૪. ગ્રહણીનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દ્રવસરણસાધર્મ્યાત્ પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાચ્ચાતીસારાનન્તરં ગ્રહણી, તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– અતીસાર ઇત્યાદિ| અપિશબ્દાદજાતાતિસારસ્યાપિ સ્વહેતોર્ગ્રહણીરોગઃ સ્યાદિતિ બોધયતિ| અન્યે અપિશબ્દાદનિવૃત્તેઽપ્યતીસાર ઇતિ વ્યાચક્ષતે| મન્દાગ્નેરિત્યનેન દીપ્તાગ્નેરહિતાશનમપિ ન વિકારકારીતિ બોધયતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “દીપ્તાગ્નેર્વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્|” (સુ. સૂ. અ. ૨૦) ઇતિ| ભૂય ઇતિ પુનરત્યર્થં વા, સન્દૂષિતઃ પૂર્વમતીસારેઽપિ દૂષિતત્વાત્, અભિદૂષયેત્ સમન્તાદ્દૂષયેત્| એતેન નિવૃત્તાતીસારેણાહિતાહારપરિહારઃ કરણીયઃ, આવહ્નિબલલાભાદિત્યુક્તં ભવતિ| અત એવાહ સુશ્રુતઃ– “તસ્માત્ કાર્યઃ પરીહારસ્ત્વતીસારે વિરિક્તવત્| યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દ્રવસરણસાધર્મ્યાત્પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાચ્ચાતીસારાદનન્તરં ગ્રહણી, તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– અતીસાર ઇત્યાદિ| કેયં ગ્રહણી નામ? ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા પરિકીર્તિતા| પક્વામાશયમધ્યસ્થા ગ્રહણી સા પ્રકીર્તિતા” ઇતિ| અપિશબ્દાદજાતાતીસારસ્યાપિ સ્વહેતોર્ગ્રહણીરોગઃ સ્યાદિતિ બોધયતિ| અન્યે ત્વપિશબ્દાદનિવૃત્તેઽપ્યતીસારે ઇતિ વ્યાચક્ષતે| મન્દાગ્નેરિત્યનેન દીપ્તાગ્નેરહિતમપિ ન વિકારકારીતિ બોધયન્તિ| ઉક્તં હિ– “દીપ્તાગ્નેઃ પુરુષસ્યૈવ વિરુદ્ધં વિતયં ભવેત્” ઇતિ| ભૂય ઇતિ પુનરત્યર્થં વા દૂષિતઃ, પૂર્વમતીસારેઽપિ દૂષિતત્વાત્| અભિદૂષયેત્ સમન્તાદ્દૂષયેત્; એતેન નિવૃત્તાતીસારિણાઽપ્યહિતાહારપરિહારઃ કરણીયઃ આવહ્નિબલલાભાદિત્યુક્તં ભવતિ| અત એવાહ સુશ્રુતઃ– “તસ્માત્કાર્યઃ પરીહારસ્ત્વતીસારે વિરિક્તવત્| યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા” ઇતિ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં સામાન્યલક્ષણમાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| મૂર્છિતૈરતિવૃદ્ધૈઃ, ‘મૂર્છા મોહસમુચ્છ્રાયયોઃ’ ઇતિ ધાત્વર્થાત્| ‘ઉચ્છ્રિતૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| સા ગ્રહણી દોષૈર્દુષ્ટા સતી ભુક્તમાહારમામમપક્વમેવ પક્વં વા વિમુઞ્ચતિ| વાશબ્દશ્ચાર્થે, એવકારઃ સમુચ્ચીયમાનાવધારણે, યથા– “નરં ચ નારાયણમેવ ચોભૌ સ્વતઃ સુતૌ સઞ્જનયામ્બભૂવતુઃ|” ઇતિ| અથવા એવકારો એવ વિકલ્પાર્થઃ, નિપાતાનામનેકાર્થત્વાદિતિ| સરુજં સશૂલં, પૂતિ દુર્ગન્ધિ| વાતેન મુહુર્બદ્ધં, પિત્તેન મુહુર્દ્રવમ્| ગ્રહણીરોગમિતિ ગ્રહણ્યા રોગો ગ્રહણીરોગઃ| ગ્રહણી ચાગ્ન્યધિષ્ઠાનં નાડી| યદાહ ચરકઃ– “અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાત્ ગ્રહણી મતા| નાભેરુપરિ સા હ્યગ્નિબલોપસ્તમ્ભબૃંહિતા|| અપક્વં ધારયત્યન્નં પક્વં સૃજતિ ચાપ્યધઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યેતદુક્તમ્– “ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા પરિકીર્તિતા| પક્વામાશયમધ્યસ્થા ગ્રહણી સા પ્રકીર્તિતા||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| કલા ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદા, પક્વામાશયમધ્યસ્થા પચ્યમાનાશયરૂપેત્યર્થઃ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગ્રહણીમિતિ| અગ્ન્યાધિષ્ઠાનં તસ્યાઃ ગ્રહણ્યાઃસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં સામાન્યલક્ષણમાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| ભિષજસ્તં ગ્રહણીરોગમાહુઃ| અત્યર્થમૂર્છિતૈઃ અતિવૃદ્ધત્વં ગતૈઃ, ‘મૂર્છા મોહસમુચ્છ્રાયયોઃ’ ઇતિ ધાત્વર્થાત્| ઉચ્છ્રિતૈરિતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| સા ગ્રહણી દુષ્ટા સતી દોષૈર્ભુક્તમામમેવાપક્વમેવ પક્વં વા બહુશઃ બહૂન્વારાન્વિમુઞ્ચતિ| પિત્તેનાપિ દૂષ્યતે તપ્તજલેનેવ વહ્નિઃ| અતો દોષૈરિતિ બહુવચનમુક્તમ્| સરુજં સશૂલં, પૂતિ દુર્ગન્ધિ| વાતેન મુહુર્બદ્ધં, પિત્તેન મુહુર્દ્રવં, કફેન ચ| ગ્રહણીરોગમિતિ ગ્રહણ્યા રોગો ગ્રહણીરોગઃ| ગ્રહણી ચાગ્ન્યધિષ્ઠાનં, યદાહ ચરકઃ– “અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા| નાભેરુપરિ સા હ્યગ્નિબલોપષ્ટમ્ભબૃંહિતા|| અપક્વં ધારયત્યન્નં પક્વં સૃજતિ ચાપ્યથઃ” ઇતિ| સુશ્રુતેનાપ્યુક્તમ્– “ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા” ઇતિ| કલા ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદા||૨||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| તૃષ્ણા પિપાસા| વિદાહોઽન્નસ્ય અગ્નિમાન્દ્યેનાહારસ્ય વિદગ્ધત્વમ્, અત એવ ચિરાત્ પાકશ્ચાન્નસ્યૈવ| કાયસ્ય ગૌરવં સામત્વાદિતિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગ્રહણીરોગપૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| તૃષ્ણા પિપાસા, આલસ્યં શક્તાવપ્યનુત્સાહઃ, વિદાહઃ અન્નસ્ય અગ્નિમાન્દ્યેન વિદગ્ધત્વમ્, અત એવ ચિરાત્પાકશ્ચાન્નસ્યેવ, કાયસ્ય ગૌરવં સામત્વાદિતિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકગ્રહણ્યા નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં રૂપમાહ– કટુતિક્તેત્યાદિ| સન્દુષ્ટભોજનં સંયોગાદિવિરુદ્ધભોજનમ્| ‘સન્દુષ્ટભોજનૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘શીતાદિભોજનૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| પ્રમિતમલ્પભોજનં; પ્રભૃતેતિ પાઠાન્તરે અતીતકાલભોજનં બોદ્ધવ્યમ્| અનશનમુપવાસઃ| એતૈઃ કારણૈઃ કુપિતો મારુતઃ, વહ્નિં સઞ્છાદ્ય સન્દૂષ્ય, ગદાન્ રોગાન્ કરોતિ| કાન્ ગદાન્ કરોતીત્યાહ– તસ્યાન્નમિત્યાદિ| શુક્તપાકમ્ અમ્લપાકમ્, એતચ્ચાગ્નિમાન્દ્યજનિતાન્નવિદાહાદ્ભવતિ| ખરાઙ્ગતા કર્કશશરીરત્વં, વાતેન ત્વગ્ગતસ્નેહશોષાત્| તિમિરં મન્દદૃષ્ટિતા| રુક્ પીડા, સા ચ પાર્શ્વાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| વિસૂચિકા ઊર્ધ્વમધશ્ચામાન્નપ્રવૃત્તિઃ| વૈરસ્યં વિરુદ્ધરસાસ્યતા| પરિકર્તિકા ગુદે કર્તનવત્પીડા| ગૃદ્ધિઃ કાઙ્ક્ષા, સર્વરસાનાં મધુરાદીનાં, કર્મણિ ષષ્ઠી; એતચ્ચ વાતદૂષિતાન્તઃકરણત્વેન, વ્યાધિમહિમ્ના વા| મનસઃ સદનમવસાદઃ| આધ્માનં જીર્ણે જીર્યતિ ચ ‘અન્ને’ ઇતિ શેષઃ| સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કીતિ વાતગુલ્માદિવત્પીડાયુક્તત્વાત્તચ્છઙ્કી| દ્રવં શુષ્કં કદાચિત્ દ્રવં, કદાચિત્ શુષ્કમ્| તનુ અલ્પમિતિ||૫-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકગ્રહણીનિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| અતિશબ્દઃ કટુતિક્તકષાયૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| સન્દુષ્ટભોજનં સંયોગાદિવિરુદ્ધમ્| અન્યે શીતાદિભોજનૈરિતિ પઠન્તિ| પ્રમિતમલ્પભોજનમ્| અનશનમુપવાસઃ| અત્યધ્વા અતિમાર્ગગમનમ્| વેગનિગ્રહઃ મૂત્રપુરીષાદીનામ્| એતૈઃ કારણૈઃ મારુતો વાયુઃ કુપિતો વાયુઃ ગ્રહણીસ્થં વહ્નિં સઞ્છાદ્ય સન્દૂષ્ય ગદાન્ રોગાન્ કુરુત ઇત્યર્થઃ| વાતગ્રહણીપૂર્વરૂપત્વે યાન્ રોગાન્ કુરુતે તાનાહ– તસ્યેત્યાદિ| શુક્તપાકં અમ્લપાકમ્| એતચ્ચાગ્નિમાન્દ્યજનિતાન્નવિદાહાદ્ભવતિ| ખરાઙ્ગતા કર્કશાઙ્ગત્વં, વાતેન ત્વગ્ગતસ્નેહશોષણાત્| કણ્ઠાસ્યયોઃ શોષઃ| અક્ષુત્ ક્ષુધાયા અભાવઃ, તિમિરં મન્દદૃષ્ટિતા| વઙ્ક્ષણઃ સક્થ્યૂર્વોઃ સન્ધિઃ| રુક્ પીડા, સા ચ પાર્શ્વાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| વિસૂચિકા ઊર્ધ્વમધશ્ચામમલપ્રવૃત્તિઃ| વૈરસ્યં વિરસાસ્યતા| ‘પરિકર્તિકાગુદેપરિકર્તનમિવપીડા| ગૃદ્ધિઃકાઙ્ક્ષા, સર્વરસાનાં મધુરાદીનાં વ્યાધિસ્વભાવાત્ વાતદૂષિતાન્તઃકરણેન વા|’ મનસઃ સદનં મનોગ્લાનિઃ| આધ્માનં જીર્ણે જીર્યતિ ચ સતિ ભવતિ, ‘અન્ને’ ઇતિ શેષઃ| આહારે ભુક્તે ભોજને કૃતે સતિ ક્ષણં સ્વાસ્થ્યં સુખં સમશ્નુતે સ્વસ્થતાં પ્રાપ્નોતિ| સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કીતિ વાતગુલ્માદિપીડાયુક્તસ્તચ્છઙ્કી| ચિરાત્કદાચિદ્ દ્રવં, કદાચિચ્છુષ્કં, તનુ અલ્પં, શબ્દફેનસહિતં; વાતાત્ ઈદૃશં વર્ચઃ પુરીષં પુનઃપુનઃ વારંવારં શ્વાસકાસોપદ્રવપીડિતઃ સૃજેત્ મુઞ્ચેત્, પુરીષમ્ ઇતિ શેષઃ||૫-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકગ્રહણ્યા નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં રૂપમાહ– કટ્વિત્યાદિ| વિદાહિ વિદાહજનકં વંશકરીરાદિ| ક્ષારોઽપામાર્ગાદિકૃતઃ, તથા ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ, તથા સક્ષારં ચ દ્રવ્યં; ક્ષારોદકસાધિતં હિ વ્યઞ્જનમશ્નન્તિ કામરૂપાદૌ| આદ્યગ્રહણાલ્લવણતીક્ષ્ણોષ્ણાનાં ગ્રહણં, તૈર્વૃદ્ધં પિત્તમનલમ્ આપ્લાવયત્ અભિભવત્ તં હન્તિ| નનુ, પિત્તમાગ્નેયમગ્નિરેવ વા, તતશ્ચ વૃદ્ધિમેવાપ્નોતિ, કથં હન્ત્યત આહ– જલં તપ્તમિવાનલમિતિ| યથા ઉષ્ણગુણયુક્તમપિ જલમનલં હન્તિ, તથા દ્રવાંશેન પરિવૃદ્ધં પિત્તમૂષ્મરૂપમગ્નિં હન્ત્યેવેતિ| સ પીતાભઃ પુરુષઃ સાર્યતે, ‘વર્ચઃ’ ઇત્યનુવર્તતે||૧૧-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં નિદાનપૂર્વકં પિત્તગ્રહણીલક્ષણમાહ– કટ્વિત્યાદિ| વિદાહિ દાહજનકં વંશકરીરાદિ; ક્ષારોઽપામાર્ગાદિકૃતઃ, ક્ષારોદકસાધિતં વા વ્યઞ્જનમશ્નન્તિ કામરૂપાદૌ દેશે, અથવા ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ, તથા સક્ષારં ચ દ્રવ્યમ્| આદિશબ્દાલ્લવણતીક્ષ્ણોષ્ણાનાં ગ્રહણમ્| એતૈઃ કારણૈરુલ્બણં વૃદ્ધં પિત્તમનલં આપ્લાવયત્ અભિભવત્ તં વહ્નિં હન્તિ| નનુ પિત્તમાગ્નેયમ્ અગ્નિરેવ વા તતશ્ચ વૃદ્ધિમેવ પ્રાપ્નોતિ તત્કથં હન્તીત્યાહ– જલં તપ્તમિવાનલમિતિ| યથા તપ્તમુષ્ણગુણયુક્તમપિ જલં વહ્નિં હન્તિ તથા દ્રવાંશપરિવૃદ્ધં પિત્તમૂષ્મરૂપમગ્નિં હન્તિ| સપીતાભઃ પીતવર્ણઃ પુરુષઃ અજીર્ણમ્ અપક્વં નીલપીતાભં સાર્યતે વર્ચ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| પૂત્યમ્લોદ્ગારઃ સધૂમોદ્ગારઃ | હૃત્કણ્ઠદાહ ઇતિ હૃદ્દાહઃ કણ્ઠદાહશ્ચ||૧૧-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકગ્રહણ્યા નિદાનાદિપૂર્વકં રૂપમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ પિચ્છિલમધુરાદીનાં ચ ગ્રહણમ્| અતિભોજનાદતિમાત્રભોજનાત્| નનુ, ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિમિતિ વિરુદ્ધં? સ્વપ્નોઽત્ર દિવાસ્વપ્નો ગ્રાહ્યઃ, રાત્રિસ્વાપસ્ય સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્; દિવાસ્વાપશ્ચ સ્રોતઃસમ્મીલનેન જઠરાનલં સન્ધુક્ષયતિ, અત એવાહ– “અતીસારિણામજીર્ણિનાં ચ દિવાસ્વાપો વિહિતઃ|” ઇતિ| ઉચ્યતે– ભુક્તવતાં દિવાસ્વાપોઽત્યન્તકફવૃદ્ધ્યાઽગ્નિં હન્તિ, અભુક્તવતાં તુ સન્ધુક્ષયતિ| યદુક્તમ્– “નરાન્નિરશનાન્ કામં દિવા સ્વાપયેત્” ઇતિ| આસ્યોપદેહમાધુર્યમિતિ મુખસ્ય લિપ્તત્વં મધુરત્વં ચ શ્લેષ્મણૈવ| સ્ત્યાનં ઘનદ્રવાપૂરિતમિવ| સ્તિમિતં વિબદ્ધં ઉદરમિતિ, નિશ્ચલમિત્યર્થઃ; સ્તિમિતં, સ્તબ્ધં વા| ગુરુ જડમ્| દુષ્ટો વિકૃતઃ| મધુરઃ મધુરત્વેનોપલક્ષિત ઉદ્ગારઃ| સદનમગ્નિસાદઃ| સ્ત્રીષ્વહર્ષણં સ્ત્રીરિરંસાયા અભાવઃ| ભિન્નં ચ તદામશ્લેષ્મભ્યાં સંસૃષ્ટં ચેતિ સમાસાર્થઃ| દૌર્બલ્યમ્ અસામર્થ્યમિતિ||૧૩-૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં સનિદાનં શ્લેષ્મગ્રહણીલક્ષણમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| શીતાદિ ઇત્યાદિશબ્દાત્પિચ્છિલમધુરાદીનાં ગ્રહણમ્| તેષાં ભોજનાત્ અતિમાત્રભોજનાત્| નનુ ‘ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિં કુપિતઃ કફઃ’ ઇતિ વિરુદ્ધં? સ્વપ્નોઽત્ર દિવાસ્વપ્નો ગ્રાહ્યઃ રાત્રિસ્વપ્નસ્ય સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્, દિવાસ્વપ્નસ્તુ સ્રોતઃસમ્મીલનેન જઠરાનલં સન્ધુક્ષયતિ, અત એવાતિસારિણામજીર્ણિનાં ચ દિવાસ્વપ્નો વિહિત ઇતિ| ઉચ્યતે– ભુક્તે ચ દિવાસ્વપ્નોઽત્યન્તકફવૃદ્ધ્યાઽગ્નિં હન્તિ, અભુક્તવતાં તુ સન્ધુક્ષયતિ| યદુક્તમ્– “નરાન્નિરશનાત્કામં દિવા સ્વાપયેત્” ઇતિ| તસ્ય પુરુષસ્યાન્નં કષ્ટેન પાકં ગચ્છતિ| તસ્ય હૃલ્લાસાદીનિ લિઙ્ગાનિ સ્યુઃ| આસ્યોપદેહમાધુર્યમિતિ મુખસ્ય લિપ્તત્વં મધુરત્વં ચ શ્લેષ્મણા| તથા હૃદયં સ્ત્યાનં ઘનદ્રવાપૂરિતમિવ મન્યતે| ઉદરં જઠરં, સ્તિમિતં વિબદ્ધં નિશ્ચલં વા, ગુરુ ગૌરવયુક્તં મન્યતે| દુષ્ટો વિકૃતઃ મધુરશ્ચોદ્ગારઃ| સદનમઙ્ગાનામ્| સ્ત્રીષ્વહર્ષણં સ્ત્રીરિરંસાભાવઃ| ભિન્નં ચ તત્ આમશ્લેષ્માભ્યાં સંસૃષ્ટમિતિ સમાસઃ| ભિન્નં વિદીર્ણં, ગુરુ ઈષદ્બદ્ધવર્ચસ્તસ્ય પ્રવર્તનમ્| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમસામર્થ્યમિત્યર્થઃ| કફાત્મકે કફગ્રહણીગદે||૧૩-૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શિષ્યહિતૈષિતયા પ્રકૃતિસમસમવેતત્વેન સુગમાયા અપિ ત્રિદોષજગ્રહણ્યા અતિદેશેન લક્ષણમાહ– પૃથગિત્યાદિ| સમ્પૂર્ણશ્લોકાનુરોધાત્ ‘તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્| ઇતિ લિખિતમ્| ગ્રહણીદુષ્ટ્યા ગ્રહણ્યાશ્રિતવહ્નેરપિ દુષ્ટેરગ્નિમાન્દ્યાદયોઽપિ ગ્રહણીવિકારા ઉચ્યન્તે| યદુક્તં ચરકે– “યશ્ચાગ્નિઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટો રોગાનીકે ચતુર્વિધઃ| તં ચાપિ ગ્રહણીદોષં સમવર્જં પ્રચક્ષ્મહે||” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ| અન્યત્રાપિ “વિભાગેઽઙ્ગસ્ય ચોક્તા યે વિષમાદ્યાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ| તેઽપિ ર્સ્યુગ્રહણીદોષાઃ સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્||” ઇતિ||૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતગ્રહણીલક્ષણમાહ– પૃથગિત્યાદિ| પૃથગ્વાતાદિનિર્દિષ્ટહેતુલિઙ્ગાનાં સમાગમે સંયોગે સતિ ત્રિદોષગ્રહણીગદં લક્ષયેત્ ‘ભિષક્’ ઇતિ શેષઃ| સમ્પૂર્ણશ્લોકાનુરોધાત્ “તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્” ઇતિ લિખિતમ્||૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યથાઽતીસારે જલનિમજ્જનાદિના આમં, તદ્વિપરીતેન નિરામં જ્ઞાયતે, તથાઽત્રાપિ જ્ઞેયમ્| યૈર્લિઙ્ગૈરતીસારગદો ન સિધ્યેત્તૈર્લિઙ્ગૈર્ગ્રહણીવિકારોઽસાધ્યઃ, અતીસારસ્ય યાન્યસાધ્યલિઙ્ગાનિ ગ્રહણ્યા અપિ તાનિ||૧૮-૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ગ્રહણ્યામામપક્વલક્ષણમાહ– દોષમિત્યાદિ| સુગમમ્||૧૮-૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ગ્રહણીરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાભિધાયાં ગ્રહણીરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૪||