൧൯. ദാഹനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മദാത്യയേऽപി ദാഹോ ഭവത്യതഃ സപ്തപ്രകാരം ദാഹമാഹ; തത്ര മദ്യജമാഹ– ത്വചമിത്യാദി| പാനോഷ്മാ പാ.| മദ്യപാനകുപിതപിത്തസ്യൌഷ്ണ്യം; സമാനോഷ്മേതി പാഠാന്തരമയുക്തം, സുശ്രുതേ പാനാത്യയേ ശ്ലോകസ്യാസ്യ പാഠാത്| പിത്തജോऽപ്യയം ഹേതുഭേദാത് പൃഥക് പഠിതഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മദാത്യയേ ദാഹോ ഭവതീത്യതോ മദാത്യയാനന്തരം ദാഹനിദാനാരമ്ഭഃ| മദ്യജദാഹമാഹ– ത്വചമിത്യാദി| പാനോഷ്മാ മദ്യപാനകുപിതപിത്തോഷ്മാ, സ ത്വചം പ്രാപ്തോ ഘോരം ദാഹം പ്രകര്ഷേണ കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| കീദൃശഃ പിത്തരക്താഭ്യാമഭിവര്ധിതഃ| അന്യേ ‘സമാനോഷ്മാ’ ഇതി പാഠാന്തരം പഠന്തി| തന്ന യുക്തം, സുശ്രുതേ പാനാത്യയേ ശ്ലോകസ്യാസ്യ പാഠാത്| പിത്തജോऽപ്യയം ഹേതുഭേദാത്പൃഥക് പഠിതഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്തജമാഹ– കൃത്സ്നേത്യാദി| സ ഉഷ്യതേ സമീപസ്ഥേനേവ വഹ്നിനാ തപ്യതേ, ‘സന്ധൂപ്യത’ ഇതി പാഠാന്തരേ സന്ധൂപനവദ്വേദനാമനുഭവതി| താമ്രാഭ ഇതി ഗാത്രേ| ലോഹഗന്ധാങ്ഗവദന ഇതി ലോഹസ്യേവ ഗന്ധോऽങ്ഗേ വദനേ ച യസ്യ സ തഥാ||൨-൩||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തജമാഹ– കൃത്സ്നേത്യാദി| ഉദ്രിക്തം വൃദ്ധം രക്തം കൃത്സ്നദേഹാനുഗം സത് ധ്രുവം സന്ദഹതി, പുരുഷസ്തേന ഊഷ്യതേ സമീപസ്ഥേന വഹ്നിനേവ തപ്യതേ| സഞ്ചൂഷ്യതേ ഇതി പാഠാന്തരേ ആചൂഷണവദ്വേദനാമനുഭവതി| താമ്രാഭ ഇതി താമ്രാഭഗാത്രഃ| ലോഹസ്യേവ ഗന്ധോऽങ്ഗേ വദനേ ച യസ്യ സ തഥാ|൨-൩|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജമാഹ– പിത്തേത്യാദി| പിത്തജ്വരസമഃ പിത്തജ്വരലിങ്ഗയുക്തഃ, പിത്തജ്വരേ ത്വാമാശയദുഷ്ട്യാദയോऽധികാ ഇതി ഭേദഃ| സ ചാപ്യസ്യ വിധിരിതി പിത്തജ്വരചികിത്സാ||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജമാഹ– പിത്തജ്വരേത്യാദി| പിത്തജ്വരേ അരത്യാമാശയദുഷ്ട്യാദയോऽധികാ ഇതി ഭേദഃ, അന്യാനി സമാനലക്ഷണാനി| സ ചാപ്യസ്യ വിധിരിതി പിത്തജ്വരോക്തചികിത്സേത്യര്ഥഃ||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തൃഷ്ണാനിരോധജമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| തേജഃസമുദ്ധതം പിത്തോഷ്മാ വൃദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ| നിഷ്കൃഷ്യ നിഃസാര്യ||൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തൃഷ്ണാനിരോധജമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| തൃഷ്ണാവിധാരണാദബ്ധാതൌ രസേ ക്ഷീണേ സതി, തേജഃ സമുത്ഥിതം പിത്തോഷ്മാ വൃദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ| സ ബാഹ്യാഭ്യന്തരം ദേഹം പ്രദഹേത്| മന്ദചേതസഃ വിസഞ്ജ്ഞസ്യ| നിഷ്കൃഷ്യ നിഃസാര്യ കമ്പതേ||൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവഗാഢശസ്ത്രപ്രഹാരജനിതരക്തപൂര്ണകോഷ്ഠജമാഹ– അസൃജ ഇത്യാദി| ന ചോക്തരക്തജേനാസ്യ പൌനരുക്ത്യം, കൃത്സ്നദേഹാനുഗമിതി വചനാത് കാരണഭേദാച്ച| അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യേതി ‘പൂരണഗുണസുഹിതാര്ഥ’ ഇത്യാദിനാ ജ്ഞാപകേന കര്തരി ഷഷ്ഠീ, രക്തേന പൂരിതകോഷ്ഠസ്യേത്യര്ഥഃ| കോഷ്ഠശബ്ദേന ഹൃദയാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ||” (സു. ചി. അ. ൨) ഇതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവഗാഢശസ്ത്രപ്രഹാരജനിതരക്തപൂര്ണകോഷ്ഠജമാഹ– അസൃജ ഇത്യാദി| അസൃജഃ രുധിരസ്യേതി “പൂരണഗുണസഹിത” ഇത്യാദിനാ ജ്ഞാപകേന കര്തരി ഷഷ്ഠീ; രക്തേന പൂരിതകോഷ്ഠസ്യേത്യര്ഥഃ| കോഷ്ഠശബ്ദേന ഹൃദയാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്ഥാനാന്യാമാഗ്നിപാക്വാനാം മൂത്രസ്യ രുധിരസ്യ ച| ഹൃദുണ്ഡുകഃ ഫുപ്ഫുസശ്ച കോഷ്ഠ ഇത്യഭിധീയതേ||” ഇതി| ന ചോക്തരക്തജേ നാസ്യ പൌനരുക്ത്യം, ‘കൃത്സ്നദേഹാനുഗമ്’ ഇതി വചനാത്, കാരണഭേദാച്ചേതി||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ധാതുക്ഷയജമാഹ– ധാത്വിത്യാദി| ധാതവോ രസാദയഃ| ക്രിയാഹീനോ നിശ്ചേഷ്ടഃ; കിംവാ ഭൃശപീഡിതോ ദാഹേന ക്രിയാഹീനശ്ചികിത്സാഹീനോ യദി ഭവേത്തദാ സീദേന്മ്രിയേത ഇത്യര്ഥഃ||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ധാതുക്ഷയജമാഹ– ധാത്വിത്യാദി| ധാതവോ രസാദയഃ, തേഷാം ക്ഷയേണ യോ ദാഹോ ഭവതി തേന ധാതുക്ഷയജദാഹേന| ക്ഷാമസ്വരോ ദുര്ബലസ്വരഃ, ക്രിയാഹീനോ നിശ്ചേഷ്ടഃ, ഭൃശപീഡിതോ ദാഹേന ചികിത്സാഹീനോ യദി ഭവേത്തദാ സീദേന്മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷതജമാഹ– ക്ഷതജ ഇത്യാദി| മര്മാഭിഘാതജമാഹ– മര്മേത്യാദി| മര്മാണി ശിരോഹൃദയബസ്ത്യാദീനി| ജേജ്ജടസ്തു സപ്തത്വമന്യഥാ ഗണയതി– ‘ത്വചം പ്രാപ്ത’ ഇത്യാദിനാ പ്രഥമഃ, ‘കൃത്സ്നദേഹാനുഗം രക്തമ്’ ഇത്യത്ര രക്തസ്ഥാനേ പിത്തം പഠിത്വാ ഏതദാദിനാ ‘സ ചാപ്യസ്യ വിധിഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യന്തേന പൈത്തികോ ദ്വിതീയഃ, തൃഷ്ണാനിരോധജസ്തൃതീയഃ, ‘അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ’ ഇതി ചതുര്ഥഃ, ധാതുക്ഷയജഃ പഞ്ചമഃ, ഷഷ്ഠസ്യ തു ക്ഷതജസ്യ ലക്ഷണം പഠതി– “ക്ഷതജോऽനശ്നതശ്ചാന്നം ശോചതശ്ചാപ്യനേകധാ| തേനാന്തര്ദഹ്യതേऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണാദാഹപ്രലാപവാന്|” ഇതി, മര്മാഭിഘാതജസ്തു സപ്തമ ഇതി||൭-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മര്മാഭിഘാതജമാഹ– മര്മേത്യാദി| മര്മാണി ഹൃദയശിരോബസ്ത്യാദീനി| ‘സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘സോऽസാധ്യഃ സപ്തമോ മതഃ’ ഇതി പഠന്തി| ജേജ്ജടസ്തു സപ്തത്വമന്യഥാ ഗണയതി– ത്വചം പ്രാപ്ത ഇത്യാദിനാ പ്രഥമഃ, ‘കൃത്സ്നദേഹാനുഗം രക്തമ്’ ഇത്യത്ര രക്തസ്ഥാനേ പിത്തം പഠിത്വാ ഏതദാദിനാ ‘സ ചാപ്യസ്യ വിധിഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യന്തേന പൈത്തികോ ദ്വിതീയഃ, തൃഷ്ണാനിരോധജസ്തൃതീയഃ, ‘അസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യ’ ഇതി ചതുര്ഥഃ, ധാതുക്ഷയജഃ പഞ്ചമഃ, ഷഷ്ഠസ്യ ക്ഷതജസ്യ ലക്ഷണം പഠതി– “ക്ഷതജേനാശ്നതശ്ചാന്നം ശോചതോ വാऽപ്യനേകധാ| തേനാങ്ഗം ദഹ്യതേऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണാദാഹപ്രലാപവാന്||” ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– പൂര്വമസൃജഃ പൂര്ണകോഷ്ഠസ്യേത്യാദിനാ കോഷ്ഠസ്ഥേന രക്തേന ദാഹമഭിധായേദാനീം പ്രകാരാന്തരേണാഹ– ക്ഷതജേന രക്തേന, അനശ്നതോ ഭോജനം കുര്വതഃ, ശോകം കുര്വതോ വാऽപി നരസ്യാന്യോ ദാഹോ രക്തേന ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ, തേന ദാഹേനാഭ്യന്തരം ദഹ്യതേ, തൃഷ്ണാമൂര്ഛാപ്രലാപവാന് ‘നരോ ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| മര്മാഭിഘാതജസ്തു സപ്തമഃ| സര്വേഷാമപി ദാഹാനാമവസ്ഥായാം വര്ജനീയത്വമാഹ– സര്വ ഇതി| സര്വ ഏവ ഹി ‘ദാഹാ’ ഇതി ശേഷഃ| ശേഷം സുഗമമ്||൭-൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ദാഹനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ നിദാനവ്യാഖ്യാനേ ദാഹനിദാനമ്||൧൯||