Adhikarana chardyā nidānaṁ niruktiśca (1-4) · Śloka 4
atha chardinidānam |
duṣṭairdōṣaiḥ pr̥thak sarvairbībhatsālōcanādibhiḥ |
chardayaḥ pañca vijñēyāstāsāṁ lakṣaṇamucyatē ||1||
atidravairatisnigdhairahr̥dyairlavaṇairati |
akālē cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhōjanaiḥ ||2||
śramādbhayāttathōdvēgādajīrṇāt krimidōṣataḥ |
nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3||
bībhatsairhētubhiścānyairdrutamutklēśitō balāt |
chādayannānanaṁ vēgairardayēnnaṅgabhañjanaiḥ |
atyantamaparītasya cchardērvai sambhavō dhruvam |
nirucyatē chardiriti dōṣō vaktraṁ pradhāvitaḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
अथ छर्दिनिदानम् |
दुष्टैर्दोषैः पृथक् सर्वैर्बीभत्सालोचनादिभिः |
छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते ||१||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति |
अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||२||
श्रमाद्भयात्तथोद्वेगादजीर्णात् क्रिमिदोषतः |
नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||३||
बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् |
छादयन्नाननं वेगैरर्दयेन्नङ्गभञ्जनैः |
अत्यन्तमपरीतस्य च्छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् |
निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
chardyāmapyarucērbhāvāttathā'rōcakavatpañcavidhatvādarōcakānantaraṁ chardiḥ, tasyā nidānaṁ niruktiṁ cāha– duṣṭairityādi| bībhatsālōcanaṁ vikr̥tidarśanam; ādigrahaṇēnāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṁ grahaṇam| nāryāścāpannasattvāyā iti garbhiṇyāḥ, tasyā garbhōtpīḍanēna vātavaiguṇyācchardiḥ| chādayannānanamityādi vēgairmukhaṁ chādayan pūrayan, ardayan pīḍayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgabhēdaiḥ| chādayati mukham, ardayati cāṅgānīti chardiḥ; ‘chada apavāraṇē’, ‘arda hiṁsāyāṁ’, anayōḥ pr̥ṣōdarāditvēna rūpasiddhiḥ||1-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
chardyāmarucērbhāvādarōcakānantaraṁ chardirucyatē, tasyā nidānaṁ niruktiṁ cāha– duṣṭairityādi| ētaiḥ kāraṇairvakṣyamāṇairduṣṭairdōṣaiḥ chardayaḥ pañca bhavanti| vātādibhistrayaḥ, tridōṣēṇaikā, bībhatsādibhirēkā, ēvaṁ pañca| bībhatsaṁ vikr̥tadarśanam, ādiśabdēnāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṁ grahaṇam| nidānapūrvāṁ samprāptimāha-atītyādi| nāryāścāpannasattvāyā iti gurviṇyāḥ, tasyā garbhōtpīḍanēna vātavaiguṇyācchardiḥ| bībhatsairhētubhiścānyairiti pūyāmēdhyādidarśanagandhāsvādanairghr̥ṇākāribhiḥ| chādayannānanamiti dōṣavēgēna mukhaṁ pūrayan, ardayan aṅgabhañjanairaṅgabhēdaiḥ; chādayati mukhamardayati ca aṅgāni sa chardiriti nirucyatē, vēgairmukhaṁ prati pradhāvitō dōṣa udānō vāyuḥ chardiṁ kuryādityarthaḥ||1-4||
Adhikarana chardipūrvarūpam (5) · Śloka 5
hr̥llāsōdgārarōdhau ca prasēkō lavaṇastanuḥ |
dvēṣō'nnapānē ca bhr̥śaṁ vamīnāṁ pūrvalakṣaṇam ||5||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
हृल्लासोद्गाररोधौ च प्रसेको लवणस्तनुः |
द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pūrvarūpamāha– hr̥llāsētyādi| udgārarōdha udgārāpravr̥ttiḥ| prasēkō mukhaprasēkaḥ, tasya lavaṇatvaṁ prabhāvāt, āmāśayōtklēśabhavatvēna kaphavidāhādvā; tanuraghanō'lpō vā||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyāḥ pūrvarūpamāha– hr̥dityādi| chardīnāmidaṁ pūrvarūpam| udgārarōdha udgārāpravr̥ttiḥ, prasēkō mukhaprasēkaḥ udakasrāvaḥ, tasya lavaṇatvaṁ prabhāvādāmāśayōtklēśabhavatvēna kaphavidāhādvā, tanuḥ aghanaḥ alpō vā||5||
Adhikarana vātajacchardilakṣaṇam (6) · Śloka 6
hr̥tpārśvapīḍāmukhaśōṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhēdatōdaiḥ |
udgāraśabdaprabalaṁ saphēnaṁ vicchinnakr̥ṣṇaṁ tanukaṁ kaṣāyam |
kr̥cchrēṇa cālpaṁ mahatā ca vēgēnārtō'nilācchardayatīha duḥkham ||6||
(ca. ci. a. 23) |
View original
हृत्पार्श्वपीडामुखशोषशीर्षनाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः |
उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम् |
कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्तोऽनिलाच्छर्दयतीह दुःखम् ||६||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātajāyā lakṣaṇamāha– hr̥tpārśvētyādi| śīrṣanābhyartiḥ mastakē nābhau ca śūlaṁ; tōdairityanantaraṁ ‘yukta’ iti śēṣaḥ, upalakṣaṇē vā tr̥tīyā| ārtō naraśchardayatīti yōjyam| kimbhūtaṁ chardayatītyāha– udgārētyādi| udgāraśabdābhyāṁ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṁ sāntaravēgamalpadravaṁ vā, vātasya svatō dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṁ kaṣāyarasaṁ, kaṣāyasya vātakr̥tatvāt||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātajāmāha– hr̥dityādi| śīrṣanābhyartiriti mastakē nābhau ca śūlam| tōdairityanantaraṁ ‘yukta’ iti śēṣaḥ, upalakṣaṇē vā tr̥tīyā| vātānnaraśchardayatīti yōjyam| kimbhūtaṁ chardayatītyāha– udgāraśabdābhyāṁ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṁ viralavēgaṁ alpadravaṁ vā, vātasya dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṁ kaṣāyarasaṁ, kaṣāyarasasya vātakr̥tatvāt| kr̥cchrēṇa kaṣṭēna, alpaṁ stōkaṁ, mahatā vēgēna||6||
Adhikarana pittajacchardilakṣaṇam (7) · Śloka 7
mūrchāpipāsāmukhaśōṣamūrdhatālvakṣisantāpatamōbhramārtaḥ |
pītaṁ bhr̥śōṣṇaṁ haritaṁ satiktaṁ dhūmraṁ ca pittēna vamēt sadāham ||7||
(ca. ci. a. 23) |
View original
मूर्छापिपासामुखशोषमूर्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्तः |
पीतं भृशोष्णं हरितं सतिक्तं धूम्रं च पित्तेन वमेत् सदाहम् ||७||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittajāmāha– mūrchētyādi| tamō'ndhakāradarśanamiva| dhrūmraṁ kr̥ṣṇalōhitavarṇam||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pittajāmāha– mūrchētyādi| mūrdhni śirasi tālvakṣṇōśca santāpavān| tamō'ndhakāradarśanamiva, bhramaścakrārūḍhasyēva, padārthasya anyathājñānaṁ vā, tairārtaḥ| kīdr̥śaṁ vamēdityāha– pītamityādi| bhr̥śōṣṇamatyuṣṇaṁ, haritaṁ śākavarṇaṁ, dhūmraṁ kr̥ṣṇalōhitavarṇaṁ, pittēnēti yōjyam||7||
Adhikarana kaphajacchardilakṣaṇam (8) · Śloka 8
tandrāsyamādhuryakaphaprasēkasantōṣanidrārucigauravārtaḥ |
snigdhaṁ ghanaṁ svādu kaphādviśuddhaṁ sarōmaharṣō'lparujaṁ vamēttu ||8||
(ca. ci. a. 23) |
View original
तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेकसन्तोषनिद्रारुचिगौरवार्तः |
स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्विशुद्धं सरोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु ||८||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaphajāmāha– tandrētyādi| āsyamādhuryaṁ mukhasya madhurarasatvam| santōṣa iti santōṣa iva santōṣaḥ, annānabhilāṣa ityarthaḥ; tr̥ptō hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamatiśubhraṁ, suśrutē “śuklaṁ himaṁ sāndrakaphaṁ kaphēna|” (su. u. taṁ. a. 49) iti pāṭhāt||8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kaphajāmāha– tandrētyādi| ētairupadravairārtaḥ snigdhādikaṁ vamēt| āsyamādhuryaṁ mukhasya madhurarasatvam| santōṣa iva santōṣaḥ annānabhilāṣa ityarthaḥ, tr̥ptō hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamiti viśuddhaṁ kēvalaṁ kaphaṁ; yaduktaṁ suśrutē– “śuklaṁ himaṁ sāndrakaphaṁ kaphēna|” iti| alparujamiti kaphasya dravarūpatvāt mukhēna niḥsaraṇamityarthaḥ||8||
Adhikarana tridōṣajacchardilakṣaṇam (9) · Śloka 9
śūlāvipākārucidāhatr̥ṣṇāśvāsapramōhaprabalā prasaktam |
chardistridōṣāllavaṇāmlanīlasāndrōṣṇaraktaṁ vamatāṁ nr̥ṇāṁ syāt ||9||
(ca. ci. a. 23) |
View original
शूलाविपाकारुचिदाहतृष्णाश्वासप्रमोहप्रबला प्रसक्तम् |
छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनीलसान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ||९||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tridōṣajāmāha– śūlētyādi| śūlādibhiḥ pramōhāntaiḥ prabalā śūlādiprabalā| prasaktaṁ nirantaram| tridōṣādityatra ‘tridōṣā’ iti pāṭhāntarē tridōṣajētyarthaḥ||9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tridōṣajāmāha– śūlētyādi| tridōṣāt yā chardiḥ tayā vamatāṁ nr̥ṇāmityarthaḥ| śūlādibhiḥ pramōhāntaiḥ prabalā, prasaktaṁ nirantaraṁ, tridōṣādityatra ‘tridōṣā’ iti pāṭhastatra tridōṣajētyarthaḥ||9||
Adhikarana tridōṣajacchardyā asādhyalakṣaṇam (10-11) · Śloka 11
viṭsvēdamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srōtāṁsi saṁrudhya yadōrdhvamēti |
utsannadōṣasya samācitaṁ taṁ dōṣaṁ samuddhūya narasya kōṣṭhāt ||10||
viṇmūtrayōstatsamagandhavarṇaṁ tr̥ṭśvāsahikkārtiyutaṁ prasaktam |
pracchardayēdduṣṭamihātivēgāttayā'rditaścāśu vināśamēti ||11||
(ca. ci. a. 23) |
View original
विट्स्वेदमूत्राम्बुवहानि वायुः स्रोतांसि संरुध्य यदोर्ध्वमेति |
उत्सन्नदोषस्य समाचितं तं दोषं समुद्धूय नरस्य कोष्ठात् ||१०||
विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्णं तृट्श्वासहिक्कार्तियुतं प्रसक्तम् |
प्रच्छर्दयेद्दुष्टमिहातिवेगात्तयाऽर्दितश्चाशु विनाशमेति ||११||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyāmāha– viḍityādi| utsannadōṣasya udgatadōṣasya | dōṣamiti pittaṁ kaphaṁ vā, svēdādikān vā tadduṣṭān dhātumalān| taditi yasmādviḍādivāhisrōtōduṣṭistatō hētōrviṇmūtrayōḥ samagandhavarṇaṁ chardayatīti yōjyam| iyaṁ tu chardirvikr̥tiviṣamasamavāyārabdhā tridōṣajēti kēcit, anyē tvāhuḥ– sarvā ēva chardayaḥ prabalā ēvaṁvidhāḥ satyō'sādhyāḥ syuriti||10-11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyāmāha– viḍityādi| utpannadōṣasya udgatadōṣasya pittaṁ kaphaṁ vā, vāyuḥ kōṣṭhāduddhūya ūrdhvaṁ nītvēti| svēdādikān dōṣān dhātumalān vā svasthānāt sañcālya ūrdhvamētyāgacchati| taditi yasmādviḍādivāhisrōtōduṣṭistatō viṇmūtrayōḥ samagandhavarṇaṁ chardayatīti yōjyam| iyaṁ tu chardistridōṣajētyēkē| anyē tu sarvā ēva chardayaḥ prabalāḥ ēvaṁvidhāḥ satyaḥ asādhyā ityarthaḥ||10-11||
Adhikarana āgantucchardilakṣaṇam (12) · Śloka 12
bībhatsajā daurhr̥dajā''majā ca hyasātmajā ca krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāṁ ca vibhāvayēcca dōṣōcchrayēṇaiva yathōktamādau ||12||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
बीभत्सजा दौर्हृदजाऽऽमजा च ह्यसात्मजा च क्रिमिजा च या हि |
सा पञ्चमी तां च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
āgantujāmāha– bībhatsajētyādi| daurhr̥dajā daurhr̥dālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhakṣaṇādisambhūtā, krimijā kōṣṭhakrimisambhavā; bībhatsajētyādinā krimijāntēnaikatvēnaiva gaṇanīyā, āgantujatvasāmānyāt| sā pañcamīti tridōṣajāpēkṣayā sāmānyēnāgantujaiva, āgantujvaravat; yadi tu bībhatsajāpēkṣayā krimijā pañcamīti gaṇyatē, tadā tāṁ ca vibhāvayēt| dōṣōcchrayēṇaivētyanēna krimijāyā ēva dōṣasambandhaḥ syāt, tataśca bībhatsajādīnāṁ cikitsōpayōgidōṣasambandhō na labhyatē| anyē tu taddōṣaparihārārthaṁ’ ‘sā pañcamī tāśca’ iti bahuvacanāntaṁ paṭhanti, ēvaṁ satyantargaṇanayā na prayōjanamityantargaṇanāṁ nādriyantē| kathamatra dōṣōcchrayō vibhāvanīya ityāha– yathōktamādāviti| ādau vātādilakṣaṇē ityarthaḥ||12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
āgantujāmāha– bībhatsajētyādi| bībhatsajā pūyāmēdhyādidarśanagandhasvādajā, āpannasattvāyā striyā daurhr̥dālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhōjanajā, krimijā kōṣṭhakrimisambhavā, bībhatsajētyādinā krimijāntā ēkaiva gaṇanīyā| ēvaṁ sarvābhirēkaivāgantujatvasāmānyāt, āgantujvaravat| pañcamīti tridōṣajāpēkṣayā| āgantujāṁ dōṣōcchrayēṇaiva jānīyāt| yathōktamādāviti yathā vātādilakṣaṇēna ādāviti pūrvōktēna||12||
Adhikarana krimijacchardilakṣaṇam (13) · Śloka 13
śūlahr̥llāsabahulā krimijā ca viśēṣataḥ |
krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna ca lakṣitā ||13||
(su. u. taṁ. a. 49) |
View original
शूलहृल्लासबहुला क्रिमिजा च विशेषतः |
क्रिमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४९) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
krimijāyā lakṣaṇamāha– śūlētyādi| krimihr̥drōgatulyēna lakṣaṇēna lakṣitēti krimihr̥drōgē krimilakṣaṇāt yat pīḍādikaṁ tadasyāṁ bhavatītyarthaḥ||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
krimijāyā viśēṣalakṣaṇamāha– śūlētyādi| kr̥mijāyā ayaṁ viśēṣaḥ– hr̥cchūlahr̥llāsādhikā krimijahr̥drōgatulyalakṣaṇēna ca lakṣitēti; yathā– “utklēdaḥ ṣṭhīvanaṁ tōdaḥ śūlaṁ hr̥llāsakastamaḥ| aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca krimijē bhavēt|” iti||13||
Adhikarana asādhyacchardilakṣaṇam (14) · Śloka 14
kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sōpadravā śōṇitapūyayuktā |
sacandrikāṁ tāṁ pravadēdasādhyāṁ sādhyāṁ cikitsēnnirupadravāṁ ca ||14||
(ca. ci. a. 23) |
View original
क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्रवा शोणितपूययुक्ता |
सचन्द्रिकां तां प्रवदेदसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्रवां च ||१४||
(च. चि. अ. २३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyētyādi| sacandrikāmiti mēdaḥprabhr̥tidhātūnāṁ snēhaḥ pravartamānō mayūrapicchacandrikāvat pratibhāti| nirupadravāmiti kāsādyupadravarahitām| taduktam– “kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca| hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ||” iti||14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyāṁ sādhyāṁ cāha– atiprasaktā atiśayēna nirantarā, sōpadravā vakṣyamāṇōpadravayuktā| sacandrikamiti| mēdaḥprabhr̥tidhātūnāṁ snēhaḥ pravartamānō mayūrapicchacandrikāvatpratibhāti| itthaṁ pañcavidhāmapi chardimasādhyāṁ pravadēt varjayēdityarthaḥ| nirupadravāṁ kāsādyupadravarahitāṁ sādhyāṁ cikitsēt ‘bhiṣak’ iti śēṣaḥ||14||
Adhikarana chardyā upadravāḥ (15) · Śloka 15
tālvōṣṭhakaṇṭhāsyaviśōṣadāhasantāpamōhabhramavipralāpāḥ |
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikālē tu viśēṣatō hi |
kāsaḥ śvāsō jvarō hikkā tr̥ṣṇā vaicittyamēva ca |
hr̥drōgastamakaścaiva jñēyāśchardērupadravāḥ ||15||
View original
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहसन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि |
कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्त्यमेव च |
हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्रवाः ||१५||
Hide commentary
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyā upadravamāha– kāsa ityādi| vaicittyaṁ vimatacittatā||15||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 15
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē chardinidānaṁ samāptam ||15||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने छर्दिनिदानं समाप्तम् ||१५||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ chardinidānaṁ samāptam||15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ chardinidānam||15||