Adhikarana ಮದ್ಯಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೧) · Śloka ೧
ಅಥ ದಾಹನಿದಾನಮ್|
ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸ ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಮೂರ್ಛಿತಃ |
ದಾಹಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಘೋರಂ ಪಿತ್ತವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್ ||೧||
View original
अथ दाहनिदानम्|
त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः |
दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮದಾತ್ಯಯೇಽಪಿ ದಾಹೋ ಭವತ್ಯತಃ ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಂ ದಾಹಮಾಹ; ತತ್ರ ಮದ್ಯಜಮಾಹ– ತ್ವಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಪಾ.| ಮದ್ಯಪಾನಕುಪಿತಪಿತ್ತಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಂ; ಸಮಾನೋಷ್ಮೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್| ಪಿತ್ತಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ||೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮದಾತ್ಯಯೇ ದಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯತೋ ಮದಾತ್ಯಯಾನನ್ತರಂ ದಾಹನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಮದ್ಯಜದಾಹಮಾಹ– ತ್ವಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾನೋಷ್ಮಾ ಮದ್ಯಪಾನಕುಪಿತಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ, ಸ ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಘೋರಂ ದಾಹಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೀದೃಶಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭ್ಯಾಮಭಿವರ್ಧಿತಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಸಮಾನೋಷ್ಮಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನ ಯುಕ್ತಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾನಾತ್ಯಯೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪಾಠಾತ್| ಪಿತ್ತಜೋಽಪ್ಯಯಂ ಹೇತುಭೇದಾತ್ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ||೧||
Adhikarana ರಕ್ತಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೨-೩) · Śloka ೨
ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಂ ದಹತಿ ಧ್ರುವಮ್ |
ಸ ಉಷ್ಯತೇ ತೃಷ್ಯತೇ ಚ ತಾಮ್ರಾಭಸ್ತಾಮ್ರಲೋಚನಃ ||೨||
ಲೋಹಗನ್ಧಾಙ್ಗವದನೋ ವಹ್ನಿನೇವಾವಕೀರ್ಯತೇ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् |
स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२||
लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಕೃತ್ಸ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಉಷ್ಯತೇ ಸಮೀಪಸ್ಥೇನೇವ ವಹ್ನಿನಾ ತಪ್ಯತೇ, ‘ಸನ್ಧೂಪ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸನ್ಧೂಪನವದ್ವೇದನಾಮನುಭವತಿ| ತಾಮ್ರಾಭ ಇತಿ ಗಾತ್ರೇ| ಲೋಹಗನ್ಧಾಙ್ಗವದನ ಇತಿ ಲೋಹಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋಽಙ್ಗೇ ವದನೇ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨-೩||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಕೃತ್ಸ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ರಿಕ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ರಕ್ತಂ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ಸತ್ ಧ್ರುವಂ ಸನ್ದಹತಿ, ಪುರುಷಸ್ತೇನ ಊಷ್ಯತೇ ಸಮೀಪಸ್ಥೇನ ವಹ್ನಿನೇವ ತಪ್ಯತೇ| ಸಞ್ಚೂಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಆಚೂಷಣವದ್ವೇದನಾಮನುಭವತಿ| ತಾಮ್ರಾಭ ಇತಿ ತಾಮ್ರಾಭಗಾತ್ರಃ| ಲೋಹಸ್ಯೇವ ಗನ್ಧೋಽಙ್ಗೇ ವದನೇ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ|೨-೩|–
Adhikarana ಪಿತ್ತಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೩) · Śloka ೩
ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಜ್ವರಸಮಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಃ, ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ತ್ವಾಮಾಶಯದುಷ್ಟ್ಯಾದಯೋಽಧಿಕಾ ಇತಿ ಭೇದಃ| ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿರಿತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾ||೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪಿತ್ತಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಅರತ್ಯಾಮಾಶಯದುಷ್ಟ್ಯಾದಯೋಽಧಿಕಾ ಇತಿ ಭೇದಃ, ಅನ್ಯಾನಿ ಸಮಾನಲಕ್ಷಣಾನಿ| ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿರಿತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೪) · Śloka ೪
ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಾದಬ್ಧಾತೌ ಕ್ಷೀಣೇ ತೇಜಃ ಸಮುದ್ಧತಮ್ |
ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ದೇಹಂ ಪ್ರದಹೇನ್ಮನ್ದಚೇತಸಃ ||೪||
ಸಂಶುಷ್ಕಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ವೇಪತೇ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् |
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४||
संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते |
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜಃಸಮುದ್ಧತಂ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ನಿಃಸಾರ್ಯ||೪||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾವಿಧಾರಣಾದಬ್ಧಾತೌ ರಸೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಸತಿ, ತೇಜಃ ಸಮುತ್ಥಿತಂ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ದೇಹಂ ಪ್ರದಹೇತ್| ಮನ್ದಚೇತಸಃ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯ| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ನಿಃಸಾರ್ಯ ಕಮ್ಪತೇ||೪||–
Adhikarana ರಕ್ತಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೫) · Śloka ೫
ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ದಾಹೋಽನ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸುದುಃಸಹಃ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅವಗಾಢಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಜನಿತರಕ್ತಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಜಮಾಹ– ಅಸೃಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚೋಕ್ತರಕ್ತಜೇನಾಸ್ಯ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ, ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಮಿತಿ ವಚನಾತ್ ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚ| ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ ‘ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತಾರ್ಥ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞಾಪಕೇನ ಕರ್ತರಿ ಷಷ್ಠೀ, ರಕ್ತೇನ ಪೂರಿತಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ||೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅವಗಾಢಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಜನಿತರಕ್ತಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಜಮಾಹ– ಅಸೃಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸೃಜಃ ರುಧಿರಸ್ಯೇತಿ “ಪೂರಣಗುಣಸಹಿತ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಞಾಪಕೇನ ಕರ್ತರಿ ಷಷ್ಠೀ; ರಕ್ತೇನ ಪೂರಿತಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಾಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” ಇತಿ| ನ ಚೋಕ್ತರಕ್ತಜೇ ನಾಸ್ಯ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ, ‘ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಮ್’ ಇತಿ ವಚನಾತ್, ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚೇತಿ||೫||
Adhikarana ಧಾತುಕ್ಷಯಜದಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೬) · Śloka ೬
ಧಾತುಕ್ಷಯೋತ್ಥೋ ಯೋ ದಾಹಸ್ತೇನ ಮೂರ್ಛಾತೃಡರ್ದಿತಃ |
ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಸ ಸೀದೇದ್ಭೃಶಪೀಡಿತಃ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः |
क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಧಾತುಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ| ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ; ಕಿಂವಾ ಭೃಶಪೀಡಿತೋ ದಾಹೇನ ಕ್ರಿಯಾಹೀನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಹೀನೋ ಯದಿ ಭವೇತ್ತದಾ ಸೀದೇನ್ಮ್ರಿಯೇತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಧಾತುಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯೇಣ ಯೋ ದಾಹೋ ಭವತಿ ತೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯಜದಾಹೇನ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ದುರ್ಬಲಸ್ವರಃ, ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ, ಭೃಶಪೀಡಿತೋ ದಾಹೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಹೀನೋ ಯದಿ ಭವೇತ್ತದಾ ಸೀದೇನ್ಮ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬||
Adhikarana ಕ್ಷತಜದಾಹಲಕ್ಷಣಂ, ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜದಾಹಲಕ್ಷಣಂ, ದಾಹಾನಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೭-೮) · Śloka ೮
ಕ್ಷತಜೋಽನಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ನಂ ಶೋಚತೋ ವಾಽಪ್ಯನೇಕಧಾ |
ತೇನಾನ್ತರ್ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಛಾಪ್ರಲಾಪವಾನ್ ||೭||
ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಪ್ತಮೋ ಮತಃ |
ಸರ್ವ ಏವ ಚ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಶೀತಗಾತ್ರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) |
View original
क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा |
तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७||
मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः |
सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४७) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷತಜಮಾಹ– ಕ್ಷತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಮರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಿ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸಪ್ತತ್ವಮನ್ಯಥಾ ಗಣಯತಿ– ‘ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಥಮಃ, ‘ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಸ್ಥಾನೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಠಿತ್ವಾ ಏತದಾದಿನಾ ‘ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಪೈತ್ತಿಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಸ್ತೃತೀಯಃ, ‘ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ’ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ಧಾತುಕ್ಷಯಜಃ ಪಞ್ಚಮಃ, ಷಷ್ಠಸ್ಯ ತು ಕ್ಷತಜಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಠತಿ– “ಕ್ಷತಜೋಽನಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ನಂ ಶೋಚತಶ್ಚಾಪ್ಯನೇಕಧಾ| ತೇನಾನ್ತರ್ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಪ್ರಲಾಪವಾನ್|” ಇತಿ, ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಸ್ತು ಸಪ್ತಮ ಇತಿ||೭-೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಮಾಹ– ಮರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಹೃದಯಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಿ| ‘ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸಪ್ತಮೋ ಮತಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸಪ್ತತ್ವಮನ್ಯಥಾ ಗಣಯತಿ– ತ್ವಚಂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಥಮಃ, ‘ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾನುಗಂ ರಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಸ್ಥಾನೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಠಿತ್ವಾ ಏತದಾದಿನಾ ‘ಸ ಚಾಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಪೈತ್ತಿಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತೃಷ್ಣಾನಿರೋಧಜಸ್ತೃತೀಯಃ, ‘ಅಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ’ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ಧಾತುಕ್ಷಯಜಃ ಪಞ್ಚಮಃ, ಷಷ್ಠಸ್ಯ ಕ್ಷತಜಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಪಠತಿ– “ಕ್ಷತಜೇನಾಶ್ನತಶ್ಚಾನ್ನಂ ಶೋಚತೋ ವಾಽಪ್ಯನೇಕಧಾ| ತೇನಾಙ್ಗಂ ದಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಪ್ರಲಾಪವಾನ್||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಪೂರ್ವಮಸೃಜಃ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೇನ ರಕ್ತೇನ ದಾಹಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಹ– ಕ್ಷತಜೇನ ರಕ್ತೇನ, ಅನಶ್ನತೋ ಭೋಜನಂ ಕುರ್ವತಃ, ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತೋ ವಾಽಪಿ ನರಸ್ಯಾನ್ಯೋ ದಾಹೋ ರಕ್ತೇನ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತೇನ ದಾಹೇನಾಭ್ಯನ್ತರಂ ದಹ್ಯತೇ, ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಛಾಪ್ರಲಾಪವಾನ್ ‘ನರೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮರ್ಮಾಭಿಘಾತಜಸ್ತು ಸಪ್ತಮಃ| ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ದಾಹಾನಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವರ್ಜನೀಯತ್ವಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತಿ| ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ‘ದಾಹಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೭-೮||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೧೯
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ದಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ದಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ದಾಹನಿದಾನಮ್||೧೯||