਕਰ੍ਣਨਾਦਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕਰ੍ਣਨਾਦੇ ਕੇਵਲਾਨਿਲਜੇ ਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼ਣੋਤਿ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਵੇਣੁਸ਼ਬ੍ਦਮੇਵ ਨਿਯਮੇਨ, ਤਥਾਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਵਾਤਜਨ੍ਯਃ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਸ੍ਟਃ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਚ| ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਂ ਵੇਣੁਘੋਸਵਤ੍||” ਇਤਿ||੪||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਾਦਥਵਾ ਨਿਮਜ੍ਜਤੋ ਜਲੇ ਪ੍ਰਪਾਕਾਦਥਵਾਪਿ ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ |
ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਧਿ ਪੂਯਂ ਸ਼੍ਰਵਣੋਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸ ਕਰ੍ਣਸਂਸ੍ਰਾਵ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦) |
View original
शिरोऽभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः |
स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਮਾਹ– ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਧਿ ਪੂਯਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਜਲੇ ਚ ਸ੍ਰਵਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਜਲਮਜ੍ਜਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪੂਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਪਾਕਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤਰ੍ਹਿ ਨ ਪਾਕਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਰਾਵ ਉਕ੍ਤਃ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਾਕਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਨਨੁ, ਪਾਕਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸ੍ਰਾਵਸਮ੍ਭਵੋਸ੍ਤੁ, ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਤੁ ਵਾਤੇਤਰਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਕਥਮਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਤਿਸ੍ਰਾਵੇਣਾਤ੍ਰਾਨਿਲਕੋਪਾਦਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਮਾਹ– ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੂਯਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਜਲੇ ਚ ਸ੍ਰਵਤ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਪਾਕਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤਰ੍ਹਿ ਨ ਪਾਕਾਤ੍ਪਥਕ੍ ਸ੍ਰਾਵ ਉਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਾਕਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਨਨੁ, ਪਾਕਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸ੍ਰਾਵਸਮ੍ਭਵੋਸ੍ਤੁ, ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਤੁ ਵਾਤੇਤਰਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍ਤਤ੍ਕਥਮਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਤਿਸ੍ਰਾਵੇਣਾਤ੍ਰਾਨਿਲਕੋਪਾਦਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਜਲੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਃ, ਅਥਵਾ ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਪ੍ਰਪਾਕਾਦਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸ਼੍ਰਵਣਃ ਪੂਯਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍, ਸ ਕਰ੍ਣਸਂਸ੍ਰਾਵਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗ ਉਕ੍ਤਃ||੫||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਗੂਥਕ-ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਨਾਹਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬-੭) · Śloka ੭
ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਣਕਣ੍ਡੂਂ ਕਰੋਤਿ ਚ |
ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਸ਼ੋਸਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਣਗੂਥਕਮ੍ ||੬||
ਸ ਕਰ੍ਣਗੂਥੋ ਦ੍ਰਵਤਾਂ ਗਤੋ ਯਦਾ ਵਿਲਾਯਿਤੋ ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਦਾ ਸ ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਨਾਹਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਕਾਰਃ ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਭੇਦਕਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦) |
View original
मारुतः कफसंयुक्तः कर्णकण्डूं करोति च |
पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम् ||६||
स कर्णगूथो द्रवतां गतो यदा विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते |
तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽर्धभेदकृत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਨਾਹਮਾਹ– ਸ ਕਰ੍ਣਗੂਥੋ ਦ੍ਰਵਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲੀਨੀਕਤਃ ਸਨ੍| ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਮਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵਃ, ਤੇਨ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਮੁਖਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਾਤ੍ ਨਾਸਾਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਕਫਜੋ ਵਿਕਾਰਃ; ਅਥਵਾ ਕਰ੍ਣਗੂਥਸ਼ੋਸੇ ਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਯਂ; ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕਫਾਦ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ|” ਇਤਿ| ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਭੇਦਕਦਿਤਿ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਸ਼ਿਰੋਰੋਗਕਤ੍||੬-੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਕਣ੍ਡੂਮਾਹ– ਮਾਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਕਰ੍ਣਗੂਥਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਨਾਹਮਾਹ– ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਸ ਕਰ੍ਣਗੂਥੋ ਵਿਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲੀਨੀਕਤੋ ਦ੍ਰਵਤਾਂ ਗਤਃ ਸਨ੍| ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਮਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਕਵਦ੍ਭਾਵਃ, ਤੇਨ ਘ੍ਰਾਣਂ ਮੁਖਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਾਦ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਘ੍ਰਾਣਮੁਖਾਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਾ ਸ ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਨਾਹਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੋ ਵਿਕਾਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਅਯਂ ਕਫਜੋ ਵਿਕਾਰਃ; ਅਥਵਾ ਕਰ੍ਣਗੂਥਸ਼ੋਥੇ ਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਯਮ੍| ਤਥਾਹਿ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕਫਾਦ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸਹ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ|” ਇਤਿ| ਸ਼ਿਰਸੋਰ੍ਧਭੇਦਕਦਿਤਿ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਸ਼ਿਰੋਰੋਗਕਤ੍||੬-੭||
Adhikarana ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਯਦਾ ਤੁ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਥਵਾਪਿ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸਜਨ੍ਤ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨ੍ਯਥਵਾਪਿ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ |
ਤਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਭਿਸਗ੍ਭਿਰਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਕੋ ਗਦਃ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦) |
View original
यदा तु मूर्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः |
तद्व्यञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः क्रिमिकर्णको गदः ||८||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਕਮਾਹ– ਯਦਾ ਤੁ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਜਨ੍ਤਵਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ| ਕ੍ਰਿਮਿਮੂਰ੍ਛਨਂ ਚ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਕੋਥੇ ਸਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਦਨ੍ਤਰੇਣ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਅਪਤ੍ਯਾਨੀਤਿ ਡਿਮ੍ਭਕਾਨ੍| ਤਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਰਵਣੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਕੋ ਗਦ ਇਤਿ ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਿਤਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਃ ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਕੋ ਗਦੋ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਰਵਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗੋਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਅਯਂ ਵਿਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਨਿਮਿਃ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਲੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰੇ ਕੋਥੇ ਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਜੇ| ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਃ ਸਿਤਾਰੁਣਾਃ|| ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤੀਵ ਤੇ ਕਰ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ| ਕ੍ਰਿਮਿਕਰ੍ਣਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਜਮ੍||” ਇਤਿ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਮਿਕਰ੍ਣਕਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਜਨ੍ਤਵਃ ਕਮਯਃ, ਕਮਿਮੂਰ੍ਛਨਂ ਚ ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਕੋਥੇ ਸਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਕਮੀਣਾਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਅਪਤ੍ਯਾਨਿ ਡਿਮ੍ਭਕਾਨ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਮੀਨਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਮਕ੍ਸਿਕਾ ਮਮ੍ਮਣਾਖ੍ਯਾ ਨੀਲਵਰ੍ਣਾਃ| ਆਦ੍ਯੈਰ੍ਗ੍ਭਿਸਭਿਰ੍ਵਿਦੇਹਾਦਿਭਿਃ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਮਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਿਤਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਸ਼੍ਰਵਣਃ ਕਮਿਕਰ੍ਣਕੋ ਗਦੋ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਰਵਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਂਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਅਯਂ ਵਿਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਥਾਚ ਨਿਮਿਃ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਲੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰੇ ਕੋਥੇ ਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਜੇ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਤਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਃ ਸਿਤਾਰੁਣਾਃ|| ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤੀਵ ਤੇ ਕਰ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ| ਕਮਿਕਰ੍ਣਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਜਮ੍||” ਇਤਿ||੮||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਪਤਙ੍ਗਕੀਟਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਪਤਙ੍ਗਾਃ ਸ਼ਤਪਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਣਸ੍ਰੋਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਹਿ |
ਅਰਤਿਂ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਂ ਚ ਭਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਮ੍ ||੯||
ਕਰ੍ਣੋ ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਫਰਫਰਾਯਤੇ |
ਕੀਟੇ ਚਰਤਿ ਰੁਕ੍ ਤੀਵ੍ਰਾ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾ ||੧੦||
View original
पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि |
अरतिं व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ||९||
कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते |
कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्पन्दे मन्दवेदना ||१०||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਪਤਙ੍ਗਕੀਟਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਤਙ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਪਦ੍ਯ ਇਤਿ ਕਾਰਣ੍ਡਿਕਾਃ| ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਰੇ||੯-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਕੀਟਪਤਙ੍ਗਾਦਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪਤਙ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਪਦ੍ਯਃ ਕਾਰਣ੍ਡਿਕਾਃ| ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਜਨੇਨੇਵ| ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸੁਗਮਮ੍||੯-੧੦||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਦੋਸਕਤੋਪਰਃ ਪੁਨਃ |
ਸਰਕ੍ਤਪੀਤਾਰੁਣਮਸ੍ਰਮਾਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਤੋਦਧੂਮਾਯਨਦਾਹਚੋਸਵਾਨ੍ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦) |
View original
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः |
सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||११||
(सु. उ. तं. अ. २०) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧਿਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਪ੍ਰਭਵੋਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚ, ਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਯੋਰਾਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਮ੍| ਸਰਕ੍ਤਪੀਤਾਰੁਣਮਸ੍ਰਮਾਸ੍ਰਵੇਦਿਤਿ ਅਸ੍ਰਮਾਸ੍ਰਾਵਂ, ਸਰਕ੍ਤਪੀਤਾਰੁਣਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮ੍ਭਵਾਤ੍||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧਿਮਾਹ– ਕ੍ਸਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚ, ਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵਯੋਰਾਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਾਦੈਕ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਵਾਤਾਦਿਜਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਸਤਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਰਂ ਆਸ੍ਰਾਵਂ, ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਰੁਣਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਰਾਵਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਚੋਸ ਆਚੂਸ੍ਯਤ ਇਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਦੋਸਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੈਰੇਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੧੧||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਕਰ੍ਣਪਾਕਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕੋਥਵਿਕ੍ਲੇਦਕਦ੍ਭਵੇਤ੍ |
ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧਿਪਾਕਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਚਾਮ੍ਬੁਪੂਰਣਾਤ੍ ||੧੨||
View original
कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत् |
कर्णविद्रधिपाकाद्वा जायते चाम्बुपूरणात् ||१२||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਥਵਿਕ੍ਲੇਦਕਦਿਤਿ ਕੋਥਃ ਪੂਤਿਭਾਵਃ, ਵਿਕ੍ਲੇਦ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾ| ਨਨੁ, ਕਰ੍ਣਗੂਥਲਕ੍ਸਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼ੋਸਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਕਥਮਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ? ਨੈਵਮ੍, ਏਵਂਵਿਕਾਰਜਨਕਕਰ੍ਮਸਹਕਾਰਿਣਾ ਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਸਃ||੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਥਵਿਕ੍ਲੇਦਕਦਿਤਿ ਕੋਥਃ ਪੂਤਿਭਾਵਃ, ਵਿਕ੍ਲੇਦ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾ| ਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਰਧਿਪਾਕਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਅਮ੍ਬੁਪੂਰਣਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਪਾਕੋ ਜਾਯਤੇ| ਨਨੁ, ਕਰ੍ਣਗੂਥਲਕ੍ਸਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼ੋਸਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਕਥਮਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ? ਮੈਵਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਿਕਾਰਜਨਕਕਰ੍ਮਸਹਕਾਰਿਣਾ ਦ੍ਰਵਾਂਸ਼ੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾ, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸ਼ੋਸਃ||੧੨||
Adhikarana ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਪੂਯਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪੂਤਿ ਵਾ ਸ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਕਃ |੧੩|
View original
पूयं स्रवति पूति वा स ज्ञेयः पूतिकर्णकः |१३|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੂਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਯਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਵਾ ਪੂਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ; ਤੇਨਾਵੇਦਨਤ੍ਵਂ, ਸਵੇਦਨਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਘਨਸ੍ਰਾਵਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਘਨਸ੍ਰਾਵਨਿਯਮਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਤਥਾਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸਾ ਵਿਲੀਯਮਾਨੇ ਭਸ਼ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਾਪਿਤੇ| ਅਵੇਦਨੋ ਵਾਥ ਸਵੇਦਨੋ ਵਾ ਘਨਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪੂਤਿ ਚ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਃ||” ਇਤਿ| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦)| ਪੂਤਿਮਾਨ੍ ਕਰ੍ਣਃ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਃ|੧੩|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੂਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ; ਤੇਨਾਵੇਦਨਤ੍ਵਂ ਸਵੇਦਨਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਘਨਸ੍ਰਾਵਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਘਨਸ੍ਰਾਵਨਿਯਮਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਤਥਾਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਸ਼੍ਰੋਤਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪਿਤ੍ਤਤੇਜਸਾ ਵਿਲੀਯਮਾਨੇ ਭਸ਼ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਾਪਿਤੇ| ਅਵੇਦਨੋ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾ ਸਵੇਦਨੋ ਘਨਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਪੂਤਿ ਚ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਃ||” ਇਤਿ| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੦)| ਪੂਤਿਮਾਨ੍ ਕਰ੍ਣਃ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਕਃ|੧੩|–
Adhikarana ਕਰ੍ਣਗਤਸ਼ੋਥਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਥਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਜਾਨੀਯਾਦੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੩||
View original
कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ||१३||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਣਗਤਸ਼ੋਥਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇਨ; ਏਵਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ, ਸਹਜਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਰ੍ਸ਼ਸੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਜਸ਼ੋਥਯੋਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਸਮ੍ਭੂਤਿਰਾਧਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸਿਰਾਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍; ਸਿਰਾਜਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਵਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਥਗ੍ਗਣਨਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਂਵਾਦਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਯਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਵ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਮ੍– “ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤੈਃ ਪਥਗੇਕਸ਼ਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਤਥਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਥਾਨ੍| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਪ੍ਤਮਮਰ੍ਬੁਦਂ ਤੁ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਨਾਸਾਰੋਗੇਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੋਥਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਤ੍ਰ ਅਗਣਨੀਯਃ, ਏਵਂ ਸਹਜਰਕ੍ਤਜਯੋਰ੍ਦੋਸਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਰ੍ਸ਼ੋਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਮ੍, ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਪ੍ਤਮਿਤਿ, ਏਵਮੇਭਿਃ ਸਹਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਗਤਸ਼ੋਫਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮਤੀਤਾਵੇਕ੍ਸਣੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੋਫਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਕਰ੍ਣਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਫਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇਨੇਤਿ; ਏਵਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍| ਸਹਜਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਰ੍ਸ਼ਸੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਗਨ੍ਤੁਜਸ਼ੋਫਯੋਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਸਮ੍ਭੂਤਿਰਾਧਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸਿਰਾਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍; ਸਿਰਾਜਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਵਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਥਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਂਵਾਦਾਦਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਏਵ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਮ੍– “ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤੈਃ ਪਥਗੇਕਸ਼ਸ਼੍ਚ ਭੂਯਾਤ੍ਤਥਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਫਾਨ੍| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਸਪ੍ਤਮਮਰ੍ਬੁਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਨਾਸਾਰੋਗੇਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੋਫਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਤ੍ਰਾਗਣਨੀਯਃ, ਏਵਂ ਸਹਜਰਕ੍ਤਜਯੋਰ੍ਦੋਸਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਰ੍ਸ਼ਸੋਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਮ੍, ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਪ੍ਤਮਿਤਿ, ਏਵਮੇਭਿਃ ਸਹਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੩||
Adhikarana ਕਰ੍ਣਰੋਗਸ੍ਯ ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੫
ਨਾਦੋਤਿਰੁਕ੍ ਕਰ੍ਣਮਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਨੁਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਵਾਤਾਤ੍ |
ਸ਼ੋਥਃ ਸਰਾਗੋ ਦਰਣਂ ਵਿਦਾਹਃ ਸਪੀਤਪੂਤਿਸ੍ਰਵਣਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ||੧੪||
ਵੈਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥਿਰਸ਼ੋਥਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੁਜਃ ਕਫਾਚ੍ਚ |
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਧਿਕਦੋਸਵਰ੍ਣਃ ||੧੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
View original
नादोऽतिरुक् कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात् |
शोथः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणं च पित्तात् ||१४||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्लस्निग्धस्रुतिः स्वल्परुजः कफाच्च |
सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः ||१५||
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਣਰੋਗਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਭੇਦਾਦਾਹ– ਨਾਦੋਤਿਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਰਵਣਮਿਤਿ ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਃ| ਵੈਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਰਵਣਮ੍||੧੪-੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਦਾਨੀਂ ਚਰਕੋਕ੍ਤਕਰ੍ਣਰੋਗਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਭੇਦਾਦਾਹ– ਨਾਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਵੈਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯੇਤਿ ਵੈਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ, ਸ੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਰਾਵਃ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੪-੧੫||
Adhikarana ਪਰਿਪੋਟਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੇ ਸਹਸਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤੇ |
ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਥੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਸਰੁਜਃ ਪਰਿਪੋਟਵਾਨ੍ |
ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਨਿਭਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਰਿਪੋਟਕਃ ||੧੬||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) |
View original
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽतिप्रवर्धिते |
कर्णशोथो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||१६||
(सु. चि. अ. २५) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਾਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਨਾਹ– ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤੋਸ਼੍ਚਿਰਂ ਵਰ੍ਧਨੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਹਸਾ ਚ ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਮਾਰਬ੍ਧੇ ਕਰ੍ਣੇ ਸ਼ੋਥਃ, ਪਰਿਪੋਟਵਾਨ੍ ਮਨਾਕ੍ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਰ੍ਣਾਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਨਾਹ– ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤੋਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੇ ਸ਼੍ਚਿਰਂਵਰ੍ਧਨੇਨ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਹਸਾ ਚ ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਮਾਰਬ੍ਧੇ ਕਰ੍ਣੇ ਸ਼ੋਫਃ, ਪਰਿਪੋਟਕ ਇਤਿ ਪਰਿਪੋਟਵਾਨ੍ ਮਨਾਕ੍ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਡਲ੍ਲਨਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ– ਕਰ੍ਣੇ ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੇ ਬਹੁਕਾਲਮੁਪੇਕ੍ਸਿਤੇ ਸਹਸਾ ਝਟਿਤਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤੇ ਸਤਿ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਫਃ ਸਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਰਿਪੋਟਕੋ ਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਤ੍ਵੇ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਂ ਹੇਤੁਃ||੧੬||
Adhikarana ਉਤ੍ਪਾਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਗੁਰ੍ਵਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਾਡਨਾਦ੍ਘਰ੍ਸਣਾਦਪਿ |
ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਯਾਵੋ ਦਾਹਪਾਕਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਃ ||੧੭||
ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਾਤਃ ਸ ਗਦੋ ਮਤਃ |
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) |
View original
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि |
शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजान्वितः ||१७||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
(सु. चि. अ. २५) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਤ੍ਪਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਾਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮ੍||੧੭||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਤ੍ਪਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਜਨਕਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮ੍||੧੭||–
Adhikarana ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੮-੨੦) · Śloka ੨੦
ਕਰ੍ਣਂ ਬਲਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯਤਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੧੮||
ਕਫਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ੋਥਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਵੇਦਨਮ੍ |
ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਃ ਸਕਣ੍ਡੂਕੋ ਵਿਕਾਰਃ ਕਫਵਾਤਜਃ ||੧੯||
ਸਂਵਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨੇ ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਕਣ੍ਡੂਪਾਕਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਸ਼ੋਥੋ ਭਵਤਿ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋ ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਃ ||੨੦||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) |
View original
कर्णं बलाद्वर्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||१८||
कफं सङ्गृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||१९||
संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूपाकरुजान्वितः |
शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्धनः ||२०||
(सु. चि. अ. २५) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਾਤਕਤਂ, ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਾਤ੍, ਇਤਿ ਵਾਤਕਫਲਿਙ੍ਗਮ੍||੧੮-੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਮਾਹ– ਕਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣਂ ਬਲਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯਤਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ ਕੋਪਂ ਯਾਤਿ, ਸ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਨ੍ ਕਫਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਤਥਾ ਅਵੇਦਨਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਸ ਕਫਵਾਤਜਃ ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਕਿਂਲਕ੍ਸਣਃ? ਸਕਣ੍ਡੂਕਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਾਤਕਤਂ, ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਾਦਿਤਿ ਵਾਤਕਫਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਮਾਹ– ਸਂਵਰ੍ਧਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣੇ ਦੁਰ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਦੈਵਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧੇ ਸਂਵਰ੍ਧਮਾਨੇ ਸਤਿ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ, ਪਾਕਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਃ| ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਾਤ੍ ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਕੋ ਨਾਮ ਰੋਗਃ||੧੮-੨੦||
Adhikarana ਪਰਿਲੇਹੀਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਕਫਾਸਕ੍ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਸਰ੍ਸਪਾਭਾ ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਃ |
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਪਿਡਕਾਃ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੨੧||
ਕਫਾਸਕ੍ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਨਿਤਸ੍ਤਤਃ |
ਲਿਹੇਤ੍ ਸਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਂ ਪਾਲੀਂ ਪਰਿਲੇਹੀਤਿ ਸ ਸ੍ਮਤਃ ||੨੨||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) |
View original
कफासृक्क्रिमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसर्पिणः |
कुर्वन्ति पाल्यां पिडकाः कण्डूदाहरुजान्विताः ||२१||
कफासृक्क्रिमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिहेत् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||२२||
(सु. चि. अ. २५) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਰਿਲੇਹੀਮਾਹ– ਕਫਾਸਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਨਿਤਿ ਸ ਇਤਿ ਪਿਡਕਾਤ੍ਮਕੋ ਵਿਕਾਰ; ‘ਵਿਸਰ੍ਪਾਨ੍ਵਿਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸਰ੍ਪੇਣਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਲਿਹੇਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸੀਂ ਕਰੋਤਿ ਆਚ੍ਛਾਦਯੇਦ੍ਵਾ||੨੧-੨੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਰਿਲੇਹੀਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਿਹੇਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸੀਂ ਕਰੋਤਿ ਉਤ੍ਸਾਦਯਤਿ ਵਾ, ‘ਸਵਿਸਰ੍ਪਾਨ੍ਵਿਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸਰ੍ਪੇਣਾਨ੍ਵਿਤਃ||੨੧-੨੨||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫੭
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कर्णरोगनिदानं समाप्तम् ||५७||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੫੭||