૪૪. ભગ્નનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આગન્તુસામાન્યાત્ ભગ્નનિદાનમ્| દ્વિવિધં હિ ભગ્નં સવ્રણમવ્રણં ચ, તત્ર સવ્રણમભિધાયાવ્રણમાહ– ભગ્નં સમાસાદિત્યાદિ| હુતાશ ઇતિ અગ્નિવેશસમ્બોધનં, ચરકે હુતાશશબ્દેનાગ્નિવેશોઽભિધીયતે, એકદેશેનાપિ સમુદાયપ્રતીતેઃ| કાણ્ડે ચ સન્ધૌ ચેતિ સન્ધિવિચ્છિન્નમેકં, દ્વિતીયં કાણ્ડભગ્નં; કાણ્ડમસ્થિકાણ્ડઃ, કાણ્ડેન ચ નલકકપાલવલયતરુણરુચકાનાં ગ્રહઃ, તત્ર ભગ્નં કાણ્ડે ભગ્નં; દ્વયોરસ્થ્નોઃ, સન્ધાનં સન્ધિઃ, તદ્વિશ્લેષઃ સન્ધિમુક્તમ્| તત્ર સન્ધાવિતિ સન્ધૌ મુક્તે ‘લિઙ્ગમભિધીયતે’ ઇતિ શેષઃ| નનુ કથં સન્ધિમુક્તં ભગ્નમુચ્યતે? અસ્થ્નાં હિ ભઙ્ગો યુક્તઃ| ઉચ્યતે– અસ્થિવિશ્લેષોઽત્ર ભગ્નોઽભિપ્રેતઃ, સ ચ કાણ્ડભગ્ને સન્ધિમુક્તે ચાસ્તીતિ ન દોષઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આગન્તુત્વસામાન્યાદ્ભગ્નમાહ– ભગ્નમિત્યાદિ| તં ચાગન્તુવ્રણં સમાસાત્ દ્વિવિધમાહુઃ, કથમિત્યાહ– કાણ્ડે ભગ્નં તથા સન્ધૌ ચેતિ; સન્ધિવિચ્છિન્નમેકં, કાણ્ડમસ્થિકાણ્ડઃ, કાણ્ડેન ચ નલકકપાલવલયતરુણરુચકાનાં ગ્રહણં, તત્ર ભગ્નં કાણ્ડે ભગ્નમ્| દ્વયોરસ્થ્નોઃ સન્ધાનં સન્ધિઃ, તદ્વિશ્લેષઃ સન્ધિમુક્તમ્| સન્ધિમુક્તસ્ય ષાડ્વિધ્યમાહ– ઉત્પિષ્ટેત્યાદિ| તત્ર સન્ધાવિતિ તત્ર તયોઃ કાણ્ડભગ્નસન્ધિભગ્નયોર્મધ્યે, સન્ધૌ મુક્તેઽપિ ‘લિઙ્ગમભિધીયત’ ઇતિ શેષઃ| ઉત્પિષ્ટાદિભેદેન ષોઢા ભવતિ| નનુ, કથં સન્ધિમુક્તં ભગ્નમુચ્યતે? અસ્થ્નાં ભઙ્ગો યુક્તઃ; ઉચ્યતે અસ્થિવિશ્લેષોઽત્ર ભગ્નોઽભિપ્રેતઃ, સ ચ કાણ્ડભગ્ને સન્ધિમુક્તે ચાસ્તીતિ ન દોષઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્ધિભગ્નસ્ય સામાન્યલિઙ્ગમાહ– પ્રસારણેત્યાદિ| પ્રસારણાકુઞ્ચનવર્તનોગ્રા રુગિતિ પ્રસારણાદિષુ ઉગ્રા રુક્| વર્તનં નિષ્ક્રિયતયાઽવસ્થાનમ્|૧|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર સન્ધિમુક્તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– પ્રસારણેત્યાદિ| પ્રસારણાદિષુ ઉગ્રા રુક્ વ્યથા, વર્તનમિતિ નિષ્ક્રિયતયાઽવસ્થાનમ્| એતત્સામાન્યલિઙ્ગમ્|૧|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉત્પિષ્ટાદિલિઙ્ગમાહ– ઉત્પિષ્ટસન્ધેરિત્યાદિ| ઉત્પિષ્ટં દ્વાભ્યામસ્થિભ્યાં સન્ધૌ ઘર્ષણમ્| શ્વયથુઃ સમન્તાદિતિ ઉભયભાગે શોથઃ, ઉભયતઃ સન્ધ્યસ્થ્નોર્ઘર્ષિતત્વાત્| વિશેષતો રાત્રિભવા રુજા ચેતિ અભિઘાતકુપિત એવ રાત્રૌ શૈત્યેનાત્યન્તં વૃદ્ધો વાયુઃ રુજાં કરોતિ| અત્ર ચૂર્ણિતત્વેન માર્ગાવરણાત્ વાતકોપ ઇત્યર્થઃ| વિશ્લિષ્ટજે ઇતિ વિશ્લિષ્ટજાતે સન્ધિમુક્તે, વિશ્લિષ્ટં મનાક્ સન્ધિવિશ્લેષઃ શિથિલતામાત્રં, વિશ્લિષ્ટમિતિ ભાવે ક્તઃ| તૌ ચેતિ વિશ્લિષ્ટે રાત્રિરુજાસમન્તાચ્છોથૌ; સમન્તાચ્છોથોઽપ્યત્રાલ્પો બોધ્યઃ, સન્ધેરનભિઘાતાત્| સન્ધિવિક્રિયયા અસ્થ્નોરપસૃતત્વાત્ મધ્યનિમ્નત્વં, “ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિં વૈદ્યો ન ઘટ્ટયેત્|” (સુ. ચિ. અ. ૨) ઇતિ વચનાત્; મનાગ્વિક્રિયયા વા| રુજા ચ નિત્યમિતિ સર્વદા રુજા બલવતી ભવતીત્યુત્પિષ્ટાદ્વિશેષઃ| વિવર્તિતે ઇતિ ‘સન્ધૌ’ ઇતિ શેષઃ, વિવર્તિતે વિપરીતં વર્તિતે; વિવર્તનં સન્ધૌ દ્વયોરસ્થ્નોર્વિવૃતિર્વિભ્રમણમનાર્જવતા| પાર્શ્વરુજશ્ચ તીવ્રા ઇતિ આભ્યન્તરસન્ધિસ્થાનયોઃ પાર્શ્વસન્ધ્યસ્થ્નોઃ પાર્શ્વગમનાત્તીવ્રાઃ પાર્શ્વરુજઃ| તિર્યગ્ગત ઇતિ તિર્યક્ક્ષિપ્તે| અત્ર હ્યેકં સન્ધ્યસ્થિ સન્ધિસ્થાનં ત્યક્ત્વા તિર્યગ્યાતિ| ક્ષિપ્તેઽતીતિ અતિક્ષિપ્તે; ‘ઊર્ધ્વમ્’ ઇતિ શેષઃ| અત્ર હ્યેકાસ્થિવિક્રિયયા ઉભયાસ્થિવિક્રિયયા વા દ્વયોરપ્યસ્થ્નોઃ પરસ્પરાતિક્રમણં દૂરગમનં વા; વિશ્લિષ્ટે તુ મનાક્ શિથિલતામાત્રમ્; અધઃક્ષિપ્તે તુ કિઞ્ચિદધોગમનમિતિ વિશેષઃ| “વિષમાશ્ચ સક્થ્નોઃ” ઇતિ પાઠે તુ ‘રુજ’ ઇતિ શેષઃ| ક્ષિપ્તે ત્વધોરુગ્વિઘટશ્ચ સન્ધેરિતિ અધઃક્ષિપ્તે રુક્ રુજા, સન્ધેર્વિઘટશ્ચ વિઘટનમ્| ‘વિરુદ્ધચેષ્ટા વિઘટસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિઘટિતસ્ય સન્ધેરિત્યર્થઃ| અત્ર અધોઽસ્થિગમનમ્| અધઃ ક્ષિપ્તવદૂર્ધ્વં ક્ષિપ્તસ્યાપ્યભિધાને પ્રાપ્તે અનુક્તિરતિક્ષિપ્તેઽવરોધાત્||૨-૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ– ઉત્પિષ્ટસન્ધેરિત્યાદિ| ઉત્પિષ્ટં દ્વાભ્યામસ્થિભ્યાં સન્ધૌ ઘર્ષણં, શ્વયથુઃ સમન્તાદિતિ ઉભયભાગે શોફઃ, ઉભયતઃ સન્ધ્યસ્થ્નોર્ઘર્ષણાત્| વિશેષત ઇત્યાદ્યભિઘાતકુપિત એવ રાત્રૌ શૈત્યેનાત્યન્તં વૃદ્ધો વાયુઃ રુજં કરોતિ, અત્ર ચૂર્ણિતત્વેન માર્ગાવરણાદ્વાતપ્રકોપ ઇત્યર્થઃ| વિશ્લિષ્ટમાહ– વિશ્લિષ્ટજ ઇત્યાદિ| વિશ્લિષ્ટે સન્ધિમુક્તે તૌ ચ નિત્યં ચ રુજા ચ ભવતિ| વિશ્લિષ્ટં મનાક્સન્ધિવિશ્લેષઃ, શિથિલતામાત્રં; વિશ્લિષ્ટમિતિ ભાવે ક્તઃ| તેનાલ્પઃ શોફો બોદ્ધવ્યઃ| તૌ ચેતિ રાત્રિરુજાસમન્તાચ્છોથૌ, સમન્તાચ્છોથોઽપ્યત્રાલ્પો બોધ્યઃ, સન્ધેરનભિઘાતાત્| સન્ધિવિક્રિયયા અસ્થ્નોરપસૃતત્વાન્મધ્યનિમ્નત્વમ્| “ઉત્પિષ્ટમથ વિશ્લિષ્ટં સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્| જઘનં પ્રતિપિષ્ટં ચ ભગ્નં યત્તદ્વિવર્જયેત્||” ઇતિ| મનાક્ વિક્રિયયા વા| રુજા ચ નિત્યમિતિ સર્વદા રુજા બલવતી ભવતીત્યુત્પિષ્ટાદ્વિશેષઃ| વિવર્તિતમિતિ, સન્ધાવિતિ શેષઃ| વિવર્તિતે વિપરીતં વર્તિતે, વિવર્તનં સન્ધૌ દ્વયોરસ્થ્નોર્વિવૃતિર્વિભ્રમણમનાર્જવતા| પાર્શ્વે રુજાશ્ચ તીવ્રાઃ સન્તિ, અત્યન્તસન્ધિસ્થાનયોઃ પાર્શ્વસન્ધ્યસ્થ્નોઃ પાર્શ્વગતત્વાત્તીવ્રાઃ પાર્શ્વરુજઃ, ચકારાત્ સન્ધિસંશ્રયયોરપ્યસ્થ્નોર્વ્યાવર્તનેન પાર્શ્વોપગમનાદ્વિષમાઙ્ગતેતિ ડલ્લણઃ| તિર્યગિત્યાદિ– તિર્યક્ ક્ષિપ્તે, સન્ધાવિતિ શેષઃ| અત્ર હ્યેકસન્ધ્યસ્થિ સન્ધિસ્થાનં ત્યક્ત્વા તિર્યગ્યાતિ| અતિક્ષિપ્તમાહ– ક્ષિપ્ત ઇત્યાદિ| ક્ષિપ્તે ઊર્ધ્વમિતિ શેષઃ| અત્ર તુ દ્વયોરપિ અસ્થ્નોઃ પરસ્પરાતિક્રમણં, દૂરગમનં વા, વિશ્લિષ્ટે તુ મનાક્ શિથિલતામાત્રમિતિ ભેદઃ| અધઃક્ષિપ્તે તુ કિઞ્ચિદધોગમનમિતિ વિશેષઃ| સક્થ્નોરૂરુકટિસન્ધ્યોર્વિષમમિતિ| શૂલં વિષમમિતિ કદાચિદ્ધીનં કદાચિદ્વિવૃદ્ધમ્| ‘વિષમાશ્ચ સક્થ્નોઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્ર રુજા ઇતિ શેષઃ| અધઃક્ષિપ્તમાહ– ક્ષિપ્તે ત્વિત્યાદિ| અધઃક્ષિપ્તેઽધોગતે સન્ધૌ રુક્ રુજા, સન્ધેર્વિઘટશ્ચ, વિઘટો વિઘટનમ્| ‘વિરુદ્ધચેષ્ટા વિઘટસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિઘટિતસ્ય સન્ધેરિત્યર્થઃ| અત્રાધોઽસ્થિગમનમ્| અધઃક્ષિપ્તવદૂર્ધ્વક્ષિપ્તસ્યાપ્યભિધાને પ્રાપ્તેઽનુક્તિરતિક્ષિપ્તેઽવરોધાત્||૨-૩||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અતઃ પરં કાણ્ડે ભગ્નમભિધીયતે– કાણ્ડે ત્વત ઇત્યાદિ| કાણ્ડે ઇત્યત્ર ભગ્નમિતિ શેષઃ| અત ઇતિ અતઃ પરમ્| કર્કટકેતિ ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્નિપીડનેનાવનતમ્, અત એવ મધ્યે ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટતુલ્યત્વાત્ કર્કટકમ્| અશ્વકર્ણેતિ અશ્વકર્ણવત્ વિપુલાસ્થિનિર્ગમાદશ્વકર્ણમ્| વિચૂર્ણિતમિતિ ક્ષુણ્ણમસ્થિ, તચ્ચ શબ્દસ્પર્શાભ્યામવગન્તવ્યમ્| પિચ્ચિતમિતિ યન્ત્રિતં બહુશોથમ્| અસ્થિછલ્લિકેતિ છલ્લં વલ્કલં તદત્રાસ્તીતિ અસ્થિછલ્લિકા, અત્ર મત્વર્થીયષ્ઠિકન્| અત્ર તુ આ ન ભવતિ, વૃદ્ધેરનિત્યત્વાત્| એષા પાર્શ્વગતસ્તોકાસ્થિવિશ્લેષાદ્ભવતિ| ‘અસ્થિછલ્લિતમ્’ ઇતિ વા પાઠઃ, છલ્લમસ્ય સઞ્જાતમિતિ છલ્લિતમ્| કાણ્ડેષુ ભગ્નમિત્યનેન કાણ્ડભગ્નમભિધીયતે, પ્રસારણે કમ્પમાનં કાણ્ડભગ્નમ્| યદ્યપિ કાણ્ડે ભગ્નં સર્વમેવ કર્કટાદિ, તથાઽપિ વિશિષ્ટે કાણ્ડભગ્ને કાણ્ડભગ્નસઞ્જ્ઞેયં બોદ્ધવ્યા| યથા– જાઙ્ગલશબ્દો જઙ્ઘાલાદ્યષ્ટવિધમાંસવર્ગે સામાન્યે, વિશેષે પુનરેણાદાવેવ ચ વર્તતે| અતિપાતિતમિતિ અસ્થિનિઃશેષતશ્છિન્નમતિપાતિતમ્| મજ્જાગતમિતિ અસ્થ્યવયવોઽસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશ્ય મજ્જાનં નિઃસારયતીતિ મજ્જાગતમ્| સ્ફુટિતં સ્તોકં બહુધા વિદીર્ણં શૂકપૂર્ણમિવ વેદનાવત્| વક્રમિતિ અવિમુક્તાસ્થિ કુબ્જીભૂતં વક્રમ્| વક્રતાઽપિ ભગ્નત્વં જ્ઞેયમ્| છિન્નં દ્વિધેતિ એકમણુવિદીર્ણં, બહુવિદીર્ણમન્યત્; એકં વિદીર્ણં, સંલગ્નમપરં વિદીર્ણં દ્વિધાભૂતમ્; અન્યસ્તુ વિપુલૈકવિદરણમિત્યાહ; સુશ્રુતે એતત્ પાટિતસઞ્જ્ઞમ્| કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશવિધત્વં નિયમયતિ– કાણ્ડ ઇતિ| અત્ર ભગ્નમિતિ શેષઃ| અપિશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમઃ, સ ચાવધારણાર્થં, તેન છિન્નમિત્યત્ર સમ્બધ્યતે| છિન્નમેવ દ્વિધા, ન કર્કટાદિ||૪-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતઃ પરં કાણ્ડે ભગ્નમાહ– કાણ્ડે ત્વિત્યાદિ| છિન્નં દ્વિધા કાણ્ડે ઇત્યત્ર ભગ્નમ્ ઇતિ શેષઃ| અત ઇતિ અતઃ પરમ્| કર્કટકેતિ ઉભયોઃ પાર્શ્વયોઃ નિપીડનેનાવનતમ્, અત એવ મધ્યે ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટતુલ્યત્વાત્કર્કટકમ્| અશ્વકર્ણેતિ અશ્વકર્ણવદ્વિપુલાસ્થિનિર્ગમાદશ્વકર્ણમ્| વિચૂર્ણિતમિતિ ક્ષુણ્ણમસ્થિ, તચ્ચ શબ્દસ્પર્શાભ્યામવગન્તવ્યમ્| પિચ્ચિતમિતિ યન્ત્રિતં બહુશોથમ્| અસ્થિચ્છલ્લિકેતિ– છલ્લં વલ્કલં, તદત્રાસ્તીતિ અસ્થિચ્છલ્લિકા, એષા પાર્શ્વગતસ્તોકાસ્થ્યવયવવિશ્લેષાદ્ભવતિ| “અસ્થિચ્છલ્લિતમ્” ઇતિ વા પાઠઃ| છલ્લમસ્ય જાતં છલ્લિતમ્| કાણ્ડેષુ ભગ્નમિત્યાદિ| અનેન કાણ્ડભગ્નમિત્યભિધીયતે| પ્રસારણે કમ્પમાનં કાણ્ડભગ્નમ્| યદ્યપિ કાણ્ડે ભગ્નં સર્વમેવ કર્કટકાદિ, તથાઽપિ વિશિષ્ટે કાણ્ડે ભગ્ને સઞ્જ્ઞેયં બોદ્ધવ્યા| અતિપાતિતમિતિ અસ્થિ નિઃશેષતશ્છિન્નમતિપાતિતમ્| મજ્જાગતમિતિ અસ્થ્યવયવોઽસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશ્ય મજ્જાનં નિઃસારયતીતિ મજ્જાગતમ્| સ્ફુટિતં સ્તોકં બહુધા વિદીર્ણં શૂકપૂર્ણમિવ વેદનાવત્| વક્રમિતિ અવિમુક્તાસ્થિ કુબ્જીભૂતં વક્રં, વક્રતાઽપિ ભગ્નત્વં જ્ઞેયમ્| છિન્નં દ્વિધેતિ એકમણુવિદીર્ણં, બહુવિદીર્ણમન્યત્| કશ્ચિદેકતરપાર્શ્વલગ્નમપરત્ર વિદીર્ણમિત્યાહ, અન્યશ્ચ વિપુલૈકવિદરણમ્, એતચ્ચ સુશ્રુતે પાટિતસઞ્જ્ઞમ્| કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશવિધત્વં નિયમયતિ– દ્વાદશધાઽપિ કાણ્ડ ઇતિ કાણ્ડે; ઇત્યત્ર ભગ્નમિતિ શેષઃ| અપિશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમઃ, સ ચાવધારણાર્થઃ, તેન છિન્નમિત્યત્ર સમ્બધ્યતે, છિન્નમેવ દ્વિધા ન કર્કટકાદિ| સામાન્યેન કાણ્ડભગ્નલક્ષણમાહ– સ્રસ્તાઙ્ગતેત્યાદિ| કાણ્ડે ભગ્નસ્યૈતચ્ચિહ્નં સ્રસ્તાઙ્ગતા શોફરુજયોરતિવૃદ્ધિઃ| સમ્પીડ્યમાને હસ્તાદિના મૃદિતે સતિ શબ્દઃ, સ્પર્શાસહશ્ચ, તથા સ્પન્દનતોદશૂલા ભવન્તિ| સર્વાસુ શયનાસનાદિકાસ્વવસ્થાસુ શર્મલાભો ન ભવતિ||૪-૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશપ્રકારાદપ્યધિકત્વમાહ– ભગ્નમિત્યાદિ| સમાસતો નામભિરેવ તુલ્યમિતિ સઙ્ક્ષેપતો નામાનુરૂપમેતદવગન્તવ્યમિત્યર્થઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કાણ્ડે ભગ્નસ્ય દ્વાદશપ્રકારાદપ્યધિકત્વમાહ– ભગ્નમિત્યાદિ| સઙ્ક્ષેપતો નામાનુરૂપમેતદેવાવગન્તવ્યં, યસ્યેદૃશાસ્થિ ભગ્નં તસ્યૈવ નામેત્યર્થઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કષ્ટસાધ્યતામાહ– અલ્પેત્યાદિ| વાતાત્મકસ્યેતિ વાતપ્રકૃતેઃ| ઉપદ્રવૈરિતિ ઉપદ્રવા જ્વરાધ્માનમૂત્રપુરીષસઙ્ગાદયઃ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભગ્નસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ– અલ્પાશિન ઇતિ| આહારરહિતસ્ય, અનાત્મવતોઽપથ્યાશિનઃ, વાતાત્મકસ્ય વાતપ્રકૃતેઃ| ઉપદ્રવૈરિત્યાદિ ઉપદ્રવા જ્વરમોહમૂત્રપુરીષસઙ્ગાદયઃ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યતામાહ– ભિન્નં કપાલમિત્યાદિ| ભગ્નમિતિ વાચ્યે ભિન્નમિતિ યત્ કૃતં, તત્ કપાલાનાં પ્રાયશો ભેદાત્| અત એવોક્તમ્– “કપાલાનિ વિભજ્યન્તે” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ| નનુ, કટ્યસ્થ્નઃ કપાલસઞ્જ્ઞાયા અભાવાત્ કથમુચ્યતે ભિન્નં કપાલં કટ્યામિતિ? તદુક્તં સુશ્રુતે– “જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણશિરઃસુ કપાલાનિ|” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ; ઉચ્યતે– નિતમ્બગ્રહણેન તત્ર કટીગ્રહણાદદોષઃ; અથવા સર્વં કપાલસઞ્જ્ઞિતમ્ અસ્થિભિન્નં, તથા કટ્યાં ચાસ્થિભિન્નં વર્જયેત્| અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચેતિ તુ નિયમાર્થં; તેન લલાટે કપાલસ્યાસંશ્લિષ્ટસ્યાસાધ્યત્વં, નાન્યથા ભિન્નસ્યેતિ| ભિન્નં કપાલમિતિ કાણ્ડભગ્નમેતત્| સન્ધિમુક્તમિતિ નાનાવિધમપિ સન્ધિમુક્તં કટ્યાં ન સિધ્યતીતિ| ચ્યુતમિતિ અધઃક્ષિપ્તમ્, અન્યસ્તુ વિશ્લિષ્ટમાહ; અથવા કટ્યાં સન્ધિમુક્તં ચ્યુતલક્ષણં ન સર્વમ્| જઘનં પ્રતિપિષ્ટં ચેતિ જઘનસ્થાને પિષ્ટમુત્પિષ્ટમેતત્તથા ચ્યુતમિતિ ચ| સન્ધિમુક્તં પુનર્વિશેષાર્થમુક્તં, વિશેષાભિધાનાદન્યસ્ય કટીસન્ધિમુક્તસ્ય કદાચિત્ સાધ્યતા સૂચ્યતે, અત એવ ચિકિત્સિતે “તતઃ સ્થાનસ્થિતે સન્ધૌ” (સુ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ વક્ષ્યતિ| અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યદિતિ યથા અવિદ્યમાનસંશ્લેષં યત્ કપાલં, તથા લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્ વિઘટિતસન્ધિ તદસાધ્યમ્| ભગ્નમિતિ સામાન્યેન સન્ધિમુક્તં કાણ્ડભગ્નં ચ ગૃહ્યતે| અન્યે તુ ભગ્નમિત્યનેન કાણ્ડભગ્નવિશેષં ‘પ્રસારણે કમ્પમાનમ્’ ઇત્યનેનોક્તં વદન્તિ| ઉક્તં ચ ભાલુકિના– “શઙ્ખે મૂર્ધ્નિ સ્તનાન્તરે વા કાણ્ડે ભગ્નં મરણાય|” ઇતિ| સ્તનાન્તરે ઉરસિ, મૂર્ધ્નિ ચૂડાસ્થાને||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યતામાહ– ભિન્નમિત્યાદિ| ભગ્નમિતિ વાચ્યે ભિન્નમિતિ યત્કૃતં, તત્કપાલાનાં પ્રાયશો ભેદાત્| યદુક્તમિહૈવ– ‘કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે’ ઇત્યાદિ| નનુ, કટ્યસ્થ્નઃ કપાલસઞ્જ્ઞાયા અભાવાત્ કથમુચ્યતે ભિન્નં કપાલં કટ્યામિતિ? યદુક્તં સુશ્રુતે– “જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણશિરસ્સુ કપાલાનિ” ઇતિ| ઉચ્યતે– નિતમ્બગ્રહણેન તત્ર કટીગ્રહણાદદોષઃ, અથવા સર્વં કપાલસઞ્જ્ઞિતમસ્થિભિન્નં, છેદાત્તથા કટ્યાં ચાસ્થિભિન્નં ચ વર્જયેત્| સન્ધિમુક્તમિત્યાદિ નાનાવિધમપિ સન્ધિમુક્તં કટ્યાં ન સિદ્ધ્યતિ| તથા કટ્યાં ચ્યુતમિતિ અધઃક્ષિપ્તં, સઞ્જ્ઞેયમ્| પિષ્ટમુત્પિષ્ટમસઞ્જ્ઞં ચ, જઘનં પ્રતિ લક્ષીકૃતં ન સિદ્ધ્યતિ| પુનર્વર્જ્યં ભગ્નમાહ– અસંશ્લિષ્ટમિત્યાદિ| યથા તથા અવિદ્યમાનસંશ્લેષં યત્ કપાલં તથા લલાટે ચૂર્ણિતં યત્ વિઘટિતસન્ધિ તદસાધ્યમ્| ભગ્નમિતિ સામાન્યેન સન્ધિમુક્તં કાણ્ડે ભગ્નં ચ ગૃહ્યતે, અન્યે તુ ભગ્નમિતિ કાણ્ડે ભગ્નમાહુઃ| યદુક્તં ભાલુકિના– “શઙ્ખે મૂર્ધ્નિ સ્તનાન્તરે વા કાણ્ડે ભગ્નં મરણાય|” ઇતિ| સ્તનાન્તરે ઉરસિ, સ્તનગ્રહણેન સ્તનાન્તરં બોદ્ધવ્યમ્||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વેષામનવધાનતોઽસાધ્યત્વમાહ– સમ્યગિત્યાદિ| સન્ધિતં સંયમિતમ્| દુર્નિક્ષેપનિબન્ધનાદિતિ દુઃસ્થાપનાત્તથા દુષ્ટબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદ્વેતિ અભિઘાતભયાદિસઙ્ક્ષોભાત્| અયમર્થઃ– સમ્યક્સંયમિતમપિ દુઃસ્થાપનાત્, સુન્યસ્તમપિ દુષ્ટબન્ધનાત્, સુન્યસ્તં સુબદ્ધમપિ સઙ્ક્ષોભાદ્વિકૃતમસાધ્યમ્||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વેષામનવધાનતોઽસાધ્યત્વમાહ– સમ્યગિત્યાદિ| દુર્નિક્ષેપનિબન્ધનાત્ દુઃસ્થાપનાત્ તથા દુષ્ટબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદ્વેતિ અભિઘાતભયાદિસઙ્ક્ષોભાત્| અયમર્થઃ– સમ્યક્સંયમિતમપિ દુષ્ટબન્ધનાત્તથા સુન્યસ્તં સુબદ્ધમપિ સઙ્ક્ષોભાત્ વિકૃતમસાધ્યમ્||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસ્થિવિશેષેણ ભગ્નવિશેષમાહ– તરુણાસ્થીનીત્યાદિ| નમ્યન્તે વક્રીભવન્તિ, તેનાત્ર વક્રલક્ષણં ભગ્નમ્| ઘ્રાણકર્ણાક્ષિપુટેષુ તરુણં કોમલમસ્થિ| ભિદ્યન્તે નલકાનિ ચેતિ અસ્થ્યન્તરાનુપ્રવેશાદ્ભિદ્યન્તે, અતિપાતિતલક્ષણેન ચ ભગ્નેન નલકાનિ યુજ્યન્તે; અન્યે તુ દ્વાદશવિધમપિ ભગ્નમત્રેચ્છન્તિ| કપાલાનિ વિભજ્યન્ત ઇતિ કપાલેષુ વિદરણલક્ષણો ભગ્નઃ| ‘વિભિદ્યન્તે’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, અર્થસ્તુ સ એવ| રુચકાનિ દન્તાઃ, તેષુ સ્ફુટિતલક્ષણો ભગ્નઃ| અસ્થીનિ પઞ્ચવિધાનિ તરુણનલકકપાલવલયરુચકભેદાત્| રુચકાનિ ચેતિ ચકારાત્ વલયાન્યપિ સ્ફુટિતાનિ ભવન્તીતિ| એતત્ સુશ્રુતે સ્ફુટિતં ભગ્નમ્||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસ્થિવિશેષેણ ભગ્નવિશેષમાહ– તરુણેત્યાદિ| ઘ્રાણકર્ણાક્ષિકૂટેષુ તરુણાસ્થીનિ કોમલાસ્થીનિ, નમ્યન્તે વક્રીભવન્તિ| અત્ર વક્રલક્ષણં ભગ્નમ્| ભિદ્યન્તે નલકાનીત્યાદિ| અસ્થ્યન્તરાનુપ્રવેશાદ્ભિદ્યન્તે, અતિપાતિતલક્ષણેન ચ ભગ્નેન નલકાનિ યુજ્યન્તે| અન્યે તુ દ્વાદશવિધમપિ ભગ્નમાત્રમિચ્છન્તિ| કપાલેષુ વિદરણલક્ષણો ભગ્નઃ| રુચકાનિ દન્તાઃ, તેષુ સ્ફુટિતલક્ષણો ભઙ્ગઃ| અસ્થીનિ પઞ્ચવિધાનિ, તરુણનલકકપાલવલયરુચકભેદાત્| ચકારાદ્ વલયાન્યપિ સ્ફુટન્તીતિ જ્ઞેયમ્| એતચ્ચ સુશ્રુતે સ્ફુટિતં ભગ્નમ્||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ભગ્નનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં ભગ્નનિદાનમ્||૪૪||