Adhikarana ഗ്രഹണീസമ്പ്രാപ്തിഃ (൧) · Śloka ൧
അഥ ഗ്രഹണീരോഗനിദാനമ് |
അതീസാരേ നിവൃത്തേऽപി മന്ദാഗ്നേരഹിതാശിനഃ |
ഭൂയഃ സന്ദൂഷിതോ വഹ്നിര്ഗ്രഹണീമഭിദൂഷയേത് ||൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |
View original
अथ ग्रहणीरोगनिदानम् |
अतीसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः |
भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ദ്രവസരണസാധര്മ്യാത് പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാച്ചാതീസാരാനന്തരം ഗ്രഹണീ, തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– അതീസാര ഇത്യാദി| അപിശബ്ദാദജാതാതിസാരസ്യാപി സ്വഹേതോര്ഗ്രഹണീരോഗഃ സ്യാദിതി ബോധയതി| അന്യേ അപിശബ്ദാദനിവൃത്തേऽപ്യതീസാര ഇതി വ്യാചക്ഷതേ| മന്ദാഗ്നേരിത്യനേന ദീപ്താഗ്നേരഹിതാശനമപി ന വികാരകാരീതി ബോധയതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ദീപ്താഗ്നേര്വിരുദ്ധം വിതഥം ഭവേത്|” (സു. സൂ. അ. ൨൦) ഇതി| ഭൂയ ഇതി പുനരത്യര്ഥം വാ, സന്ദൂഷിതഃ പൂര്വമതീസാരേऽപി ദൂഷിതത്വാത്, അഭിദൂഷയേത് സമന്താദ്ദൂഷയേത്| ഏതേന നിവൃത്താതീസാരേണാഹിതാഹാരപരിഹാരഃ കരണീയഃ, ആവഹ്നിബലലാഭാദിത്യുക്തം ഭവതി| അത ഏവാഹ സുശ്രുതഃ– “തസ്മാത് കാര്യഃ പരീഹാരസ്ത്വതീസാരേ വിരിക്തവത്| യാവന്ന പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥാ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ദ്രവസരണസാധര്മ്യാത്പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാച്ചാതീസാരാദനന്തരം ഗ്രഹണീ, തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– അതീസാര ഇത്യാദി| കേയം ഗ്രഹണീ നാമ? ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ നാമ യാ കലാ പരികീര്തിതാ| പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥാ ഗ്രഹണീ സാ പ്രകീര്തിതാ” ഇതി| അപിശബ്ദാദജാതാതീസാരസ്യാപി സ്വഹേതോര്ഗ്രഹണീരോഗഃ സ്യാദിതി ബോധയതി| അന്യേ ത്വപിശബ്ദാദനിവൃത്തേऽപ്യതീസാരേ ഇതി വ്യാചക്ഷതേ| മന്ദാഗ്നേരിത്യനേന ദീപ്താഗ്നേരഹിതമപി ന വികാരകാരീതി ബോധയന്തി| ഉക്തം ഹി– “ദീപ്താഗ്നേഃ പുരുഷസ്യൈവ വിരുദ്ധം വിതയം ഭവേത്” ഇതി| ഭൂയ ഇതി പുനരത്യര്ഥം വാ ദൂഷിതഃ, പൂര്വമതീസാരേऽപി ദൂഷിതത്വാത്| അഭിദൂഷയേത് സമന്താദ്ദൂഷയേത്; ഏതേന നിവൃത്താതീസാരിണാऽപ്യഹിതാഹാരപരിഹാരഃ കരണീയഃ ആവഹ്നിബലലാഭാദിത്യുക്തം ഭവതി| അത ഏവാഹ സുശ്രുതഃ– “തസ്മാത്കാര്യഃ പരീഹാരസ്ത്വതീസാരേ വിരിക്തവത്| യാവന്ന പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥാ” ഇതി||൧||
Adhikarana ഗ്രഹണീസാമാന്യലക്ഷണമ് (൨-൩) · Śloka ൩
ഏകൈകശഃ സര്വശശ്ച ദോഷൈരത്യര്ഥമൂര്ഛിതൈഃ |
സാ ദുഷ്ടാ ബഹുശോ ഭുക്തമാമമേവ വിമുഞ്ചതി ||൨||
പക്വം വാ സരുജം പൂതി മുഹുര്ബദ്ധം മുഹുര്ദ്രവമ് |
ഗ്രഹണീരോഗമാഹുസ്തമായുര്വേദവിദോ ജനാഃ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||२||
पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् |
ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| മൂര്ഛിതൈരതിവൃദ്ധൈഃ, ‘മൂര്ഛാ മോഹസമുച്ഛ്രായയോഃ’ ഇതി ധാത്വര്ഥാത്| ‘ഉച്ഛ്രിതൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| സാ ഗ്രഹണീ ദോഷൈര്ദുഷ്ടാ സതീ ഭുക്തമാഹാരമാമമപക്വമേവ പക്വം വാ വിമുഞ്ചതി| വാശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, ഏവകാരഃ സമുച്ചീയമാനാവധാരണേ, യഥാ– “നരം ച നാരായണമേവ ചോഭൌ സ്വതഃ സുതൌ സഞ്ജനയാമ്ബഭൂവതുഃ|” ഇതി| അഥവാ ഏവകാരോ ഏവ വികല്പാര്ഥഃ, നിപാതാനാമനേകാര്ഥത്വാദിതി| സരുജം സശൂലം, പൂതി ദുര്ഗന്ധി| വാതേന മുഹുര്ബദ്ധം, പിത്തേന മുഹുര്ദ്രവമ്| ഗ്രഹണീരോഗമിതി ഗ്രഹണ്യാ രോഗോ ഗ്രഹണീരോഗഃ| ഗ്രഹണീ ചാഗ്ന്യധിഷ്ഠാനം നാഡീ| യദാഹ ചരകഃ– “അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമന്നസ്യ ഗ്രഹണാത് ഗ്രഹണീ മതാ| നാഭേരുപരി സാ ഹ്യഗ്നിബലോപസ്തമ്ഭബൃംഹിതാ|| അപക്വം ധാരയത്യന്നം പക്വം സൃജതി ചാപ്യധഃ|” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി| സുശ്രുതേऽപ്യേതദുക്തമ്– “ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ നാമ യാ കലാ പരികീര്തിതാ| പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥാ ഗ്രഹണീ സാ പ്രകീര്തിതാ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി| കലാ ധാത്വാശയാന്തരമര്യാദാ, പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥാ പച്യമാനാശയരൂപേത്യര്ഥഃ||൨-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഗ്രഹണീമിതി| അഗ്ന്യാധിഷ്ഠാനം തസ്യാഃ ഗ്രഹണ്യാഃസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| ഭിഷജസ്തം ഗ്രഹണീരോഗമാഹുഃ| അത്യര്ഥമൂര്ഛിതൈഃ അതിവൃദ്ധത്വം ഗതൈഃ, ‘മൂര്ഛാ മോഹസമുച്ഛ്രായയോഃ’ ഇതി ധാത്വര്ഥാത്| ഉച്ഛ്രിതൈരിതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| സാ ഗ്രഹണീ ദുഷ്ടാ സതീ ദോഷൈര്ഭുക്തമാമമേവാപക്വമേവ പക്വം വാ ബഹുശഃ ബഹൂന്വാരാന്വിമുഞ്ചതി| പിത്തേനാപി ദൂഷ്യതേ തപ്തജലേനേവ വഹ്നിഃ| അതോ ദോഷൈരിതി ബഹുവചനമുക്തമ്| സരുജം സശൂലം, പൂതി ദുര്ഗന്ധി| വാതേന മുഹുര്ബദ്ധം, പിത്തേന മുഹുര്ദ്രവം, കഫേന ച| ഗ്രഹണീരോഗമിതി ഗ്രഹണ്യാ രോഗോ ഗ്രഹണീരോഗഃ| ഗ്രഹണീ ചാഗ്ന്യധിഷ്ഠാനം, യദാഹ ചരകഃ– “അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമന്നസ്യ ഗ്രഹണാദ്ഗ്രഹണീ മതാ| നാഭേരുപരി സാ ഹ്യഗ്നിബലോപഷ്ടമ്ഭബൃംഹിതാ|| അപക്വം ധാരയത്യന്നം പക്വം സൃജതി ചാപ്യഥഃ” ഇതി| സുശ്രുതേനാപ്യുക്തമ്– “ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ നാമ യാ കലാ” ഇതി| കലാ ധാത്വാശയാന്തരമര്യാദാ||൨||൩||
Adhikarana ഗ്രഹണീപൂര്വരൂപമ് (൪) · Śloka ൪
പൂര്വരൂപം തു തസ്യേദം തൃഷ്ണാऽऽലസ്യം ബലക്ഷയഃ |
വിദാഹോऽന്നസ്യ പാകശ്ച ചിരാത് കായസ്യ ഗൌരവമ് ||൪||
(ച. ചി. അ. ൧൫) |
View original
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः |
विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम् ||४||
(च. चि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– പൂര്വരൂപമിത്യാദി| തൃഷ്ണാ പിപാസാ| വിദാഹോऽന്നസ്യ അഗ്നിമാന്ദ്യേനാഹാരസ്യ വിദഗ്ധത്വമ്, അത ഏവ ചിരാത് പാകശ്ചാന്നസ്യൈവ| കായസ്യ ഗൌരവം സാമത്വാദിതി||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഗ്രഹണീരോഗപൂര്വരൂപമാഹ– പൂര്വരൂപമിത്യാദി| തൃഷ്ണാ പിപാസാ, ആലസ്യം ശക്താവപ്യനുത്സാഹഃ, വിദാഹഃ അന്നസ്യ അഗ്നിമാന്ദ്യേന വിദഗ്ധത്വമ്, അത ഏവ ചിരാത്പാകശ്ചാന്നസ്യേവ, കായസ്യ ഗൌരവം സാമത്വാദിതി||൪||
Adhikarana വാതികഗ്രഹണ്യാ നിദാനാദിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൫-൧൦) · Śloka ൧൦
കടുതിക്തകഷായാതിരൂക്ഷസന്ദുഷ്ടഭോജനഃ |
പ്രമിതാനശനാത്യധ്വവേഗനിഗ്രഹമൈഥുനൈഃ ||൫||
മാരുതഃ കുപിതോ വഹ്നിം സഞ്ഛാദ്യ കുരുതേ ഗദാന് |
തസ്യാന്നം പച്യതേ ദുഃഖം ശുക്തപാകം ഖരാങ്ഗതാ ||൬||
കണ്ഠാസ്യശോഷോऽക്ഷുത്തൃഷ്ണാ തിമിരം കര്ണയോഃ സ്വനഃ |
പാര്ശ്വോരുവങ്ക്ഷണഗ്രീവാരുഗഭീക്ഷ്ണം വിസൂചികാ ||൭||
ഹൃത്പീഡാകാര്ശ്യദൌര്ബല്യം വൈരസ്യം പരികര്തികാ |
ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാം ച മനസഃ സദനം തഥാ ||൮||
ജീര്ണേ ജീര്യതി ചാധ്മാനം ഭുക്തേ സ്വാസ്ഥ്യമുപൈതി ച |
സ വാതഗുല്മഹൃദ്രോഗപ്ലീഹാശങ്കീ ച മാനവഃ ||൯||
ചിരാദ്ദുഃഖം ദ്രവം ശുഷ്കം തന്വാമം ശബ്ദഫേനവത് |
പുനഃ പുനഃ സൃജേദ്വര്ചഃ കാസശ്വാസാര്ദിതോऽനിലാത് ||൧൦||
(ച. ചി. അ. ൧൫) |
View original
कटुतिक्तकषायातिरूक्षसन्दुष्टभोजनः |
प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः ||५||
मारुतः कुपितो वह्निं सञ्छाद्य कुरुते गदान् |
तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता ||६||
कण्ठास्यशोषोऽक्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः |
पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका ||७||
हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका |
गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा ||८||
जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च |
स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः ||९||
चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् |
पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात् ||१०||
(च. चि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതികഗ്രഹണ്യാ നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം രൂപമാഹ– കടുതിക്തേത്യാദി| സന്ദുഷ്ടഭോജനം സംയോഗാദിവിരുദ്ധഭോജനമ്| ‘സന്ദുഷ്ടഭോജനൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ശീതാദിഭോജനൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| പ്രമിതമല്പഭോജനം; പ്രഭൃതേതി പാഠാന്തരേ അതീതകാലഭോജനം ബോദ്ധവ്യമ്| അനശനമുപവാസഃ| ഏതൈഃ കാരണൈഃ കുപിതോ മാരുതഃ, വഹ്നിം സഞ്ഛാദ്യ സന്ദൂഷ്യ, ഗദാന് രോഗാന് കരോതി| കാന് ഗദാന് കരോതീത്യാഹ– തസ്യാന്നമിത്യാദി| ശുക്തപാകമ് അമ്ലപാകമ്, ഏതച്ചാഗ്നിമാന്ദ്യജനിതാന്നവിദാഹാദ്ഭവതി| ഖരാങ്ഗതാ കര്കശശരീരത്വം, വാതേന ത്വഗ്ഗതസ്നേഹശോഷാത്| തിമിരം മന്ദദൃഷ്ടിതാ| രുക് പീഡാ, സാ ച പാര്ശ്വാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| വിസൂചികാ ഊര്ധ്വമധശ്ചാമാന്നപ്രവൃത്തിഃ| വൈരസ്യം വിരുദ്ധരസാസ്യതാ| പരികര്തികാ ഗുദേ കര്തനവത്പീഡാ| ഗൃദ്ധിഃ കാങ്ക്ഷാ, സര്വരസാനാം മധുരാദീനാം, കര്മണി ഷഷ്ഠീ; ഏതച്ച വാതദൂഷിതാന്തഃകരണത്വേന, വ്യാധിമഹിമ്നാ വാ| മനസഃ സദനമവസാദഃ| ആധ്മാനം ജീര്ണേ ജീര്യതി ച ‘അന്നേ’ ഇതി ശേഷഃ| സ വാതഗുല്മഹൃദ്രോഗപ്ലീഹാശങ്കീതി വാതഗുല്മാദിവത്പീഡായുക്തത്വാത്തച്ഛങ്കീ| ദ്രവം ശുഷ്കം കദാചിത് ദ്രവം, കദാചിത് ശുഷ്കമ്| തനു അല്പമിതി||൫-൧൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതികഗ്രഹണീനിദാനമാഹ– കട്വിത്യാദി| അതിശബ്ദഃ കടുതിക്തകഷായൈഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| സന്ദുഷ്ടഭോജനം സംയോഗാദിവിരുദ്ധമ്| അന്യേ ശീതാദിഭോജനൈരിതി പഠന്തി| പ്രമിതമല്പഭോജനമ്| അനശനമുപവാസഃ| അത്യധ്വാ അതിമാര്ഗഗമനമ്| വേഗനിഗ്രഹഃ മൂത്രപുരീഷാദീനാമ്| ഏതൈഃ കാരണൈഃ മാരുതോ വായുഃ കുപിതോ വായുഃ ഗ്രഹണീസ്ഥം വഹ്നിം സഞ്ഛാദ്യ സന്ദൂഷ്യ ഗദാന് രോഗാന് കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| വാതഗ്രഹണീപൂര്വരൂപത്വേ യാന് രോഗാന് കുരുതേ താനാഹ– തസ്യേത്യാദി| ശുക്തപാകം അമ്ലപാകമ്| ഏതച്ചാഗ്നിമാന്ദ്യജനിതാന്നവിദാഹാദ്ഭവതി| ഖരാങ്ഗതാ കര്കശാങ്ഗത്വം, വാതേന ത്വഗ്ഗതസ്നേഹശോഷണാത്| കണ്ഠാസ്യയോഃ ശോഷഃ| അക്ഷുത് ക്ഷുധായാ അഭാവഃ, തിമിരം മന്ദദൃഷ്ടിതാ| വങ്ക്ഷണഃ സക്ഥ്യൂര്വോഃ സന്ധിഃ| രുക് പീഡാ, സാ ച പാര്ശ്വാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| വിസൂചികാ ഊര്ധ്വമധശ്ചാമമലപ്രവൃത്തിഃ| വൈരസ്യം വിരസാസ്യതാ| ‘പരികര്തികാഗുദേപരികര്തനമിവപീഡാ| ഗൃദ്ധിഃകാങ്ക്ഷാ, സര്വരസാനാം മധുരാദീനാം വ്യാധിസ്വഭാവാത് വാതദൂഷിതാന്തഃകരണേന വാ|’ മനസഃ സദനം മനോഗ്ലാനിഃ| ആധ്മാനം ജീര്ണേ ജീര്യതി ച സതി ഭവതി, ‘അന്നേ’ ഇതി ശേഷഃ| ആഹാരേ ഭുക്തേ ഭോജനേ കൃതേ സതി ക്ഷണം സ്വാസ്ഥ്യം സുഖം സമശ്നുതേ സ്വസ്ഥതാം പ്രാപ്നോതി| സ വാതഗുല്മഹൃദ്രോഗപ്ലീഹാശങ്കീതി വാതഗുല്മാദിപീഡായുക്തസ്തച്ഛങ്കീ| ചിരാത്കദാചിദ് ദ്രവം, കദാചിച്ഛുഷ്കം, തനു അല്പം, ശബ്ദഫേനസഹിതം; വാതാത് ഈദൃശം വര്ചഃ പുരീഷം പുനഃപുനഃ വാരംവാരം ശ്വാസകാസോപദ്രവപീഡിതഃ സൃജേത് മുഞ്ചേത്, പുരീഷമ് ഇതി ശേഷഃ||൫-൧൦||
Adhikarana പൈത്തികഗ്രഹണ്യാ നിദാനാദിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
കട്വജീര്ണവിദാഹ്യമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തമുല്ബണമ് |
ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലം ജലം തപ്തമിവാനലമ് ||൧൧||
സോऽജീര്ണം നീലപീതാഭം പീതാഭഃ സാര്യതേ ദ്രവമ് |
പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിതൃഡര്ദിതഃ ||൧൨||
(ച. ചി. അ. ൧൫) |
View original
कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम् |
आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम् ||११||
सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम् |
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः ||१२||
(च. चि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൈത്തികഗ്രഹണ്യാ നിദാനസമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം രൂപമാഹ– കട്വിത്യാദി| വിദാഹി വിദാഹജനകം വംശകരീരാദി| ക്ഷാരോऽപാമാര്ഗാദികൃതഃ, തഥാ ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ, തഥാ സക്ഷാരം ച ദ്രവ്യം; ക്ഷാരോദകസാധിതം ഹി വ്യഞ്ജനമശ്നന്തി കാമരൂപാദൌ| ആദ്യഗ്രഹണാല്ലവണതീക്ഷ്ണോഷ്ണാനാം ഗ്രഹണം, തൈര്വൃദ്ധം പിത്തമനലമ് ആപ്ലാവയത് അഭിഭവത് തം ഹന്തി| നനു, പിത്തമാഗ്നേയമഗ്നിരേവ വാ, തതശ്ച വൃദ്ധിമേവാപ്നോതി, കഥം ഹന്ത്യത ആഹ– ജലം തപ്തമിവാനലമിതി| യഥാ ഉഷ്ണഗുണയുക്തമപി ജലമനലം ഹന്തി, തഥാ ദ്രവാംശേന പരിവൃദ്ധം പിത്തമൂഷ്മരൂപമഗ്നിം ഹന്ത്യേവേതി| സ പീതാഭഃ പുരുഷഃ സാര്യതേ, ‘വര്ചഃ’ ഇത്യനുവര്തതേ||൧൧-൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇദാനീം നിദാനപൂര്വകം പിത്തഗ്രഹണീലക്ഷണമാഹ– കട്വിത്യാദി| വിദാഹി ദാഹജനകം വംശകരീരാദി; ക്ഷാരോऽപാമാര്ഗാദികൃതഃ, ക്ഷാരോദകസാധിതം വാ വ്യഞ്ജനമശ്നന്തി കാമരൂപാദൌ ദേശേ, അഥവാ ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ, തഥാ സക്ഷാരം ച ദ്രവ്യമ്| ആദിശബ്ദാല്ലവണതീക്ഷ്ണോഷ്ണാനാം ഗ്രഹണമ്| ഏതൈഃ കാരണൈരുല്ബണം വൃദ്ധം പിത്തമനലം ആപ്ലാവയത് അഭിഭവത് തം വഹ്നിം ഹന്തി| നനു പിത്തമാഗ്നേയമ് അഗ്നിരേവ വാ തതശ്ച വൃദ്ധിമേവ പ്രാപ്നോതി തത്കഥം ഹന്തീത്യാഹ– ജലം തപ്തമിവാനലമിതി| യഥാ തപ്തമുഷ്ണഗുണയുക്തമപി ജലം വഹ്നിം ഹന്തി തഥാ ദ്രവാംശപരിവൃദ്ധം പിത്തമൂഷ്മരൂപമഗ്നിം ഹന്തി| സപീതാഭഃ പീതവര്ണഃ പുരുഷഃ അജീര്ണമ് അപക്വം നീലപീതാഭം സാര്യതേ വര്ച ഇത്യനുവര്തനീയമ്| പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരഃ സധൂമോദ്ഗാരഃ | ഹൃത്കണ്ഠദാഹ ഇതി ഹൃദ്ദാഹഃ കണ്ഠദാഹശ്ച||൧൧-൧൨||
Adhikarana ശ്ലൈഷ്മികഗ്രഹണ്യാ നിദാനാദിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൧൩-൧൬) · Śloka ൧൬
ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധശീതാദിഭോജനദതിഭോജനത് |
ഭുക്തമാത്രസ്യ ച സ്വപ്നാദ്ധന്ത്യഗ്നിം കുപിതഃ കഫഃ ||൧൩||
തസ്യാന്നം പച്യതേ ദുഃഖം ഹൃല്ലാസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ |
ആസ്യോപദേഹമാധുര്യം കാസഷ്ഠീവനപീനസാഃ ||൧൪||
ഹൃദയം മന്യതേ സ്ത്യാനമുദരം സ്തിമിതം ഗുരുഃ |
ദുഷ്ടോ മധുര ഉദ്ഗാരഃ സദനം സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണമ് ||൧൫||
ഭിന്നാമശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടഗുരുവര്ചഃപ്രവര്തനമ് |
അകൃശസ്യാപി ദൌര്ബല്യമാലസ്യം ച കഫാത്മകേ ||൧൬||
(ച. ചി. അ. ൧൫) |
View original
गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनदतिभोजनत् |
भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः ||१३||
तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः |
आस्योपदेहमाधुर्यं कासष्ठीवनपीनसाः ||१४||
हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरुः |
दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम् ||१५||
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम् |
अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके ||१६||
(च. चि. अ. १५) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശ്ലൈഷ്മികഗ്രഹണ്യാ നിദാനാദിപൂര്വകം രൂപമാഹ– ഗുര്വിത്യാദി| ആദിശബ്ദാത് പിച്ഛിലമധുരാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| അതിഭോജനാദതിമാത്രഭോജനാത്| നനു, ഭുക്തമാത്രസ്യ ച സ്വപ്നാദ്ധന്ത്യഗ്നിമിതി വിരുദ്ധം? സ്വപ്നോऽത്ര ദിവാസ്വപ്നോ ഗ്രാഹ്യഃ, രാത്രിസ്വാപസ്യ സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വാത്; ദിവാസ്വാപശ്ച സ്രോതഃസമ്മീലനേന ജഠരാനലം സന്ധുക്ഷയതി, അത ഏവാഹ– “അതീസാരിണാമജീര്ണിനാം ച ദിവാസ്വാപോ വിഹിതഃ|” ഇതി| ഉച്യതേ– ഭുക്തവതാം ദിവാസ്വാപോऽത്യന്തകഫവൃദ്ധ്യാऽഗ്നിം ഹന്തി, അഭുക്തവതാം തു സന്ധുക്ഷയതി| യദുക്തമ്– “നരാന്നിരശനാന് കാമം ദിവാ സ്വാപയേത്” ഇതി| ആസ്യോപദേഹമാധുര്യമിതി മുഖസ്യ ലിപ്തത്വം മധുരത്വം ച ശ്ലേഷ്മണൈവ| സ്ത്യാനം ഘനദ്രവാപൂരിതമിവ| സ്തിമിതം വിബദ്ധം ഉദരമിതി, നിശ്ചലമിത്യര്ഥഃ; സ്തിമിതം, സ്തബ്ധം വാ| ഗുരു ജഡമ്| ദുഷ്ടോ വികൃതഃ| മധുരഃ മധുരത്വേനോപലക്ഷിത ഉദ്ഗാരഃ| സദനമഗ്നിസാദഃ| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണം സ്ത്രീരിരംസായാ അഭാവഃ| ഭിന്നം ച തദാമശ്ലേഷ്മഭ്യാം സംസൃഷ്ടം ചേതി സമാസാര്ഥഃ| ദൌര്ബല്യമ് അസാമര്ഥ്യമിതി||൧൩-൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇദാനീം സനിദാനം ശ്ലേഷ്മഗ്രഹണീലക്ഷണമാഹ– ഗുര്വിത്യാദി| ശീതാദി ഇത്യാദിശബ്ദാത്പിച്ഛിലമധുരാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തേഷാം ഭോജനാത് അതിമാത്രഭോജനാത്| നനു ‘ഭുക്തമാത്രസ്യ ച സ്വപ്നാദ്ധന്ത്യഗ്നിം കുപിതഃ കഫഃ’ ഇതി വിരുദ്ധം? സ്വപ്നോऽത്ര ദിവാസ്വപ്നോ ഗ്രാഹ്യഃ രാത്രിസ്വപ്നസ്യ സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വാത്, ദിവാസ്വപ്നസ്തു സ്രോതഃസമ്മീലനേന ജഠരാനലം സന്ധുക്ഷയതി, അത ഏവാതിസാരിണാമജീര്ണിനാം ച ദിവാസ്വപ്നോ വിഹിത ഇതി| ഉച്യതേ– ഭുക്തേ ച ദിവാസ്വപ്നോऽത്യന്തകഫവൃദ്ധ്യാऽഗ്നിം ഹന്തി, അഭുക്തവതാം തു സന്ധുക്ഷയതി| യദുക്തമ്– “നരാന്നിരശനാത്കാമം ദിവാ സ്വാപയേത്” ഇതി| തസ്യ പുരുഷസ്യാന്നം കഷ്ടേന പാകം ഗച്ഛതി| തസ്യ ഹൃല്ലാസാദീനി ലിങ്ഗാനി സ്യുഃ| ആസ്യോപദേഹമാധുര്യമിതി മുഖസ്യ ലിപ്തത്വം മധുരത്വം ച ശ്ലേഷ്മണാ| തഥാ ഹൃദയം സ്ത്യാനം ഘനദ്രവാപൂരിതമിവ മന്യതേ| ഉദരം ജഠരം, സ്തിമിതം വിബദ്ധം നിശ്ചലം വാ, ഗുരു ഗൌരവയുക്തം മന്യതേ| ദുഷ്ടോ വികൃതഃ മധുരശ്ചോദ്ഗാരഃ| സദനമങ്ഗാനാമ്| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണം സ്ത്രീരിരംസാഭാവഃ| ഭിന്നം ച തത് ആമശ്ലേഷ്മാഭ്യാം സംസൃഷ്ടമിതി സമാസഃ| ഭിന്നം വിദീര്ണം, ഗുരു ഈഷദ്ബദ്ധവര്ചസ്തസ്യ പ്രവര്തനമ്| അകൃശസ്യാപി ദൌര്ബല്യമസാമര്ഥ്യമിത്യര്ഥഃ| കഫാത്മകേ കഫഗ്രഹണീഗദേ||൧൩-൧൬||
Adhikarana ത്രിദോഷജ-സങ്ഗ്രഹ-ഘടീയന്ത്രാഖ്യഗ്രഹണീലക്ഷണമ് (൧൭) · Śloka ൪
പൃഥഗ്വാതാദിനിര്ദിഷ്ടഹേതുലിങ്ഗസമാഗമേ |
ത്രിദോഷം നിര്ദിശേദേവം, തേഷാം വക്ഷ്യാമി ഭേഷജമ് ||൧൭||
(ച. ചി. അ. ൧൫) |
(അന്ത്രകൂജനമാലസ്യം ദൌര്ബല്യം സദനം തഥാ |
ദ്രവം ശീതം ഘനം സ്നിഗ്ധം സകടീവേദനം ശകൃത് |൧|
ആമം ബഹു സപൈച്ഛില്യം സശബ്ദം മന്ദവേദനമ് |
പക്ഷാന്മാസാദ്ദശാഹാദ്വാ നിത്യം വാऽപ്യഥ മുഞ്ചതി ||൨||
ദിവാ പ്രകോപോ ഭവതി രാത്രൌ ശാന്തിം വ്രജേച്ച സാ |
ദുര്വിജ്ഞേയാ ദുശ്ചികിത്സ്യാ ചിരകാലാനുബന്ധിനീ ||൩||
സാ ഭവേദാമവാതേന സങ്ഗ്രഹഗ്രഹണീ മതാ |
സ്വപതഃ പാര്ശ്വയോഃ ശൂലം ഗലജ്ജലഘടീധ്വനിഃ |
തം വദന്തി ഘടീയന്ത്രമസാധ്യം ഗ്രഹണീഗദമ്) ||൪||
View original
पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे |
त्रिदोषं निर्दिशेदेवं, तेषां वक्ष्यामि भेषजम् ||१७||
(च. चि. अ. १५) |
(अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा |
द्रवं शीतं घनं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् |१|
आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम् |
पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यं वाऽप्यथ मुञ्चति ||२||
दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं व्रजेच्च सा |
दुर्विज्ञेया दुश्चिकित्स्या चिरकालानुबन्धिनी ||३||
सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता |
स्वपतः पार्श्वयोः शूलं गलज्जलघटीध्वनिः |
तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्) ||४||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശിഷ്യഹിതൈഷിതയാ പ്രകൃതിസമസമവേതത്വേന സുഗമായാ അപി ത്രിദോഷജഗ്രഹണ്യാ അതിദേശേന ലക്ഷണമാഹ– പൃഥഗിത്യാദി| സമ്പൂര്ണശ്ലോകാനുരോധാത് ‘തേഷാം വക്ഷ്യാമി ഭേഷജമ്| ഇതി ലിഖിതമ്| ഗ്രഹണീദുഷ്ട്യാ ഗ്രഹണ്യാശ്രിതവഹ്നേരപി ദുഷ്ടേരഗ്നിമാന്ദ്യാദയോऽപി ഗ്രഹണീവികാരാ ഉച്യന്തേ| യദുക്തം ചരകേ– “യശ്ചാഗ്നിഃ പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടോ രോഗാനീകേ ചതുര്വിധഃ| തം ചാപി ഗ്രഹണീദോഷം സമവര്ജം പ്രചക്ഷ്മഹേ||” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി| അന്യത്രാപി “വിഭാഗേऽങ്ഗസ്യ ചോക്താ യേ വിഷമാദ്യാസ്ത്രയോऽഗ്നയഃ| തേऽപി ര്സ്യുഗ്രഹണീദോഷാഃ സമസ്തു സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്||” ഇതി||൧൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സന്നിപാതഗ്രഹണീലക്ഷണമാഹ– പൃഥഗിത്യാദി| പൃഥഗ്വാതാദിനിര്ദിഷ്ടഹേതുലിങ്ഗാനാം സമാഗമേ സംയോഗേ സതി ത്രിദോഷഗ്രഹണീഗദം ലക്ഷയേത് ‘ഭിഷക്’ ഇതി ശേഷഃ| സമ്പൂര്ണശ്ലോകാനുരോധാത് “തേഷാം വക്ഷ്യാമി ഭേഷജമ്” ഇതി ലിഖിതമ്||൧൭||
Adhikarana ഗ്രഹണ്യാഃ സാമ-നിരാമ-അസാധ്യലക്ഷണം, വയോऽനുരൂപം സാധ്യാസാധ്യത്വം ച (൧൮-൧൯) · Śloka ൧
ദോഷം സാമം നിരാമം ച വിദ്യാദത്രാതിസാരവത് ||൧൮||
ലിങ്ഗൈരസാധ്യോ ഗ്രഹണീവികാരോ യൈസ്തൈരതീസാരഗദോ ന സിധ്യേത് |
വൃദ്ധസ്യ നൂനം ഗ്രഹണീവികാരോ ഹത്വാ തനൂം നൈവ നിവര്തതേ ച ||൧൯||
(ബാലകേ ഗ്രഹണീ സാധ്യാ യൂനി കൃച്ഛ്രാ സമീരിതാ |
വൃദ്ധേ ത്വസാധ്യാ വിജ്ഞേയാ മതം ധന്വന്തരേരിദമ്) ||൧||
View original
दोषं सामं निरामं च विद्यादत्रातिसारवत् ||१८||
लिङ्गैरसाध्यो ग्रहणीविकारो यैस्तैरतीसारगदो न सिध्येत् |
वृद्धस्य नूनं ग्रहणीविकारो हत्वा तनूं नैव निवर्तते च ||१९||
(बालके ग्रहणी साध्या यूनि कृच्छ्रा समीरिता |
वृद्धे त्वसाध्या विज्ञेया मतं धन्वन्तरेरिदम्) ||१||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
യഥാऽതീസാരേ ജലനിമജ്ജനാദിനാ ആമം, തദ്വിപരീതേന നിരാമം ജ്ഞായതേ, തഥാऽത്രാപി ജ്ഞേയമ്| യൈര്ലിങ്ഗൈരതീസാരഗദോ ന സിധ്യേത്തൈര്ലിങ്ഗൈര്ഗ്രഹണീവികാരോऽസാധ്യഃ, അതീസാരസ്യ യാന്യസാധ്യലിങ്ഗാനി ഗ്രഹണ്യാ അപി താനി||൧൮-൧൯||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഗ്രഹണ്യാമാമപക്വലക്ഷണമാഹ– ദോഷമിത്യാദി| സുഗമമ്||൧൮-൧൯||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഗ്രഹണീരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम् ||४||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഗ്രഹണീരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതിവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഭിധായാം ഗ്രഹണീരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൪||