Skip to content

19. dāhanidānam

Adhikarana madyajadāhalakṣaṇam (1) · Śloka 1

atha dāhanidānam| tvacaṁ prāptaḥ sa pānōṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ | dāhaṁ prakurutē ghōraṁ pittavattatra bhēṣajam ||1||

View original

अथ दाहनिदानम्| त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः | दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

madātyayē'pi dāhō bhavatyataḥ saptaprakāraṁ dāhamāha; tatra madyajamāha– tvacamityādi| pānōṣmā pā.| madyapānakupitapittasyauṣṇyaṁ; samānōṣmēti pāṭhāntaramayuktaṁ, suśrutē pānātyayē ślōkasyāsya pāṭhāt| pittajō'pyayaṁ hētubhēdāt pr̥thak paṭhitaḥ||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

madātyayē dāhō bhavatītyatō madātyayānantaraṁ dāhanidānārambhaḥ| madyajadāhamāha– tvacamityādi| pānōṣmā madyapānakupitapittōṣmā, sa tvacaṁ prāptō ghōraṁ dāhaṁ prakarṣēṇa kuruta ityarthaḥ| kīdr̥śaḥ pittaraktābhyāmabhivardhitaḥ| anyē ‘samānōṣmā’ iti pāṭhāntaraṁ paṭhanti| tanna yuktaṁ, suśrutē pānātyayē ślōkasyāsya pāṭhāt| pittajō'pyayaṁ hētubhēdātpr̥thak paṭhitaḥ||1||

Adhikarana raktajadāhalakṣaṇam (2-3) · Śloka 2

kr̥tsnadēhānugaṁ raktamudriktaṁ dahati dhruvam | sa uṣyatē tr̥ṣyatē ca tāmrābhastāmralōcanaḥ ||2|| lōhagandhāṅgavadanō vahninēvāvakīryatē | (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् | स उष्यते तृष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ||२|| लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते | (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktajamāha– kr̥tsnētyādi| sa uṣyatē samīpasthēnēva vahninā tapyatē, ‘sandhūpyata’ iti pāṭhāntarē sandhūpanavadvēdanāmanubhavati| tāmrābha iti gātrē| lōhagandhāṅgavadana iti lōhasyēva gandhō'ṅgē vadanē ca yasya sa tathā||2-3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktajamāha– kr̥tsnētyādi| udriktaṁ vr̥ddhaṁ raktaṁ kr̥tsnadēhānugaṁ sat dhruvaṁ sandahati, puruṣastēna ūṣyatē samīpasthēna vahninēva tapyatē| sañcūṣyatē iti pāṭhāntarē ācūṣaṇavadvēdanāmanubhavati| tāmrābha iti tāmrābhagātraḥ| lōhasyēva gandhō'ṅgē vadanē ca yasya sa tathā|2-3|–

Adhikarana pittajadāhalakṣaṇam (3) · Śloka 3

pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ ||3|| (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

पित्तज्वरसमः पित्तात्स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajamāha– pittētyādi| pittajvarasamaḥ pittajvaraliṅgayuktaḥ, pittajvarē tvāmāśayaduṣṭyādayō'dhikā iti bhēdaḥ| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaracikitsā||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajamāha– pittajvarētyādi| pittajvarē aratyāmāśayaduṣṭyādayō'dhikā iti bhēdaḥ, anyāni samānalakṣaṇāni| sa cāpyasya vidhiriti pittajvarōktacikitsētyarthaḥ||3||

Adhikarana tr̥ṣṇānirōdhajadāhalakṣaṇam (4) · Śloka 4

tr̥ṣṇānirōdhādabdhātau kṣīṇē tējaḥ samuddhatam | sabāhyābhyantaraṁ dēhaṁ pradahēnmandacētasaḥ ||4|| saṁśuṣkagalatālvōṣṭhō jihvāṁ niṣkr̥ṣya vēpatē | (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् | सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः ||४|| संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते | (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tr̥ṣṇānirōdhajamāha– tr̥ṣṇētyādi| tējaḥsamuddhataṁ pittōṣmā vr̥ddha ityarthaḥ| niṣkr̥ṣya niḥsārya||4||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tr̥ṣṇānirōdhajamāha– tr̥ṣṇētyādi| tr̥ṣṇāvidhāraṇādabdhātau rasē kṣīṇē sati, tējaḥ samutthitaṁ pittōṣmā vr̥ddha ityarthaḥ| sa bāhyābhyantaraṁ dēhaṁ pradahēt| mandacētasaḥ visañjñasya| niṣkr̥ṣya niḥsārya kampatē||4||–

Adhikarana raktapūrṇakōṣṭhajadāhalakṣaṇam (5) · Śloka 5

asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya dāhō'nyaḥ syāt suduḥsahaḥ ||5|| (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

असृजः पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्यः स्यात् सुदुःसहः ||५|| (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakōṣṭhajamāha– asr̥ja ityādi| na cōktaraktajēnāsya paunaruktyaṁ, kr̥tsnadēhānugamiti vacanāt kāraṇabhēdācca| asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasyēti ‘pūraṇaguṇasuhitārtha’ ityādinā jñāpakēna kartari ṣaṣṭhī, raktēna pūritakōṣṭhasyētyarthaḥ| kōṣṭhaśabdēna hr̥dayādayō gr̥hyantē| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē||” (su. ci. a. 2) iti||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakōṣṭhajamāha– asr̥ja ityādi| asr̥jaḥ rudhirasyēti “pūraṇaguṇasahita” ityādinā jñāpakēna kartari ṣaṣṭhī; raktēna pūritakōṣṭhasyētyarthaḥ| kōṣṭhaśabdēna hr̥dayādayō gr̥hyantē| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipākvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē||” iti| na cōktaraktajē nāsya paunaruktyaṁ, ‘kr̥tsnadēhānugam’ iti vacanāt, kāraṇabhēdāccēti||5||

Adhikarana dhātukṣayajadāhalakṣaṇam (6) · Śloka 6

dhātukṣayōtthō yō dāhastēna mūrchātr̥ḍarditaḥ | kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīdēdbhr̥śapīḍitaḥ ||6|| (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्छातृडर्दितः | क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद्भृशपीडितः ||६|| (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavō rasādayaḥ| kriyāhīnō niścēṣṭaḥ; kiṁvā bhr̥śapīḍitō dāhēna kriyāhīnaścikitsāhīnō yadi bhavēttadā sīdēnmriyēta ityarthaḥ||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavō rasādayaḥ, tēṣāṁ kṣayēṇa yō dāhō bhavati tēna dhātukṣayajadāhēna| kṣāmasvarō durbalasvaraḥ, kriyāhīnō niścēṣṭaḥ, bhr̥śapīḍitō dāhēna cikitsāhīnō yadi bhavēttadā sīdēnmriyata ityarthaḥ||6||

Adhikarana kṣatajadāhalakṣaṇaṁ, marmābhighātajadāhalakṣaṇaṁ, dāhānāmasādhyalakṣaṇaṁ ca (7-8) · Śloka 8

kṣatajō'naśnataścānnaṁ śōcatō vā'pyanēkadhā | tēnāntardahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇāmūrchāpralāpavān ||7|| marmābhighātajō'pyasti sō'sādhyaḥ saptamō mataḥ | sarva ēva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dēhinaḥ ||8|| (su. u. taṁ. a. 47) |

View original

क्षतजोऽनश्नतश्चान्नं शोचतो वाऽप्यनेकधा | तेनान्तर्दह्यतेऽत्यर्थं तृष्णामूर्छाप्रलापवान् ||७|| मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः | सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः ||८|| (सु. उ. तं. अ. ४७) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kṣatajamāha– kṣataja ityādi| marmābhighātajamāha– marmētyādi| marmāṇi śirōhr̥dayabastyādīni| jējjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– ‘tvacaṁ prāpta’ ityādinā prathamaḥ, ‘kr̥tsnadēhānugaṁ raktam’ ityatra raktasthānē pittaṁ paṭhitvā ētadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ’ ityantēna paittikō dvitīyaḥ, tr̥ṣṇānirōdhajastr̥tīyaḥ, ‘asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya tu kṣatajasya lakṣaṇaṁ paṭhati– “kṣatajō'naśnataścānnaṁ śōcataścāpyanēkadhā| tēnāntardahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇādāhapralāpavān|” iti, marmābhighātajastu saptama iti||7-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

marmābhighātajamāha– marmētyādi| marmāṇi hr̥dayaśirōbastyādīni| ‘sa cāsādhyatamaḥ smr̥taḥ’ ityatrānyē ‘sō'sādhyaḥ saptamō mataḥ’ iti paṭhanti| jējjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– tvacaṁ prāpta ityādinā prathamaḥ, ‘kr̥tsnadēhānugaṁ raktam’ ityatra raktasthānē pittaṁ paṭhitvā ētadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smr̥taḥ’ ityantēna paittikō dvitīyaḥ, tr̥ṣṇānirōdhajastr̥tīyaḥ, ‘asr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya kṣatajasya lakṣaṇaṁ paṭhati– “kṣatajēnāśnataścānnaṁ śōcatō vā'pyanēkadhā| tēnāṅgaṁ dahyatē'tyarthaṁ tr̥ṣṇādāhapralāpavān||” iti| asyārthaḥ– pūrvamasr̥jaḥ pūrṇakōṣṭhasyētyādinā kōṣṭhasthēna raktēna dāhamabhidhāyēdānīṁ prakārāntarēṇāha– kṣatajēna raktēna, anaśnatō bhōjanaṁ kurvataḥ, śōkaṁ kurvatō vā'pi narasyānyō dāhō raktēna bhavatīti sambandhaḥ, tēna dāhēnābhyantaraṁ dahyatē, tr̥ṣṇāmūrchāpralāpavān ‘narō bhavati’ iti śēṣaḥ| marmābhighātajastu saptamaḥ| sarvēṣāmapi dāhānāmavasthāyāṁ varjanīyatvamāha– sarva iti| sarva ēva hi ‘dāhā’ iti śēṣaḥ| śēṣaṁ sugamam||7-8||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 19

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē dāhanidānaṁ samāptam ||19||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने दाहनिदानं समाप्तम् ||१९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ dāhanidānaṁ samāptam||19||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē nidānavyākhyānē dāhanidānam||19||

19. दाहनिदानम् - Madhava Nidana | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi