௧௯. தாஹநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மதாத்யயேऽபி தாஹோ பவத்யதஃ ஸப்தப்ரகாரஂ தாஹமாஹ; தத்ர மத்யஜமாஹ– த்வசமித்யாதி| பாநோஷ்மா பா.| மத்யபாநகுபிதபித்தஸ்யௌஷ்ண்யஂ; ஸமாநோஷ்மேதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, ஸுஶ்ருதே பாநாத்யயே ஶ்லோகஸ்யாஸ்ய பாடாத்| பித்தஜோऽப்யயஂ ஹேதுபேதாத் பதக் படிதஃ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மதாத்யயே தாஹோ பவதீத்யதோ மதாத்யயாநந்தரஂ தாஹநிதாநாரம்பஃ| மத்யஜதாஹமாஹ– த்வசமித்யாதி| பாநோஷ்மா மத்யபாநகுபிதபித்தோஷ்மா, ஸ த்வசஂ ப்ராப்தோ கோரஂ தாஹஂ ப்ரகர்ஷேண குருத இத்யர்தஃ| கீதஶஃ பித்தரக்தாப்யாமபிவர்திதஃ| அந்யே ‘ஸமாநோஷ்மா’ இதி பாடாந்தரஂ படந்தி| தந்ந யுக்தஂ, ஸுஶ்ருதே பாநாத்யயே ஶ்லோகஸ்யாஸ்ய பாடாத்| பித்தஜோऽப்யயஂ ஹேதுபேதாத்பதக் படிதஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜமாஹ– கத்ஸ்நேத்யாதி| ஸ உஷ்யதே ஸமீபஸ்தேநேவ வஹ்நிநா தப்யதே, ‘ஸந்தூப்யத’ இதி பாடாந்தரே ஸந்தூபநவத்வேதநாமநுபவதி| தாம்ராப இதி காத்ரே| லோஹகந்தாங்கவதந இதி லோஹஸ்யேவ கந்தோऽங்கே வதநே ச யஸ்ய ஸ ததா||௨-௩||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜமாஹ– கத்ஸ்நேத்யாதி| உத்ரிக்தஂ வத்தஂ ரக்தஂ கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ ஸத் த்ருவஂ ஸந்தஹதி, புருஷஸ்தேந ஊஷ்யதே ஸமீபஸ்தேந வஹ்நிநேவ தப்யதே| ஸஞ்சூஷ்யதே இதி பாடாந்தரே ஆசூஷணவத்வேதநாமநுபவதி| தாம்ராப இதி தாம்ராபகாத்ரஃ| லோஹஸ்யேவ கந்தோऽங்கே வதநே ச யஸ்ய ஸ ததா|௨-௩|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜமாஹ– பித்தேத்யாதி| பித்தஜ்வரஸமஃ பித்தஜ்வரலிங்கயுக்தஃ, பித்தஜ்வரே த்வாமாஶயதுஷ்ட்யாதயோऽதிகா இதி பேதஃ| ஸ சாப்யஸ்ய விதிரிதி பித்தஜ்வரசிகித்ஸா||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜமாஹ– பித்தஜ்வரேத்யாதி| பித்தஜ்வரே அரத்யாமாஶயதுஷ்ட்யாதயோऽதிகா இதி பேதஃ, அந்யாநி ஸமாநலக்ஷணாநி| ஸ சாப்யஸ்ய விதிரிதி பித்தஜ்வரோக்தசிகித்ஸேத்யர்தஃ||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஷ்ணாநிரோதஜமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| தேஜஃஸமுத்ததஂ பித்தோஷ்மா வத்த இத்யர்தஃ| நிஷ்கஷ்ய நிஃஸார்ய||௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஷ்ணாநிரோதஜமாஹ– தஷ்ணேத்யாதி| தஷ்ணாவிதாரணாதப்தாதௌ ரஸே க்ஷீணே ஸதி, தேஜஃ ஸமுத்திதஂ பித்தோஷ்மா வத்த இத்யர்தஃ| ஸ பாஹ்யாப்யந்தரஂ தேஹஂ ப்ரதஹேத்| மந்தசேதஸஃ விஸஞ்ஜ்ஞஸ்ய| நிஷ்கஷ்ய நிஃஸார்ய கம்பதே||௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவகாடஶஸ்த்ரப்ரஹாரஜநிதரக்தபூர்ணகோஷ்டஜமாஹ– அஸஜ இத்யாதி| ந சோக்தரக்தஜேநாஸ்ய பௌநருக்த்யஂ, கத்ஸ்நதேஹாநுகமிதி வசநாத் காரணபேதாச்ச| அஸஜஃ பூர்ணகோஷ்டஸ்யேதி ‘பூரணகுணஸுஹிதார்த’ இத்யாதிநா ஜ்ஞாபகேந கர்தரி ஷஷ்டீ, ரக்தேந பூரிதகோஷ்டஸ்யேத்யர்தஃ| கோஷ்டஶப்தேந ஹதயாதயோ கஹ்யந்தே| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸ்தாநாந்யாமாக்நிபக்வாநாஂ மூத்ரஸ்ய ருதிரஸ்ய ச| ஹதுண்டுகஃ புப்புஸஶ்ச கோஷ்ட இத்யபிதீயதே||” (ஸு. சி. அ. ௨) இதி||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவகாடஶஸ்த்ரப்ரஹாரஜநிதரக்தபூர்ணகோஷ்டஜமாஹ– அஸஜ இத்யாதி| அஸஜஃ ருதிரஸ்யேதி “பூரணகுணஸஹித” இத்யாதிநா ஜ்ஞாபகேந கர்தரி ஷஷ்டீ; ரக்தேந பூரிதகோஷ்டஸ்யேத்யர்தஃ| கோஷ்டஶப்தேந ஹதயாதயோ கஹ்யந்தே| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸ்தாநாந்யாமாக்நிபாக்வாநாஂ மூத்ரஸ்ய ருதிரஸ்ய ச| ஹதுண்டுகஃ புப்புஸஶ்ச கோஷ்ட இத்யபிதீயதே||” இதி| ந சோக்தரக்தஜே நாஸ்ய பௌநருக்த்யஂ, ‘கத்ஸ்நதேஹாநுகம்’ இதி வசநாத், காரணபேதாச்சேதி||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தாதுக்ஷயஜமாஹ– தாத்வித்யாதி| தாதவோ ரஸாதயஃ| க்ரியாஹீநோ நிஶ்சேஷ்டஃ; கிஂவா பஶபீடிதோ தாஹேந க்ரியாஹீநஶ்சிகித்ஸாஹீநோ யதி பவேத்ததா ஸீதேந்ம்ரியேத இத்யர்தஃ||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாதுக்ஷயஜமாஹ– தாத்வித்யாதி| தாதவோ ரஸாதயஃ, தேஷாஂ க்ஷயேண யோ தாஹோ பவதி தேந தாதுக்ஷயஜதாஹேந| க்ஷாமஸ்வரோ துர்பலஸ்வரஃ, க்ரியாஹீநோ நிஶ்சேஷ்டஃ, பஶபீடிதோ தாஹேந சிகித்ஸாஹீநோ யதி பவேத்ததா ஸீதேந்ம்ரியத இத்யர்தஃ||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷதஜமாஹ– க்ஷதஜ இத்யாதி| மர்மாபிகாதஜமாஹ– மர்மேத்யாதி| மர்மாணி ஶிரோஹதயபஸ்த்யாதீநி| ஜேஜ்ஜடஸ்து ஸப்தத்வமந்யதா கணயதி– ‘த்வசஂ ப்ராப்த’ இத்யாதிநா ப்ரதமஃ, ‘கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ ரக்தம்’ இத்யத்ர ரக்தஸ்தாநே பித்தஂ படித்வா ஏததாதிநா ‘ஸ சாப்யஸ்ய விதிஃ ஸ்மதஃ’ இத்யந்தேந பைத்திகோ த்விதீயஃ, தஷ்ணாநிரோதஜஸ்ததீயஃ, ‘அஸஜஃ பூர்ணகோஷ்டஸ்ய’ இதி சதுர்தஃ, தாதுக்ஷயஜஃ பஞ்சமஃ, ஷஷ்டஸ்ய து க்ஷதஜஸ்ய லக்ஷணஂ படதி– “க்ஷதஜோऽநஶ்நதஶ்சாந்நஂ ஶோசதஶ்சாப்யநேகதா| தேநாந்தர்தஹ்யதேऽத்யர்தஂ தஷ்ணாதாஹப்ரலாபவாந்|” இதி, மர்மாபிகாதஜஸ்து ஸப்தம இதி||௭-௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மர்மாபிகாதஜமாஹ– மர்மேத்யாதி| மர்மாணி ஹதயஶிரோபஸ்த்யாதீநி| ‘ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மதஃ’ இத்யத்ராந்யே ‘ஸோऽஸாத்யஃ ஸப்தமோ மதஃ’ இதி படந்தி| ஜேஜ்ஜடஸ்து ஸப்தத்வமந்யதா கணயதி– த்வசஂ ப்ராப்த இத்யாதிநா ப்ரதமஃ, ‘கத்ஸ்நதேஹாநுகஂ ரக்தம்’ இத்யத்ர ரக்தஸ்தாநே பித்தஂ படித்வா ஏததாதிநா ‘ஸ சாப்யஸ்ய விதிஃ ஸ்மதஃ’ இத்யந்தேந பைத்திகோ த்விதீயஃ, தஷ்ணாநிரோதஜஸ்ததீயஃ, ‘அஸஜஃ பூர்ணகோஷ்டஸ்ய’ இதி சதுர்தஃ, தாதுக்ஷயஜஃ பஞ்சமஃ, ஷஷ்டஸ்ய க்ஷதஜஸ்ய லக்ஷணஂ படதி– “க்ஷதஜேநாஶ்நதஶ்சாந்நஂ ஶோசதோ வாऽப்யநேகதா| தேநாங்கஂ தஹ்யதேऽத்யர்தஂ தஷ்ணாதாஹப்ரலாபவாந்||” இதி| அஸ்யார்தஃ– பூர்வமஸஜஃ பூர்ணகோஷ்டஸ்யேத்யாதிநா கோஷ்டஸ்தேந ரக்தேந தாஹமபிதாயேதாநீஂ ப்ரகாராந்தரேணாஹ– க்ஷதஜேந ரக்தேந, அநஶ்நதோ போஜநஂ குர்வதஃ, ஶோகஂ குர்வதோ வாऽபி நரஸ்யாந்யோ தாஹோ ரக்தேந பவதீதி ஸம்பந்தஃ, தேந தாஹேநாப்யந்தரஂ தஹ்யதே, தஷ்ணாமூர்சாப்ரலாபவாந் ‘நரோ பவதி’ இதி ஶேஷஃ| மர்மாபிகாதஜஸ்து ஸப்தமஃ| ஸர்வேஷாமபி தாஹாநாமவஸ்தாயாஂ வர்ஜநீயத்வமாஹ– ஸர்வ இதி| ஸர்வ ஏவ ஹி ‘தாஹா’ இதி ஶேஷஃ| ஶேஷஂ ஸுகமம்||௭-௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ தாஹநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணே நிதாநவ்யாக்யாநே தாஹநிதாநம்||௧௯||