૧૯. દાહનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મદાત્યયેઽપિ દાહો ભવત્યતઃ સપ્તપ્રકારં દાહમાહ; તત્ર મદ્યજમાહ– ત્વચમિત્યાદિ| પાનોષ્મા પા.| મદ્યપાનકુપિતપિત્તસ્યૌષ્ણ્યં; સમાનોષ્મેતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, સુશ્રુતે પાનાત્યયે શ્લોકસ્યાસ્ય પાઠાત્| પિત્તજોઽપ્યયં હેતુભેદાત્ પૃથક્ પઠિતઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મદાત્યયે દાહો ભવતીત્યતો મદાત્યયાનન્તરં દાહનિદાનારમ્ભઃ| મદ્યજદાહમાહ– ત્વચમિત્યાદિ| પાનોષ્મા મદ્યપાનકુપિતપિત્તોષ્મા, સ ત્વચં પ્રાપ્તો ઘોરં દાહં પ્રકર્ષેણ કુરુત ઇત્યર્થઃ| કીદૃશઃ પિત્તરક્તાભ્યામભિવર્ધિતઃ| અન્યે ‘સમાનોષ્મા’ ઇતિ પાઠાન્તરં પઠન્તિ| તન્ન યુક્તં, સુશ્રુતે પાનાત્યયે શ્લોકસ્યાસ્ય પાઠાત્| પિત્તજોઽપ્યયં હેતુભેદાત્પૃથક્ પઠિતઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તજમાહ– કૃત્સ્નેત્યાદિ| સ ઉષ્યતે સમીપસ્થેનેવ વહ્નિના તપ્યતે, ‘સન્ધૂપ્યત’ ઇતિ પાઠાન્તરે સન્ધૂપનવદ્વેદનામનુભવતિ| તામ્રાભ ઇતિ ગાત્રે| લોહગન્ધાઙ્ગવદન ઇતિ લોહસ્યેવ ગન્ધોઽઙ્ગે વદને ચ યસ્ય સ તથા||૨-૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજમાહ– કૃત્સ્નેત્યાદિ| ઉદ્રિક્તં વૃદ્ધં રક્તં કૃત્સ્નદેહાનુગં સત્ ધ્રુવં સન્દહતિ, પુરુષસ્તેન ઊષ્યતે સમીપસ્થેન વહ્નિનેવ તપ્યતે| સઞ્ચૂષ્યતે ઇતિ પાઠાન્તરે આચૂષણવદ્વેદનામનુભવતિ| તામ્રાભ ઇતિ તામ્રાભગાત્રઃ| લોહસ્યેવ ગન્ધોઽઙ્ગે વદને ચ યસ્ય સ તથા|૨-૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજમાહ– પિત્તેત્યાદિ| પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગયુક્તઃ, પિત્તજ્વરે ત્વામાશયદુષ્ટ્યાદયોઽધિકા ઇતિ ભેદઃ| સ ચાપ્યસ્ય વિધિરિતિ પિત્તજ્વરચિકિત્સા||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજમાહ– પિત્તજ્વરેત્યાદિ| પિત્તજ્વરે અરત્યામાશયદુષ્ટ્યાદયોઽધિકા ઇતિ ભેદઃ, અન્યાનિ સમાનલક્ષણાનિ| સ ચાપ્યસ્ય વિધિરિતિ પિત્તજ્વરોક્તચિકિત્સેત્યર્થઃ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તૃષ્ણાનિરોધજમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| તેજઃસમુદ્ધતં પિત્તોષ્મા વૃદ્ધ ઇત્યર્થઃ| નિષ્કૃષ્ય નિઃસાર્ય||૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તૃષ્ણાનિરોધજમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| તૃષ્ણાવિધારણાદબ્ધાતૌ રસે ક્ષીણે સતિ, તેજઃ સમુત્થિતં પિત્તોષ્મા વૃદ્ધ ઇત્યર્થઃ| સ બાહ્યાભ્યન્તરં દેહં પ્રદહેત્| મન્દચેતસઃ વિસઞ્જ્ઞસ્ય| નિષ્કૃષ્ય નિઃસાર્ય કમ્પતે||૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવગાઢશસ્ત્રપ્રહારજનિતરક્તપૂર્ણકોષ્ઠજમાહ– અસૃજ ઇત્યાદિ| ન ચોક્તરક્તજેનાસ્ય પૌનરુક્ત્યં, કૃત્સ્નદેહાનુગમિતિ વચનાત્ કારણભેદાચ્ચ| અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્યેતિ ‘પૂરણગુણસુહિતાર્થ’ ઇત્યાદિના જ્ઞાપકેન કર્તરિ ષષ્ઠી, રક્તેન પૂરિતકોષ્ઠસ્યેત્યર્થઃ| કોષ્ઠશબ્દેન હૃદયાદયો ગૃહ્યન્તે| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે||” (સુ. ચિ. અ. ૨) ઇતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવગાઢશસ્ત્રપ્રહારજનિતરક્તપૂર્ણકોષ્ઠજમાહ– અસૃજ ઇત્યાદિ| અસૃજઃ રુધિરસ્યેતિ “પૂરણગુણસહિત” ઇત્યાદિના જ્ઞાપકેન કર્તરિ ષષ્ઠી; રક્તેન પૂરિતકોષ્ઠસ્યેત્યર્થઃ| કોષ્ઠશબ્દેન હૃદયાદયો ગૃહ્યન્તે| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્થાનાન્યામાગ્નિપાક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે||” ઇતિ| ન ચોક્તરક્તજે નાસ્ય પૌનરુક્ત્યં, ‘કૃત્સ્નદેહાનુગમ્’ ઇતિ વચનાત્, કારણભેદાચ્ચેતિ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ધાતુક્ષયજમાહ– ધાત્વિત્યાદિ| ધાતવો રસાદયઃ| ક્રિયાહીનો નિશ્ચેષ્ટઃ; કિંવા ભૃશપીડિતો દાહેન ક્રિયાહીનશ્ચિકિત્સાહીનો યદિ ભવેત્તદા સીદેન્મ્રિયેત ઇત્યર્થઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ધાતુક્ષયજમાહ– ધાત્વિત્યાદિ| ધાતવો રસાદયઃ, તેષાં ક્ષયેણ યો દાહો ભવતિ તેન ધાતુક્ષયજદાહેન| ક્ષામસ્વરો દુર્બલસ્વરઃ, ક્રિયાહીનો નિશ્ચેષ્ટઃ, ભૃશપીડિતો દાહેન ચિકિત્સાહીનો યદિ ભવેત્તદા સીદેન્મ્રિયત ઇત્યર્થઃ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતજમાહ– ક્ષતજ ઇત્યાદિ| મર્માભિઘાતજમાહ– મર્મેત્યાદિ| મર્માણિ શિરોહૃદયબસ્ત્યાદીનિ| જેજ્જટસ્તુ સપ્તત્વમન્યથા ગણયતિ– ‘ત્વચં પ્રાપ્ત’ ઇત્યાદિના પ્રથમઃ, ‘કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમ્’ ઇત્યત્ર રક્તસ્થાને પિત્તં પઠિત્વા એતદાદિના ‘સ ચાપ્યસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યન્તેન પૈત્તિકો દ્વિતીયઃ, તૃષ્ણાનિરોધજસ્તૃતીયઃ, ‘અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય’ ઇતિ ચતુર્થઃ, ધાતુક્ષયજઃ પઞ્ચમઃ, ષષ્ઠસ્ય તુ ક્ષતજસ્ય લક્ષણં પઠતિ– “ક્ષતજોઽનશ્નતશ્ચાન્નં શોચતશ્ચાપ્યનેકધા| તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણાદાહપ્રલાપવાન્|” ઇતિ, મર્માભિઘાતજસ્તુ સપ્તમ ઇતિ||૭-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મર્માભિઘાતજમાહ– મર્મેત્યાદિ| મર્માણિ હૃદયશિરોબસ્ત્યાદીનિ| ‘સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘સોઽસાધ્યઃ સપ્તમો મતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| જેજ્જટસ્તુ સપ્તત્વમન્યથા ગણયતિ– ત્વચં પ્રાપ્ત ઇત્યાદિના પ્રથમઃ, ‘કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમ્’ ઇત્યત્ર રક્તસ્થાને પિત્તં પઠિત્વા એતદાદિના ‘સ ચાપ્યસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યન્તેન પૈત્તિકો દ્વિતીયઃ, તૃષ્ણાનિરોધજસ્તૃતીયઃ, ‘અસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય’ ઇતિ ચતુર્થઃ, ધાતુક્ષયજઃ પઞ્ચમઃ, ષષ્ઠસ્ય ક્ષતજસ્ય લક્ષણં પઠતિ– “ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્નં શોચતો વાઽપ્યનેકધા| તેનાઙ્ગં દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણાદાહપ્રલાપવાન્||” ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– પૂર્વમસૃજઃ પૂર્ણકોષ્ઠસ્યેત્યાદિના કોષ્ઠસ્થેન રક્તેન દાહમભિધાયેદાનીં પ્રકારાન્તરેણાહ– ક્ષતજેન રક્તેન, અનશ્નતો ભોજનં કુર્વતઃ, શોકં કુર્વતો વાઽપિ નરસ્યાન્યો દાહો રક્તેન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ, તેન દાહેનાભ્યન્તરં દહ્યતે, તૃષ્ણામૂર્છાપ્રલાપવાન્ ‘નરો ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| મર્માભિઘાતજસ્તુ સપ્તમઃ| સર્વેષામપિ દાહાનામવસ્થાયાં વર્જનીયત્વમાહ– સર્વ ઇતિ| સર્વ એવ હિ ‘દાહા’ ઇતિ શેષઃ| શેષં સુગમમ્||૭-૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં દાહનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે નિદાનવ્યાખ્યાને દાહનિદાનમ્||૧૯||