४६. भगन्दरनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

नाडीविशेषत्वात् सङ्ख्यासाम्याच्च भगन्दरनिदानम्| भगन्दरपूर्वरूपपिडकामाह– गुदस्येत्यादि| क्षेत्रे देशे| “सैव भिन्ना भगन्दरः|” निरुक्तिरस्य सुश्रुतेन कृता| तद्यथा– “गुदभगबस्तिप्रदेशदारणात् भगन्दराः|” (सु. नि. अ. ४) इति| भगशब्दो गुदाद्युपलक्षणम्| भोजेऽप्युक्तम्– “भगं परिसमन्ताच्च गुदं बस्तिं तथैव च| भगवद्दारयेद्यस्मात्तस्माज्ज्ञेयो भगन्दरः||” इति| पूर्वरूपं त्वस्य सुश्रुते पठ्यते; यथा– “कटीकपालवेदना गुदकण्डुर्दाहः शोथश्च गुदस्य भवति|” (सु. नि. अ. ४) इति| एतत् सामान्यं पूर्वरूपम्| कटीकपालमत्र कटीफलकम्| पञ्चविध इति सङ्ख्याकथनं रक्तजद्वन्द्वजभगन्दरसम्भावनानिरासार्थम्||१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

नाडीविशेषसङ्ख्यासामान्याद् व्रणवदुपक्रमाद्वाऽतोऽनन्तरं भगन्दरनिदानम्| तस्यावस्थानसंश्रयत्वेन लक्षणमाह– गुदस्येत्यादि| क्षेत्रे देशे, पार्श्वतः समीपतः, पिडका, सैव भिन्ना भगन्दरार्तिकृत्, तस्य च निरुक्तिः सुश्रुतेन कृता– “गुदभगबस्तिप्रदेशदारणाद्भगन्दरः” इति| भगन्दरशब्दे भगशब्दो गुदाद्युपलक्षणः, भोजेऽप्युक्तम्– “भगं परिसमन्ताच्च गुदं बस्ति तथैव च| भगवद्दारयेद्यस्मात्तस्माज्ज्ञेयो भगन्दरः||” इति| पूर्वरूपं त्वस्य सुश्रुते पठितम्, यथा– “कटीकपालवेदना गुदकण्डुर्दाहः शोथश्च गुदस्य भवति” इति| एतत्सामान्यं पूर्वरूपमिति| कटीकपालमत्र कटीफलकम्| स च पञ्चविधः– दोषैस्त्रयः, सन्निपातेनैकः, शल्येन चापरः, एवं पञ्चविधसङ्ख्याकथनं रक्तजद्वन्द्वजभगन्दरसम्भावनानिरासार्थम्||१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शतपोनकमाह– कषायेत्यादि| अपानदेश इति गुददेशे| उपेक्षणादिति विम्लापनाद्यकरणात्| रुजा च भिन्नेति रुजा रुजान्विता, अर्शआदेराकृतिगणत्वादच्, भिन्ना विदीर्णा| व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेदिति शतपोनकतुल्यत्वात् शतपोनकः; शतपोनकश्चालनिका, सहस्रधारा इत्यन्ये; किंवा शतपोनकः शूकदोषे पठितो विकारः ‘छिद्रैरणुमुखैः’ इत्यादिना, किन्तु यदि शूकदोषपठितशतपोनकतुल्यत्वमस्य तदा छिद्रैरणुमुखैरित्यादिनिमित्तस्योभयत्र पठितत्वात् किं तत्सादृश्यप्रवृत्तेयं सञ्ज्ञा, सा वा एतत्सादृश्यप्रवृत्तेति दुर्विज्ञानात्तत्रापि चालनिकातुल्यत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति मन्यमानेन जेज्जटेन चालनिकातुल्यत्वमत्र वर्णितम्| शतपोनकवदनेकमुखत्वे वातिकभगन्दरस्वभाव एव हेतुः||२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातिकशतपोनकमाह– कषायेत्यादि| उपेक्षणादिति विम्लापनाद्यकरणात्| रुजा च भिन्नेति रुजा रुजान्विता, भिन्ना विदीर्णा| शतपोनकतुल्यत्वाच्छतपोनकः शूकदोषपठितो विकारः, चालनिकातुल्यत्वमस्य शतपोनकवदनेकमुखत्वेन| तत्र च वातिकभगन्दरस्वभाव एव हेतुः, शतपोनकोऽस्य नाम||२||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

उष्ट्रग्रीवलक्षणमाह– प्रकोपणैरित्यादि| तदाशुपाकाहिमपूतिवाहिनीमिति तदेति तत्काले, पित्तजत्वेनाशुपाका च सा अहिमपूतिवाहिनी उष्णपूतिवाहिनी च सा आशुपाकाहिमपूतिवाहिनी ताम्| अत्र पिडकावस्थागतगलवक्रत्वेन उष्ट्रग्रीवाकारत्वं, तेनोष्ट्रग्रीवसञ्ज्ञा||३-४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पित्तजमुष्ट्रग्रीवमाह– प्रकोपणैरित्यादि| उष्णपूतिदुर्गन्धवाहिनीम्| अत्रापि पिडकावस्थागतगलवक्रत्वे उष्ट्रग्रीवाकारत्वं, तेनोष्ट्रग्रीवसञ्ज्ञा||३-४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

परिस्राविणमाह– कण्डूयन इत्यादि| परिस्रावी कफजः, स च घनस्रावयोगात् परिस्रावी||५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

परिस्राविसञ्ज्ञं कफजं भगन्दरमाह– कण्डूयन इत्यादि| परिस्रावी भगन्दरः कफजः, स च घनपरिस्रावयोगात्परिस्रावी| कण्डूयनः कण्डुबहुलः||५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सन्निपातजं शम्बूकावर्तमाह– बहुवर्णरुजास्रावेत्यादि| प्रत्येकदोषजभगन्दरपठितवर्णवेदनाः स्रावश्च| शम्बूकावर्तवत् पूर्णनद्याः शम्बूकावर्तवदावर्तनं वेदना दोषगतिविशेषाद्भवतीति शम्बूकावर्तः| तथा च भोजः– “नदीनां परिपूर्णानां शम्बूकावर्तका यथा| समुत्तिष्ठन्ति वेगेन तोयवेगसमीरिताः||” इति||६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सन्निपातजं शम्बूकावर्तमाह– बह्वित्यादि| बहुवर्णेति प्रत्येकदोषजभगन्दरपठितवर्णवेदनास्रावी, शम्बूकावर्तवत् लघुशङ्खवत्, पूर्णनद्याः शम्बूकावर्तो यथा आवर्तेन च वेदना दोषगतिविशेषाद्भवतीति शम्बूकावर्तः| तथा च भोजः– “नदीनां परिपूर्णानां शम्बूकावर्तका यथा| अभ्युत्तिष्ठन्ति वेगेन तोयवेगसमीरिताः||” इति||६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

उन्मार्गिभगन्दरमागन्तुमाह– क्षताद्गतिरित्यादि| क्षतादिति कण्टकादिघातात्| विदार्य त इति ते क्रिमयो विदार्य मार्गं कुर्वत इति योजना| अनेकधा मुखैरनेकमुखैः| अत्रोन्मार्गेण क्रिमिकृतविमार्गेण पुरीषादिगमनादुन्मार्गिसञ्ज्ञा ज्ञेया| तन्त्रान्तरे त्वर्शोभगन्दरः पठितः| तद्यथा– “कफपित्ते तु पूर्वोत्थे दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोथः कण्डूदाहार्तिमान् भवेत्|| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः||” इति| अयमन्यतमस्मिन् शतपोनकादीनां दोषलक्षणदर्शनादन्तर्भाव्यः||७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

उन्मार्गिभगन्दरमागन्तुमाह– क्षतादित्यादि| क्षतात् कण्टकादिघातात्, ये कृमयो विदार्य मार्गं प्रकुर्वत इति योजना| अनेकधा मुखैरनेकमुखैर्व्रणैः| अत्रोन्मार्गेण कृमिकृतविमार्गेण पुरीषादिनिर्गमादुन्मार्गिसञ्ज्ञा प्रतीता| तन्त्रान्तरे त्वर्शोभगन्दरः पठितः, यथा– “कफपित्ते तु पूर्वोत्थे दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डुदाहार्तिमान्भवेत्|| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन्मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः||” इति| अयं शतपोनकादीनां दोषलक्षणदर्शनादन्तर्भाव्यः||७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

प्रतीकारप्रयत्नायाह– घोरा इत्यादि| दुःखा इति दुःखप्रदाः| क्षतजश्च विशेषत इति क्षतजोऽपि विशेषमनेकव्रणयोगं क्रिमिसम्भवादिकं च वीक्ष्यासाध्यः, अत एव चिकित्सिते असाध्यतां प्रतिज्ञाय क्रियां वक्ष्यति| विशेषत इति ल्यब्लोपे पञ्चमी; विशेषतोऽतिशयादसाध्य इत्यर्थः, यापनार्थं क्रियाविधिरिति| क्वचित् “क्षतजश्च भगन्दरः” इति पाठः| क्षतजो विशेषतः साधयितुं घोरः असाध्य एव, स्रावरूपविशेषस्य युक्तत्वादिति गदाधरः||८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

असाध्यलक्षणमाह– घोरा इत्यादि| क्षतजोऽपि विशेषमनेकव्रणयोग्यं क्रिमिसम्भवादिकं वीक्ष्यासाध्यः||८||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अवस्थायामसाध्यतामाह– वातमूत्रपुरीषाणीत्यादि| भगन्दरात् स्रवन्त इत्यत्र ‘अमी विशेषा’ इति शेषः||९||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अवस्थायामसाध्यतामाह– वातेत्यादि| भगन्दरात्स्रवन्त इत्यत्र ‘अमी विशेषा’ इति शेषः| अमी वाताद्या विशेषा भगन्दरात्स्रवन्तस्तमातुरं विनाशयन्ति||९||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां भगन्दरनिदानं समाप्तम्||४६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यविरचितायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां भगन्दरनिदानम्||४६||