൪൬. ഭഗന്ദരനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നാഡീവിശേഷത്വാത് സങ്ഖ്യാസാമ്യാച്ച ഭഗന്ദരനിദാനമ്| ഭഗന്ദരപൂര്വരൂപപിഡകാമാഹ– ഗുദസ്യേത്യാദി| ക്ഷേത്രേ ദേശേ| “സൈവ ഭിന്നാ ഭഗന്ദരഃ|” നിരുക്തിരസ്യ സുശ്രുതേന കൃതാ| തദ്യഥാ– “ഗുദഭഗബസ്തിപ്രദേശദാരണാത് ഭഗന്ദരാഃ|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഭഗശബ്ദോ ഗുദാദ്യുപലക്ഷണമ്| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തിം തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| പൂര്വരൂപം ത്വസ്യ സുശ്രുതേ പഠ്യതേ; യഥാ– “കടീകപാലവേദനാ ഗുദകണ്ഡുര്ദാഹഃ ശോഥശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി|” (സു. നി. അ. ൪) ഇതി| ഏതത് സാമാന്യം പൂര്വരൂപമ്| കടീകപാലമത്ര കടീഫലകമ്| പഞ്ചവിധ ഇതി സങ്ഖ്യാകഥനം രക്തജദ്വന്ദ്വജഭഗന്ദരസമ്ഭാവനാനിരാസാര്ഥമ്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നാഡീവിശേഷസങ്ഖ്യാസാമാന്യാദ് വ്രണവദുപക്രമാദ്വാऽതോऽനന്തരം ഭഗന്ദരനിദാനമ്| തസ്യാവസ്ഥാനസംശ്രയത്വേന ലക്ഷണമാഹ– ഗുദസ്യേത്യാദി| ക്ഷേത്രേ ദേശേ, പാര്ശ്വതഃ സമീപതഃ, പിഡകാ, സൈവ ഭിന്നാ ഭഗന്ദരാര്തികൃത്, തസ്യ ച നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– “ഗുദഭഗബസ്തിപ്രദേശദാരണാദ്ഭഗന്ദരഃ” ഇതി| ഭഗന്ദരശബ്ദേ ഭഗശബ്ദോ ഗുദാദ്യുപലക്ഷണഃ, ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ഭഗം പരിസമന്താച്ച ഗുദം ബസ്തി തഥൈവ ച| ഭഗവദ്ദാരയേദ്യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്ഞേയോ ഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| പൂര്വരൂപം ത്വസ്യ സുശ്രുതേ പഠിതമ്, യഥാ– “കടീകപാലവേദനാ ഗുദകണ്ഡുര്ദാഹഃ ശോഥശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി” ഇതി| ഏതത്സാമാന്യം പൂര്വരൂപമിതി| കടീകപാലമത്ര കടീഫലകമ്| സ ച പഞ്ചവിധഃ– ദോഷൈസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ശല്യേന ചാപരഃ, ഏവം പഞ്ചവിധസങ്ഖ്യാകഥനം രക്തജദ്വന്ദ്വജഭഗന്ദരസമ്ഭാവനാനിരാസാര്ഥമ്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശതപോനകമാഹ– കഷായേത്യാദി| അപാനദേശ ഇതി ഗുദദേശേ| ഉപേക്ഷണാദിതി വിമ്ലാപനാദ്യകരണാത്| രുജാ ച ഭിന്നേതി രുജാ രുജാന്വിതാ, അര്ശആദേരാകൃതിഗണത്വാദച്, ഭിന്നാ വിദീര്ണാ| വ്രണൈരനേകൈഃ ശതപോനകം വദേദിതി ശതപോനകതുല്യത്വാത് ശതപോനകഃ; ശതപോനകശ്ചാലനികാ, സഹസ്രധാരാ ഇത്യന്യേ; കിംവാ ശതപോനകഃ ശൂകദോഷേ പഠിതോ വികാരഃ ‘ഛിദ്രൈരണുമുഖൈഃ’ ഇത്യാദിനാ, കിന്തു യദി ശൂകദോഷപഠിതശതപോനകതുല്യത്വമസ്യ തദാ ഛിദ്രൈരണുമുഖൈരിത്യാദിനിമിത്തസ്യോഭയത്ര പഠിതത്വാത് കിം തത്സാദൃശ്യപ്രവൃത്തേയം സഞ്ജ്ഞാ, സാ വാ ഏതത്സാദൃശ്യപ്രവൃത്തേതി ദുര്വിജ്ഞാനാത്തത്രാപി ചാലനികാതുല്യത്വമേവ പ്രവൃത്തിനിമിത്തമിതി മന്യമാനേന ജേജ്ജടേന ചാലനികാതുല്യത്വമത്ര വര്ണിതമ്| ശതപോനകവദനേകമുഖത്വേ വാതികഭഗന്ദരസ്വഭാവ ഏവ ഹേതുഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികശതപോനകമാഹ– കഷായേത്യാദി| ഉപേക്ഷണാദിതി വിമ്ലാപനാദ്യകരണാത്| രുജാ ച ഭിന്നേതി രുജാ രുജാന്വിതാ, ഭിന്നാ വിദീര്ണാ| ശതപോനകതുല്യത്വാച്ഛതപോനകഃ ശൂകദോഷപഠിതോ വികാരഃ, ചാലനികാതുല്യത്വമസ്യ ശതപോനകവദനേകമുഖത്വേന| തത്ര ച വാതികഭഗന്ദരസ്വഭാവ ഏവ ഹേതുഃ, ശതപോനകോऽസ്യ നാമ||൨||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉഷ്ട്രഗ്രീവലക്ഷണമാഹ– പ്രകോപണൈരിത്യാദി| തദാശുപാകാഹിമപൂതിവാഹിനീമിതി തദേതി തത്കാലേ, പിത്തജത്വേനാശുപാകാ ച സാ അഹിമപൂതിവാഹിനീ ഉഷ്ണപൂതിവാഹിനീ ച സാ ആശുപാകാഹിമപൂതിവാഹിനീ താമ്| അത്ര പിഡകാവസ്ഥാഗതഗലവക്രത്വേന ഉഷ്ട്രഗ്രീവാകാരത്വം, തേനോഷ്ട്രഗ്രീവസഞ്ജ്ഞാ||൩-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജമുഷ്ട്രഗ്രീവമാഹ– പ്രകോപണൈരിത്യാദി| ഉഷ്ണപൂതിദുര്ഗന്ധവാഹിനീമ്| അത്രാപി പിഡകാവസ്ഥാഗതഗലവക്രത്വേ ഉഷ്ട്രഗ്രീവാകാരത്വം, തേനോഷ്ട്രഗ്രീവസഞ്ജ്ഞാ||൩-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പരിസ്രാവിണമാഹ– കണ്ഡൂയന ഇത്യാദി| പരിസ്രാവീ കഫജഃ, സ ച ഘനസ്രാവയോഗാത് പരിസ്രാവീ||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പരിസ്രാവിസഞ്ജ്ഞം കഫജം ഭഗന്ദരമാഹ– കണ്ഡൂയന ഇത്യാദി| പരിസ്രാവീ ഭഗന്ദരഃ കഫജഃ, സ ച ഘനപരിസ്രാവയോഗാത്പരിസ്രാവീ| കണ്ഡൂയനഃ കണ്ഡുബഹുലഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സന്നിപാതജം ശമ്ബൂകാവര്തമാഹ– ബഹുവര്ണരുജാസ്രാവേത്യാദി| പ്രത്യേകദോഷജഭഗന്ദരപഠിതവര്ണവേദനാഃ സ്രാവശ്ച| ശമ്ബൂകാവര്തവത് പൂര്ണനദ്യാഃ ശമ്ബൂകാവര്തവദാവര്തനം വേദനാ ദോഷഗതിവിശേഷാദ്ഭവതീതി ശമ്ബൂകാവര്തഃ| തഥാ ച ഭോജഃ– “നദീനാം പരിപൂര്ണാനാം ശമ്ബൂകാവര്തകാ യഥാ| സമുത്തിഷ്ഠന്തി വേഗേന തോയവേഗസമീരിതാഃ||” ഇതി||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതജം ശമ്ബൂകാവര്തമാഹ– ബഹ്വിത്യാദി| ബഹുവര്ണേതി പ്രത്യേകദോഷജഭഗന്ദരപഠിതവര്ണവേദനാസ്രാവീ, ശമ്ബൂകാവര്തവത് ലഘുശങ്ഖവത്, പൂര്ണനദ്യാഃ ശമ്ബൂകാവര്തോ യഥാ ആവര്തേന ച വേദനാ ദോഷഗതിവിശേഷാദ്ഭവതീതി ശമ്ബൂകാവര്തഃ| തഥാ ച ഭോജഃ– “നദീനാം പരിപൂര്ണാനാം ശമ്ബൂകാവര്തകാ യഥാ| അഭ്യുത്തിഷ്ഠന്തി വേഗേന തോയവേഗസമീരിതാഃ||” ഇതി||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉന്മാര്ഗിഭഗന്ദരമാഗന്തുമാഹ– ക്ഷതാദ്ഗതിരിത്യാദി| ക്ഷതാദിതി കണ്ടകാദിഘാതാത്| വിദാര്യ ത ഇതി തേ ക്രിമയോ വിദാര്യ മാര്ഗം കുര്വത ഇതി യോജനാ| അനേകധാ മുഖൈരനേകമുഖൈഃ| അത്രോന്മാര്ഗേണ ക്രിമികൃതവിമാര്ഗേണ പുരീഷാദിഗമനാദുന്മാര്ഗിസഞ്ജ്ഞാ ജ്ഞേയാ| തന്ത്രാന്തരേ ത്വര്ശോഭഗന്ദരഃ പഠിതഃ| തദ്യഥാ– “കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥേ ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഥഃ കണ്ഡൂദാഹാര്തിമാന് ഭവേത്|| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന് മൂലമര്ശസഃ| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| അയമന്യതമസ്മിന് ശതപോനകാദീനാം ദോഷലക്ഷണദര്ശനാദന്തര്ഭാവ്യഃ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉന്മാര്ഗിഭഗന്ദരമാഗന്തുമാഹ– ക്ഷതാദിത്യാദി| ക്ഷതാത് കണ്ടകാദിഘാതാത്, യേ കൃമയോ വിദാര്യ മാര്ഗം പ്രകുര്വത ഇതി യോജനാ| അനേകധാ മുഖൈരനേകമുഖൈര്വ്രണൈഃ| അത്രോന്മാര്ഗേണ കൃമികൃതവിമാര്ഗേണ പുരീഷാദിനിര്ഗമാദുന്മാര്ഗിസഞ്ജ്ഞാ പ്രതീതാ| തന്ത്രാന്തരേ ത്വര്ശോഭഗന്ദരഃ പഠിതഃ, യഥാ– “കഫപിത്തേ തു പൂര്വോത്ഥേ ദുര്നാമാശ്രിത്യ കുപ്യതഃ| അര്ശോമൂലേ തതഃ ശോഫഃ കണ്ഡുദാഹാര്തിമാന്ഭവേത്|| സ ശീഘ്രം പക്വഭിന്നോऽസ്യ ക്ലേദയന്മൂലമര്ശസഃ| സ്രവത്യജസ്രം ഗതിഭിരയമര്ശോഭഗന്ദരഃ||” ഇതി| അയം ശതപോനകാദീനാം ദോഷലക്ഷണദര്ശനാദന്തര്ഭാവ്യഃ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്രതീകാരപ്രയത്നായാഹ– ഘോരാ ഇത്യാദി| ദുഃഖാ ഇതി ദുഃഖപ്രദാഃ| ക്ഷതജശ്ച വിശേഷത ഇതി ക്ഷതജോऽപി വിശേഷമനേകവ്രണയോഗം ക്രിമിസമ്ഭവാദികം ച വീക്ഷ്യാസാധ്യഃ, അത ഏവ ചികിത്സിതേ അസാധ്യതാം പ്രതിജ്ഞായ ക്രിയാം വക്ഷ്യതി| വിശേഷത ഇതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ; വിശേഷതോऽതിശയാദസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ, യാപനാര്ഥം ക്രിയാവിധിരിതി| ക്വചിത് “ക്ഷതജശ്ച ഭഗന്ദരഃ” ഇതി പാഠഃ| ക്ഷതജോ വിശേഷതഃ സാധയിതും ഘോരഃ അസാധ്യ ഏവ, സ്രാവരൂപവിശേഷസ്യ യുക്തത്വാദിതി ഗദാധരഃ||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഘോരാ ഇത്യാദി| ക്ഷതജോऽപി വിശേഷമനേകവ്രണയോഗ്യം ക്രിമിസമ്ഭവാദികം വീക്ഷ്യാസാധ്യഃ||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവസ്ഥായാമസാധ്യതാമാഹ– വാതമൂത്രപുരീഷാണീത്യാദി| ഭഗന്ദരാത് സ്രവന്ത ഇത്യത്ര ‘അമീ വിശേഷാ’ ഇതി ശേഷഃ||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവസ്ഥായാമസാധ്യതാമാഹ– വാതേത്യാദി| ഭഗന്ദരാത്സ്രവന്ത ഇത്യത്ര ‘അമീ വിശേഷാ’ ഇതി ശേഷഃ| അമീ വാതാദ്യാ വിശേഷാ ഭഗന്ദരാത്സ്രവന്തസ്തമാതുരം വിനാശയന്തി||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഭഗന്ദരനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ഭഗന്ദരനിദാനമ്||൪൬||