൪൪. ഭഗ്നനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആഗന്തുസാമാന്യാത് ഭഗ്നനിദാനമ്| ദ്വിവിധം ഹി ഭഗ്നം സവ്രണമവ്രണം ച, തത്ര സവ്രണമഭിധായാവ്രണമാഹ– ഭഗ്നം സമാസാദിത്യാദി| ഹുതാശ ഇതി അഗ്നിവേശസമ്ബോധനം, ചരകേ ഹുതാശശബ്ദേനാഗ്നിവേശോऽഭിധീയതേ, ഏകദേശേനാപി സമുദായപ്രതീതേഃ| കാണ്ഡേ ച സന്ധൌ ചേതി സന്ധിവിച്ഛിന്നമേകം, ദ്വിതീയം കാണ്ഡഭഗ്നം; കാണ്ഡമസ്ഥികാണ്ഡഃ, കാണ്ഡേന ച നലകകപാലവലയതരുണരുചകാനാം ഗ്രഹഃ, തത്ര ഭഗ്നം കാണ്ഡേ ഭഗ്നം; ദ്വയോരസ്ഥ്നോഃ, സന്ധാനം സന്ധിഃ, തദ്വിശ്ലേഷഃ സന്ധിമുക്തമ്| തത്ര സന്ധാവിതി സന്ധൌ മുക്തേ ‘ലിങ്ഗമഭിധീയതേ’ ഇതി ശേഷഃ| നനു കഥം സന്ധിമുക്തം ഭഗ്നമുച്യതേ? അസ്ഥ്നാം ഹി ഭങ്ഗോ യുക്തഃ| ഉച്യതേ– അസ്ഥിവിശ്ലേഷോऽത്ര ഭഗ്നോऽഭിപ്രേതഃ, സ ച കാണ്ഡഭഗ്നേ സന്ധിമുക്തേ ചാസ്തീതി ന ദോഷഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആഗന്തുത്വസാമാന്യാദ്ഭഗ്നമാഹ– ഭഗ്നമിത്യാദി| തം ചാഗന്തുവ്രണം സമാസാത് ദ്വിവിധമാഹുഃ, കഥമിത്യാഹ– കാണ്ഡേ ഭഗ്നം തഥാ സന്ധൌ ചേതി; സന്ധിവിച്ഛിന്നമേകം, കാണ്ഡമസ്ഥികാണ്ഡഃ, കാണ്ഡേന ച നലകകപാലവലയതരുണരുചകാനാം ഗ്രഹണം, തത്ര ഭഗ്നം കാണ്ഡേ ഭഗ്നമ്| ദ്വയോരസ്ഥ്നോഃ സന്ധാനം സന്ധിഃ, തദ്വിശ്ലേഷഃ സന്ധിമുക്തമ്| സന്ധിമുക്തസ്യ ഷാഡ്വിധ്യമാഹ– ഉത്പിഷ്ടേത്യാദി| തത്ര സന്ധാവിതി തത്ര തയോഃ കാണ്ഡഭഗ്നസന്ധിഭഗ്നയോര്മധ്യേ, സന്ധൌ മുക്തേऽപി ‘ലിങ്ഗമഭിധീയത’ ഇതി ശേഷഃ| ഉത്പിഷ്ടാദിഭേദേന ഷോഢാ ഭവതി| നനു, കഥം സന്ധിമുക്തം ഭഗ്നമുച്യതേ? അസ്ഥ്നാം ഭങ്ഗോ യുക്തഃ; ഉച്യതേ അസ്ഥിവിശ്ലേഷോऽത്ര ഭഗ്നോऽഭിപ്രേതഃ, സ ച കാണ്ഡഭഗ്നേ സന്ധിമുക്തേ ചാസ്തീതി ന ദോഷഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സന്ധിഭഗ്നസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– പ്രസാരണേത്യാദി| പ്രസാരണാകുഞ്ചനവര്തനോഗ്രാ രുഗിതി പ്രസാരണാദിഷു ഉഗ്രാ രുക്| വര്തനം നിഷ്ക്രിയതയാऽവസ്ഥാനമ്|൧|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര സന്ധിമുക്തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– പ്രസാരണേത്യാദി| പ്രസാരണാദിഷു ഉഗ്രാ രുക് വ്യഥാ, വര്തനമിതി നിഷ്ക്രിയതയാऽവസ്ഥാനമ്| ഏതത്സാമാന്യലിങ്ഗമ്|൧|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉത്പിഷ്ടാദിലിങ്ഗമാഹ– ഉത്പിഷ്ടസന്ധേരിത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടം ദ്വാഭ്യാമസ്ഥിഭ്യാം സന്ധൌ ഘര്ഷണമ്| ശ്വയഥുഃ സമന്താദിതി ഉഭയഭാഗേ ശോഥഃ, ഉഭയതഃ സന്ധ്യസ്ഥ്നോര്ഘര്ഷിതത്വാത്| വിശേഷതോ രാത്രിഭവാ രുജാ ചേതി അഭിഘാതകുപിത ഏവ രാത്രൌ ശൈത്യേനാത്യന്തം വൃദ്ധോ വായുഃ രുജാം കരോതി| അത്ര ചൂര്ണിതത്വേന മാര്ഗാവരണാത് വാതകോപ ഇത്യര്ഥഃ| വിശ്ലിഷ്ടജേ ഇതി വിശ്ലിഷ്ടജാതേ സന്ധിമുക്തേ, വിശ്ലിഷ്ടം മനാക് സന്ധിവിശ്ലേഷഃ ശിഥിലതാമാത്രം, വിശ്ലിഷ്ടമിതി ഭാവേ ക്തഃ| തൌ ചേതി വിശ്ലിഷ്ടേ രാത്രിരുജാസമന്താച്ഛോഥൌ; സമന്താച്ഛോഥോऽപ്യത്രാല്പോ ബോധ്യഃ, സന്ധേരനഭിഘാതാത്| സന്ധിവിക്രിയയാ അസ്ഥ്നോരപസൃതത്വാത് മധ്യനിമ്നത്വം, “ഉത്പിഷ്ടമഥ വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിം വൈദ്യോ ന ഘട്ടയേത്|” (സു. ചി. അ. ൨) ഇതി വചനാത്; മനാഗ്വിക്രിയയാ വാ| രുജാ ച നിത്യമിതി സര്വദാ രുജാ ബലവതീ ഭവതീത്യുത്പിഷ്ടാദ്വിശേഷഃ| വിവര്തിതേ ഇതി ‘സന്ധൌ’ ഇതി ശേഷഃ, വിവര്തിതേ വിപരീതം വര്തിതേ; വിവര്തനം സന്ധൌ ദ്വയോരസ്ഥ്നോര്വിവൃതിര്വിഭ്രമണമനാര്ജവതാ| പാര്ശ്വരുജശ്ച തീവ്രാ ഇതി ആഭ്യന്തരസന്ധിസ്ഥാനയോഃ പാര്ശ്വസന്ധ്യസ്ഥ്നോഃ പാര്ശ്വഗമനാത്തീവ്രാഃ പാര്ശ്വരുജഃ| തിര്യഗ്ഗത ഇതി തിര്യക്ക്ഷിപ്തേ| അത്ര ഹ്യേകം സന്ധ്യസ്ഥി സന്ധിസ്ഥാനം ത്യക്ത്വാ തിര്യഗ്യാതി| ക്ഷിപ്തേऽതീതി അതിക്ഷിപ്തേ; ‘ഊര്ധ്വമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അത്ര ഹ്യേകാസ്ഥിവിക്രിയയാ ഉഭയാസ്ഥിവിക്രിയയാ വാ ദ്വയോരപ്യസ്ഥ്നോഃ പരസ്പരാതിക്രമണം ദൂരഗമനം വാ; വിശ്ലിഷ്ടേ തു മനാക് ശിഥിലതാമാത്രമ്; അധഃക്ഷിപ്തേ തു കിഞ്ചിദധോഗമനമിതി വിശേഷഃ| “വിഷമാശ്ച സക്ഥ്നോഃ” ഇതി പാഠേ തു ‘രുജ’ ഇതി ശേഷഃ| ക്ഷിപ്തേ ത്വധോരുഗ്വിഘടശ്ച സന്ധേരിതി അധഃക്ഷിപ്തേ രുക് രുജാ, സന്ധേര്വിഘടശ്ച വിഘടനമ്| ‘വിരുദ്ധചേഷ്ടാ വിഘടസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിഘടിതസ്യ സന്ധേരിത്യര്ഥഃ| അത്ര അധോऽസ്ഥിഗമനമ്| അധഃ ക്ഷിപ്തവദൂര്ധ്വം ക്ഷിപ്തസ്യാപ്യഭിധാനേ പ്രാപ്തേ അനുക്തിരതിക്ഷിപ്തേऽവരോധാത്||൨-൩||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ– ഉത്പിഷ്ടസന്ധേരിത്യാദി| ഉത്പിഷ്ടം ദ്വാഭ്യാമസ്ഥിഭ്യാം സന്ധൌ ഘര്ഷണം, ശ്വയഥുഃ സമന്താദിതി ഉഭയഭാഗേ ശോഫഃ, ഉഭയതഃ സന്ധ്യസ്ഥ്നോര്ഘര്ഷണാത്| വിശേഷത ഇത്യാദ്യഭിഘാതകുപിത ഏവ രാത്രൌ ശൈത്യേനാത്യന്തം വൃദ്ധോ വായുഃ രുജം കരോതി, അത്ര ചൂര്ണിതത്വേന മാര്ഗാവരണാദ്വാതപ്രകോപ ഇത്യര്ഥഃ| വിശ്ലിഷ്ടമാഹ– വിശ്ലിഷ്ടജ ഇത്യാദി| വിശ്ലിഷ്ടേ സന്ധിമുക്തേ തൌ ച നിത്യം ച രുജാ ച ഭവതി| വിശ്ലിഷ്ടം മനാക്സന്ധിവിശ്ലേഷഃ, ശിഥിലതാമാത്രം; വിശ്ലിഷ്ടമിതി ഭാവേ ക്തഃ| തേനാല്പഃ ശോഫോ ബോദ്ധവ്യഃ| തൌ ചേതി രാത്രിരുജാസമന്താച്ഛോഥൌ, സമന്താച്ഛോഥോऽപ്യത്രാല്പോ ബോധ്യഃ, സന്ധേരനഭിഘാതാത്| സന്ധിവിക്രിയയാ അസ്ഥ്നോരപസൃതത്വാന്മധ്യനിമ്നത്വമ്| “ഉത്പിഷ്ടമഥ വിശ്ലിഷ്ടം സന്ധിമുക്തം തഥാ ച്യുതമ്| ജഘനം പ്രതിപിഷ്ടം ച ഭഗ്നം യത്തദ്വിവര്ജയേത്||” ഇതി| മനാക് വിക്രിയയാ വാ| രുജാ ച നിത്യമിതി സര്വദാ രുജാ ബലവതീ ഭവതീത്യുത്പിഷ്ടാദ്വിശേഷഃ| വിവര്തിതമിതി, സന്ധാവിതി ശേഷഃ| വിവര്തിതേ വിപരീതം വര്തിതേ, വിവര്തനം സന്ധൌ ദ്വയോരസ്ഥ്നോര്വിവൃതിര്വിഭ്രമണമനാര്ജവതാ| പാര്ശ്വേ രുജാശ്ച തീവ്രാഃ സന്തി, അത്യന്തസന്ധിസ്ഥാനയോഃ പാര്ശ്വസന്ധ്യസ്ഥ്നോഃ പാര്ശ്വഗതത്വാത്തീവ്രാഃ പാര്ശ്വരുജഃ, ചകാരാത് സന്ധിസംശ്രയയോരപ്യസ്ഥ്നോര്വ്യാവര്തനേന പാര്ശ്വോപഗമനാദ്വിഷമാങ്ഗതേതി ഡല്ലണഃ| തിര്യഗിത്യാദി– തിര്യക് ക്ഷിപ്തേ, സന്ധാവിതി ശേഷഃ| അത്ര ഹ്യേകസന്ധ്യസ്ഥി സന്ധിസ്ഥാനം ത്യക്ത്വാ തിര്യഗ്യാതി| അതിക്ഷിപ്തമാഹ– ക്ഷിപ്ത ഇത്യാദി| ക്ഷിപ്തേ ഊര്ധ്വമിതി ശേഷഃ| അത്ര തു ദ്വയോരപി അസ്ഥ്നോഃ പരസ്പരാതിക്രമണം, ദൂരഗമനം വാ, വിശ്ലിഷ്ടേ തു മനാക് ശിഥിലതാമാത്രമിതി ഭേദഃ| അധഃക്ഷിപ്തേ തു കിഞ്ചിദധോഗമനമിതി വിശേഷഃ| സക്ഥ്നോരൂരുകടിസന്ധ്യോര്വിഷമമിതി| ശൂലം വിഷമമിതി കദാചിദ്ധീനം കദാചിദ്വിവൃദ്ധമ്| ‘വിഷമാശ്ച സക്ഥ്നോഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| തത്ര രുജാ ഇതി ശേഷഃ| അധഃക്ഷിപ്തമാഹ– ക്ഷിപ്തേ ത്വിത്യാദി| അധഃക്ഷിപ്തേऽധോഗതേ സന്ധൌ രുക് രുജാ, സന്ധേര്വിഘടശ്ച, വിഘടോ വിഘടനമ്| ‘വിരുദ്ധചേഷ്ടാ വിഘടസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിഘടിതസ്യ സന്ധേരിത്യര്ഥഃ| അത്രാധോऽസ്ഥിഗമനമ്| അധഃക്ഷിപ്തവദൂര്ധ്വക്ഷിപ്തസ്യാപ്യഭിധാനേ പ്രാപ്തേऽനുക്തിരതിക്ഷിപ്തേऽവരോധാത്||൨-൩||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അതഃ പരം കാണ്ഡേ ഭഗ്നമഭിധീയതേ– കാണ്ഡേ ത്വത ഇത്യാദി| കാണ്ഡേ ഇത്യത്ര ഭഗ്നമിതി ശേഷഃ| അത ഇതി അതഃ പരമ്| കര്കടകേതി ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോര്നിപീഡനേനാവനതമ്, അത ഏവ മധ്യേ ഗ്രന്ഥിരിവോന്നതം കര്കടതുല്യത്വാത് കര്കടകമ്| അശ്വകര്ണേതി അശ്വകര്ണവത് വിപുലാസ്ഥിനിര്ഗമാദശ്വകര്ണമ്| വിചൂര്ണിതമിതി ക്ഷുണ്ണമസ്ഥി, തച്ച ശബ്ദസ്പര്ശാഭ്യാമവഗന്തവ്യമ്| പിച്ചിതമിതി യന്ത്രിതം ബഹുശോഥമ്| അസ്ഥിഛല്ലികേതി ഛല്ലം വല്കലം തദത്രാസ്തീതി അസ്ഥിഛല്ലികാ, അത്ര മത്വര്ഥീയഷ്ഠികന്| അത്ര തു ആ ന ഭവതി, വൃദ്ധേരനിത്യത്വാത്| ഏഷാ പാര്ശ്വഗതസ്തോകാസ്ഥിവിശ്ലേഷാദ്ഭവതി| ‘അസ്ഥിഛല്ലിതമ്’ ഇതി വാ പാഠഃ, ഛല്ലമസ്യ സഞ്ജാതമിതി ഛല്ലിതമ്| കാണ്ഡേഷു ഭഗ്നമിത്യനേന കാണ്ഡഭഗ്നമഭിധീയതേ, പ്രസാരണേ കമ്പമാനം കാണ്ഡഭഗ്നമ്| യദ്യപി കാണ്ഡേ ഭഗ്നം സര്വമേവ കര്കടാദി, തഥാऽപി വിശിഷ്ടേ കാണ്ഡഭഗ്നേ കാണ്ഡഭഗ്നസഞ്ജ്ഞേയം ബോദ്ധവ്യാ| യഥാ– ജാങ്ഗലശബ്ദോ ജങ്ഘാലാദ്യഷ്ടവിധമാംസവര്ഗേ സാമാന്യേ, വിശേഷേ പുനരേണാദാവേവ ച വര്തതേ| അതിപാതിതമിതി അസ്ഥിനിഃശേഷതശ്ഛിന്നമതിപാതിതമ്| മജ്ജാഗതമിതി അസ്ഥ്യവയവോऽസ്ഥിമധ്യമനുപ്രവിശ്യ മജ്ജാനം നിഃസാരയതീതി മജ്ജാഗതമ്| സ്ഫുടിതം സ്തോകം ബഹുധാ വിദീര്ണം ശൂകപൂര്ണമിവ വേദനാവത്| വക്രമിതി അവിമുക്താസ്ഥി കുബ്ജീഭൂതം വക്രമ്| വക്രതാऽപി ഭഗ്നത്വം ജ്ഞേയമ്| ഛിന്നം ദ്വിധേതി ഏകമണുവിദീര്ണം, ബഹുവിദീര്ണമന്യത്; ഏകം വിദീര്ണം, സംലഗ്നമപരം വിദീര്ണം ദ്വിധാഭൂതമ്; അന്യസ്തു വിപുലൈകവിദരണമിത്യാഹ; സുശ്രുതേ ഏതത് പാടിതസഞ്ജ്ഞമ്| കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശവിധത്വം നിയമയതി– കാണ്ഡ ഇതി| അത്ര ഭഗ്നമിതി ശേഷഃ| അപിശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമഃ, സ ചാവധാരണാര്ഥം, തേന ഛിന്നമിത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| ഛിന്നമേവ ദ്വിധാ, ന കര്കടാദി||൪-൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അതഃ പരം കാണ്ഡേ ഭഗ്നമാഹ– കാണ്ഡേ ത്വിത്യാദി| ഛിന്നം ദ്വിധാ കാണ്ഡേ ഇത്യത്ര ഭഗ്നമ് ഇതി ശേഷഃ| അത ഇതി അതഃ പരമ്| കര്കടകേതി ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോഃ നിപീഡനേനാവനതമ്, അത ഏവ മധ്യേ ഗ്രന്ഥിരിവോന്നതം കര്കടതുല്യത്വാത്കര്കടകമ്| അശ്വകര്ണേതി അശ്വകര്ണവദ്വിപുലാസ്ഥിനിര്ഗമാദശ്വകര്ണമ്| വിചൂര്ണിതമിതി ക്ഷുണ്ണമസ്ഥി, തച്ച ശബ്ദസ്പര്ശാഭ്യാമവഗന്തവ്യമ്| പിച്ചിതമിതി യന്ത്രിതം ബഹുശോഥമ്| അസ്ഥിച്ഛല്ലികേതി– ഛല്ലം വല്കലം, തദത്രാസ്തീതി അസ്ഥിച്ഛല്ലികാ, ഏഷാ പാര്ശ്വഗതസ്തോകാസ്ഥ്യവയവവിശ്ലേഷാദ്ഭവതി| “അസ്ഥിച്ഛല്ലിതമ്” ഇതി വാ പാഠഃ| ഛല്ലമസ്യ ജാതം ഛല്ലിതമ്| കാണ്ഡേഷു ഭഗ്നമിത്യാദി| അനേന കാണ്ഡഭഗ്നമിത്യഭിധീയതേ| പ്രസാരണേ കമ്പമാനം കാണ്ഡഭഗ്നമ്| യദ്യപി കാണ്ഡേ ഭഗ്നം സര്വമേവ കര്കടകാദി, തഥാऽപി വിശിഷ്ടേ കാണ്ഡേ ഭഗ്നേ സഞ്ജ്ഞേയം ബോദ്ധവ്യാ| അതിപാതിതമിതി അസ്ഥി നിഃശേഷതശ്ഛിന്നമതിപാതിതമ്| മജ്ജാഗതമിതി അസ്ഥ്യവയവോऽസ്ഥിമധ്യമനുപ്രവിശ്യ മജ്ജാനം നിഃസാരയതീതി മജ്ജാഗതമ്| സ്ഫുടിതം സ്തോകം ബഹുധാ വിദീര്ണം ശൂകപൂര്ണമിവ വേദനാവത്| വക്രമിതി അവിമുക്താസ്ഥി കുബ്ജീഭൂതം വക്രം, വക്രതാऽപി ഭഗ്നത്വം ജ്ഞേയമ്| ഛിന്നം ദ്വിധേതി ഏകമണുവിദീര്ണം, ബഹുവിദീര്ണമന്യത്| കശ്ചിദേകതരപാര്ശ്വലഗ്നമപരത്ര വിദീര്ണമിത്യാഹ, അന്യശ്ച വിപുലൈകവിദരണമ്, ഏതച്ച സുശ്രുതേ പാടിതസഞ്ജ്ഞമ്| കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശവിധത്വം നിയമയതി– ദ്വാദശധാऽപി കാണ്ഡ ഇതി കാണ്ഡേ; ഇത്യത്ര ഭഗ്നമിതി ശേഷഃ| അപിശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമഃ, സ ചാവധാരണാര്ഥഃ, തേന ഛിന്നമിത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ, ഛിന്നമേവ ദ്വിധാ ന കര്കടകാദി| സാമാന്യേന കാണ്ഡഭഗ്നലക്ഷണമാഹ– സ്രസ്താങ്ഗതേത്യാദി| കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യൈതച്ചിഹ്നം സ്രസ്താങ്ഗതാ ശോഫരുജയോരതിവൃദ്ധിഃ| സമ്പീഡ്യമാനേ ഹസ്താദിനാ മൃദിതേ സതി ശബ്ദഃ, സ്പര്ശാസഹശ്ച, തഥാ സ്പന്ദനതോദശൂലാ ഭവന്തി| സര്വാസു ശയനാസനാദികാസ്വവസ്ഥാസു ശര്മലാഭോ ന ഭവതി||൪-൬||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശപ്രകാരാദപ്യധികത്വമാഹ– ഭഗ്നമിത്യാദി| സമാസതോ നാമഭിരേവ തുല്യമിതി സങ്ക്ഷേപതോ നാമാനുരൂപമേതദവഗന്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കാണ്ഡേ ഭഗ്നസ്യ ദ്വാദശപ്രകാരാദപ്യധികത്വമാഹ– ഭഗ്നമിത്യാദി| സങ്ക്ഷേപതോ നാമാനുരൂപമേതദേവാവഗന്തവ്യം, യസ്യേദൃശാസ്ഥി ഭഗ്നം തസ്യൈവ നാമേത്യര്ഥഃ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഷ്ടസാധ്യതാമാഹ– അല്പേത്യാദി| വാതാത്മകസ്യേതി വാതപ്രകൃതേഃ| ഉപദ്രവൈരിതി ഉപദ്രവാ ജ്വരാധ്മാനമൂത്രപുരീഷസങ്ഗാദയഃ||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഭഗ്നസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– അല്പാശിന ഇതി| ആഹാരരഹിതസ്യ, അനാത്മവതോऽപഥ്യാശിനഃ, വാതാത്മകസ്യ വാതപ്രകൃതേഃ| ഉപദ്രവൈരിത്യാദി ഉപദ്രവാ ജ്വരമോഹമൂത്രപുരീഷസങ്ഗാദയഃ||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യതാമാഹ– ഭിന്നം കപാലമിത്യാദി| ഭഗ്നമിതി വാച്യേ ഭിന്നമിതി യത് കൃതം, തത് കപാലാനാം പ്രായശോ ഭേദാത്| അത ഏവോക്തമ്– “കപാലാനി വിഭജ്യന്തേ” (സു. ശാ. അ. ൫) ഇതി| നനു, കട്യസ്ഥ്നഃ കപാലസഞ്ജ്ഞായാ അഭാവാത് കഥമുച്യതേ ഭിന്നം കപാലം കട്യാമിതി? തദുക്തം സുശ്രുതേ– “ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖവങ്ക്ഷണശിരഃസു കപാലാനി|” (സു. ശാ. അ. ൫) ഇതി; ഉച്യതേ– നിതമ്ബഗ്രഹണേന തത്ര കടീഗ്രഹണാദദോഷഃ; അഥവാ സര്വം കപാലസഞ്ജ്ഞിതമ് അസ്ഥിഭിന്നം, തഥാ കട്യാം ചാസ്ഥിഭിന്നം വര്ജയേത്| അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ചേതി തു നിയമാര്ഥം; തേന ലലാടേ കപാലസ്യാസംശ്ലിഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വം, നാന്യഥാ ഭിന്നസ്യേതി| ഭിന്നം കപാലമിതി കാണ്ഡഭഗ്നമേതത്| സന്ധിമുക്തമിതി നാനാവിധമപി സന്ധിമുക്തം കട്യാം ന സിധ്യതീതി| ച്യുതമിതി അധഃക്ഷിപ്തമ്, അന്യസ്തു വിശ്ലിഷ്ടമാഹ; അഥവാ കട്യാം സന്ധിമുക്തം ച്യുതലക്ഷണം ന സര്വമ്| ജഘനം പ്രതിപിഷ്ടം ചേതി ജഘനസ്ഥാനേ പിഷ്ടമുത്പിഷ്ടമേതത്തഥാ ച്യുതമിതി ച| സന്ധിമുക്തം പുനര്വിശേഷാര്ഥമുക്തം, വിശേഷാഭിധാനാദന്യസ്യ കടീസന്ധിമുക്തസ്യ കദാചിത് സാധ്യതാ സൂച്യതേ, അത ഏവ ചികിത്സിതേ “തതഃ സ്ഥാനസ്ഥിതേ സന്ധൌ” (സു. ചി. അ. ൩) ഇതി വക്ഷ്യതി| അസംശ്ലിഷ്ടകപാലം ച ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യദിതി യഥാ അവിദ്യമാനസംശ്ലേഷം യത് കപാലം, തഥാ ലലാടേ ചൂര്ണിതം ച യത് വിഘടിതസന്ധി തദസാധ്യമ്| ഭഗ്നമിതി സാമാന്യേന സന്ധിമുക്തം കാണ്ഡഭഗ്നം ച ഗൃഹ്യതേ| അന്യേ തു ഭഗ്നമിത്യനേന കാണ്ഡഭഗ്നവിശേഷം ‘പ്രസാരണേ കമ്പമാനമ്’ ഇത്യനേനോക്തം വദന്തി| ഉക്തം ച ഭാലുകിനാ– “ശങ്ഖേ മൂര്ധ്നി സ്തനാന്തരേ വാ കാണ്ഡേ ഭഗ്നം മരണായ|” ഇതി| സ്തനാന്തരേ ഉരസി, മൂര്ധ്നി ചൂഡാസ്ഥാനേ||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യതാമാഹ– ഭിന്നമിത്യാദി| ഭഗ്നമിതി വാച്യേ ഭിന്നമിതി യത്കൃതം, തത്കപാലാനാം പ്രായശോ ഭേദാത്| യദുക്തമിഹൈവ– ‘കപാലാനി വിഭിദ്യന്തേ’ ഇത്യാദി| നനു, കട്യസ്ഥ്നഃ കപാലസഞ്ജ്ഞായാ അഭാവാത് കഥമുച്യതേ ഭിന്നം കപാലം കട്യാമിതി? യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ജാനുനിതമ്ബാംസഗണ്ഡതാലുശങ്ഖവങ്ക്ഷണശിരസ്സു കപാലാനി” ഇതി| ഉച്യതേ– നിതമ്ബഗ്രഹണേന തത്ര കടീഗ്രഹണാദദോഷഃ, അഥവാ സര്വം കപാലസഞ്ജ്ഞിതമസ്ഥിഭിന്നം, ഛേദാത്തഥാ കട്യാം ചാസ്ഥിഭിന്നം ച വര്ജയേത്| സന്ധിമുക്തമിത്യാദി നാനാവിധമപി സന്ധിമുക്തം കട്യാം ന സിദ്ധ്യതി| തഥാ കട്യാം ച്യുതമിതി അധഃക്ഷിപ്തം, സഞ്ജ്ഞേയമ്| പിഷ്ടമുത്പിഷ്ടമസഞ്ജ്ഞം ച, ജഘനം പ്രതി ലക്ഷീകൃതം ന സിദ്ധ്യതി| പുനര്വര്ജ്യം ഭഗ്നമാഹ– അസംശ്ലിഷ്ടമിത്യാദി| യഥാ തഥാ അവിദ്യമാനസംശ്ലേഷം യത് കപാലം തഥാ ലലാടേ ചൂര്ണിതം യത് വിഘടിതസന്ധി തദസാധ്യമ്| ഭഗ്നമിതി സാമാന്യേന സന്ധിമുക്തം കാണ്ഡേ ഭഗ്നം ച ഗൃഹ്യതേ, അന്യേ തു ഭഗ്നമിതി കാണ്ഡേ ഭഗ്നമാഹുഃ| യദുക്തം ഭാലുകിനാ– “ശങ്ഖേ മൂര്ധ്നി സ്തനാന്തരേ വാ കാണ്ഡേ ഭഗ്നം മരണായ|” ഇതി| സ്തനാന്തരേ ഉരസി, സ്തനഗ്രഹണേന സ്തനാന്തരം ബോദ്ധവ്യമ്||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വേഷാമനവധാനതോऽസാധ്യത്വമാഹ– സമ്യഗിത്യാദി| സന്ധിതം സംയമിതമ്| ദുര്നിക്ഷേപനിബന്ധനാദിതി ദുഃസ്ഥാപനാത്തഥാ ദുഷ്ടബന്ധനാത്| സങ്ക്ഷോഭാദ്വേതി അഭിഘാതഭയാദിസങ്ക്ഷോഭാത്| അയമര്ഥഃ– സമ്യക്സംയമിതമപി ദുഃസ്ഥാപനാത്, സുന്യസ്തമപി ദുഷ്ടബന്ധനാത്, സുന്യസ്തം സുബദ്ധമപി സങ്ക്ഷോഭാദ്വികൃതമസാധ്യമ്||൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വേഷാമനവധാനതോऽസാധ്യത്വമാഹ– സമ്യഗിത്യാദി| ദുര്നിക്ഷേപനിബന്ധനാത് ദുഃസ്ഥാപനാത് തഥാ ദുഷ്ടബന്ധനാത്| സങ്ക്ഷോഭാദ്വേതി അഭിഘാതഭയാദിസങ്ക്ഷോഭാത്| അയമര്ഥഃ– സമ്യക്സംയമിതമപി ദുഷ്ടബന്ധനാത്തഥാ സുന്യസ്തം സുബദ്ധമപി സങ്ക്ഷോഭാത് വികൃതമസാധ്യമ്||൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസ്ഥിവിശേഷേണ ഭഗ്നവിശേഷമാഹ– തരുണാസ്ഥീനീത്യാദി| നമ്യന്തേ വക്രീഭവന്തി, തേനാത്ര വക്രലക്ഷണം ഭഗ്നമ്| ഘ്രാണകര്ണാക്ഷിപുടേഷു തരുണം കോമലമസ്ഥി| ഭിദ്യന്തേ നലകാനി ചേതി അസ്ഥ്യന്തരാനുപ്രവേശാദ്ഭിദ്യന്തേ, അതിപാതിതലക്ഷണേന ച ഭഗ്നേന നലകാനി യുജ്യന്തേ; അന്യേ തു ദ്വാദശവിധമപി ഭഗ്നമത്രേച്ഛന്തി| കപാലാനി വിഭജ്യന്ത ഇതി കപാലേഷു വിദരണലക്ഷണോ ഭഗ്നഃ| ‘വിഭിദ്യന്തേ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, അര്ഥസ്തു സ ഏവ| രുചകാനി ദന്താഃ, തേഷു സ്ഫുടിതലക്ഷണോ ഭഗ്നഃ| അസ്ഥീനി പഞ്ചവിധാനി തരുണനലകകപാലവലയരുചകഭേദാത്| രുചകാനി ചേതി ചകാരാത് വലയാന്യപി സ്ഫുടിതാനി ഭവന്തീതി| ഏതത് സുശ്രുതേ സ്ഫുടിതം ഭഗ്നമ്||൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസ്ഥിവിശേഷേണ ഭഗ്നവിശേഷമാഹ– തരുണേത്യാദി| ഘ്രാണകര്ണാക്ഷികൂടേഷു തരുണാസ്ഥീനി കോമലാസ്ഥീനി, നമ്യന്തേ വക്രീഭവന്തി| അത്ര വക്രലക്ഷണം ഭഗ്നമ്| ഭിദ്യന്തേ നലകാനീത്യാദി| അസ്ഥ്യന്തരാനുപ്രവേശാദ്ഭിദ്യന്തേ, അതിപാതിതലക്ഷണേന ച ഭഗ്നേന നലകാനി യുജ്യന്തേ| അന്യേ തു ദ്വാദശവിധമപി ഭഗ്നമാത്രമിച്ഛന്തി| കപാലേഷു വിദരണലക്ഷണോ ഭഗ്നഃ| രുചകാനി ദന്താഃ, തേഷു സ്ഫുടിതലക്ഷണോ ഭങ്ഗഃ| അസ്ഥീനി പഞ്ചവിധാനി, തരുണനലകകപാലവലയരുചകഭേദാത്| ചകാരാദ് വലയാന്യപി സ്ഫുടന്തീതി ജ്ഞേയമ്| ഏതച്ച സുശ്രുതേ സ്ഫുടിതം ഭഗ്നമ്||൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഭഗ്നനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ഭഗ്നനിദാനമ്||൪൪||