೪೬. ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನಾಡೀವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್| ಭಗನ್ದರಪೂರ್ವರೂಪಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಗುದಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೇತ್ರೇ ದೇಶೇ| “ಸೈವ ಭಿನ್ನಾ ಭಗನ್ದರಃ|” ನಿರುಕ್ತಿರಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ| ತದ್ಯಥಾ– “ಗುದಭಗಬಸ್ತಿಪ್ರದೇಶದಾರಣಾತ್ ಭಗನ್ದರಾಃ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಭಗಶಬ್ದೋ ಗುದಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಭಗಂ ಪರಿಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಗುದಂ ಬಸ್ತಿಂ ತಥೈವ ಚ| ಭಗವದ್ದಾರಯೇದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞೇಯೋ ಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತ್ವಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠ್ಯತೇ; ಯಥಾ– “ಕಟೀಕಪಾಲವೇದನಾ ಗುದಕಣ್ಡುರ್ದಾಹಃ ಶೋಥಶ್ಚ ಗುದಸ್ಯ ಭವತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಏತತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕಟೀಕಪಾಲಮತ್ರ ಕಟೀಫಲಕಮ್| ಪಞ್ಚವಿಧ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ರಕ್ತಜದ್ವನ್ದ್ವಜಭಗನ್ದರಸಮ್ಭಾವನಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನಾಡೀವಿಶೇಷಸಙ್ಖ್ಯಾಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ ವ್ರಣವದುಪಕ್ರಮಾದ್ವಾಽತೋಽನನ್ತರಂ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೇತ್ರೇ ದೇಶೇ, ಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಸಮೀಪತಃ, ಪಿಡಕಾ, ಸೈವ ಭಿನ್ನಾ ಭಗನ್ದರಾರ್ತಿಕೃತ್, ತಸ್ಯ ಚ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– “ಗುದಭಗಬಸ್ತಿಪ್ರದೇಶದಾರಣಾದ್ಭಗನ್ದರಃ” ಇತಿ| ಭಗನ್ದರಶಬ್ದೇ ಭಗಶಬ್ದೋ ಗುದಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಃ, ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಭಗಂ ಪರಿಸಮನ್ತಾಚ್ಚ ಗುದಂ ಬಸ್ತಿ ತಥೈವ ಚ| ಭಗವದ್ದಾರಯೇದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞೇಯೋ ಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತ್ವಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಮ್, ಯಥಾ– “ಕಟೀಕಪಾಲವೇದನಾ ಗುದಕಣ್ಡುರ್ದಾಹಃ ಶೋಥಶ್ಚ ಗುದಸ್ಯ ಭವತಿ” ಇತಿ| ಏತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ| ಕಟೀಕಪಾಲಮತ್ರ ಕಟೀಫಲಕಮ್| ಸ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಃ– ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಶಲ್ಯೇನ ಚಾಪರಃ, ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಸಙ್ಖ್ಯಾಕಥನಂ ರಕ್ತಜದ್ವನ್ದ್ವಜಭಗನ್ದರಸಮ್ಭಾವನಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾನದೇಶ ಇತಿ ಗುದದೇಶೇ| ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತಿ ವಿಮ್ಲಾಪನಾದ್ಯಕರಣಾತ್| ರುಜಾ ಚ ಭಿನ್ನೇತಿ ರುಜಾ ರುಜಾನ್ವಿತಾ, ಅರ್ಶಆದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾದಚ್, ಭಿನ್ನಾ ವಿದೀರ್ಣಾ| ವ್ರಣೈರನೇಕೈಃ ಶತಪೋನಕಂ ವದೇದಿತಿ ಶತಪೋನಕತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಶತಪೋನಕಃ; ಶತಪೋನಕಶ್ಚಾಲನಿಕಾ, ಸಹಸ್ರಧಾರಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಕಿಂವಾ ಶತಪೋನಕಃ ಶೂಕದೋಷೇ ಪಠಿತೋ ವಿಕಾರಃ ‘ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಕಿನ್ತು ಯದಿ ಶೂಕದೋಷಪಠಿತಶತಪೋನಕತುಲ್ಯತ್ವಮಸ್ಯ ತದಾ ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಯೋಭಯತ್ರ ಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಸಾ ವಾ ಏತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ದುರ್ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ತತ್ರಾಪಿ ಚಾಲನಿಕಾತುಲ್ಯತ್ವಮೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಮನ್ಯಮಾನೇನ ಜೇಜ್ಜಟೇನ ಚಾಲನಿಕಾತುಲ್ಯತ್ವಮತ್ರ ವರ್ಣಿತಮ್| ಶತಪೋನಕವದನೇಕಮುಖತ್ವೇ ವಾತಿಕಭಗನ್ದರಸ್ವಭಾವ ಏವ ಹೇತುಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತಿ ವಿಮ್ಲಾಪನಾದ್ಯಕರಣಾತ್| ರುಜಾ ಚ ಭಿನ್ನೇತಿ ರುಜಾ ರುಜಾನ್ವಿತಾ, ಭಿನ್ನಾ ವಿದೀರ್ಣಾ| ಶತಪೋನಕತುಲ್ಯತ್ವಾಚ್ಛತಪೋನಕಃ ಶೂಕದೋಷಪಠಿತೋ ವಿಕಾರಃ, ಚಾಲನಿಕಾತುಲ್ಯತ್ವಮಸ್ಯ ಶತಪೋನಕವದನೇಕಮುಖತ್ವೇನ| ತತ್ರ ಚ ವಾತಿಕಭಗನ್ದರಸ್ವಭಾವ ಏವ ಹೇತುಃ, ಶತಪೋನಕೋಽಸ್ಯ ನಾಮ||೨||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಕೋಪಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತದಾಶುಪಾಕಾಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀಮಿತಿ ತದೇತಿ ತತ್ಕಾಲೇ, ಪಿತ್ತಜತ್ವೇನಾಶುಪಾಕಾ ಚ ಸಾ ಅಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀ ಉಷ್ಣಪೂತಿವಾಹಿನೀ ಚ ಸಾ ಆಶುಪಾಕಾಹಿಮಪೂತಿವಾಹಿನೀ ತಾಮ್| ಅತ್ರ ಪಿಡಕಾವಸ್ಥಾಗತಗಲವಕ್ರತ್ವೇನ ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾಕಾರತ್ವಂ, ತೇನೋಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಮುಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಮಾಹ– ಪ್ರಕೋಪಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಪೂತಿದುರ್ಗನ್ಧವಾಹಿನೀಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಿಡಕಾವಸ್ಥಾಗತಗಲವಕ್ರತ್ವೇ ಉಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಾಕಾರತ್ವಂ, ತೇನೋಷ್ಟ್ರಗ್ರೀವಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪರಿಸ್ರಾವಿಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಯನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಕಫಜಃ, ಸ ಚ ಘನಸ್ರಾವಯೋಗಾತ್ ಪರಿಸ್ರಾವೀ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪರಿಸ್ರಾವಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಕಫಜಂ ಭಗನ್ದರಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಯನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಸ್ರಾವೀ ಭಗನ್ದರಃ ಕಫಜಃ, ಸ ಚ ಘನಪರಿಸ್ರಾವಯೋಗಾತ್ಪರಿಸ್ರಾವೀ| ಕಣ್ಡೂಯನಃ ಕಣ್ಡುಬಹುಲಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಮಾಹ– ಬಹುವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಜಭಗನ್ದರಪಠಿತವರ್ಣವೇದನಾಃ ಸ್ರಾವಶ್ಚ| ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವತ್ ಪೂರ್ಣನದ್ಯಾಃ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವದಾವರ್ತನಂ ವೇದನಾ ದೋಷಗತಿವಿಶೇಷಾದ್ಭವತೀತಿ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ನದೀನಾಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಾನಾಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಕಾ ಯಥಾ| ಸಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವೇಗೇನ ತೋಯವೇಗಸಮೀರಿತಾಃ||” ಇತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಮಾಹ– ಬಹ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುವರ್ಣೇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಜಭಗನ್ದರಪಠಿತವರ್ಣವೇದನಾಸ್ರಾವೀ, ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತವತ್ ಲಘುಶಙ್ಖವತ್, ಪೂರ್ಣನದ್ಯಾಃ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತೋ ಯಥಾ ಆವರ್ತೇನ ಚ ವೇದನಾ ದೋಷಗತಿವಿಶೇಷಾದ್ಭವತೀತಿ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ನದೀನಾಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಾನಾಂ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಕಾ ಯಥಾ| ಅಭ್ಯುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವೇಗೇನ ತೋಯವೇಗಸಮೀರಿತಾಃ||” ಇತಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉನ್ಮಾರ್ಗಿಭಗನ್ದರಮಾಗನ್ತುಮಾಹ– ಕ್ಷತಾದ್ಗತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಾದಿತಿ ಕಣ್ಟಕಾದಿಘಾತಾತ್| ವಿದಾರ್ಯ ತ ಇತಿ ತೇ ಕ್ರಿಮಯೋ ವಿದಾರ್ಯ ಮಾರ್ಗಂ ಕುರ್ವತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅನೇಕಧಾ ಮುಖೈರನೇಕಮುಖೈಃ| ಅತ್ರೋನ್ಮಾರ್ಗೇಣ ಕ್ರಿಮಿಕೃತವಿಮಾರ್ಗೇಣ ಪುರೀಷಾದಿಗಮನಾದುನ್ಮಾರ್ಗಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ವರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋತ್ಥೇ ದುರ್ನಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ| ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ತತಃ ಶೋಥಃ ಕಣ್ಡೂದಾಹಾರ್ತಿಮಾನ್ ಭವೇತ್|| ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಯನ್ ಮೂಲಮರ್ಶಸಃ| ಸ್ರವತ್ಯಜಸ್ರಂ ಗತಿಭಿರಯಮರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಅಯಮನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ ಶತಪೋನಕಾದೀನಾಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾದನ್ತರ್ಭಾವ್ಯಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉನ್ಮಾರ್ಗಿಭಗನ್ದರಮಾಗನ್ತುಮಾಹ– ಕ್ಷತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಾತ್ ಕಣ್ಟಕಾದಿಘಾತಾತ್, ಯೇ ಕೃಮಯೋ ವಿದಾರ್ಯ ಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರಕುರ್ವತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅನೇಕಧಾ ಮುಖೈರನೇಕಮುಖೈರ್ವ್ರಣೈಃ| ಅತ್ರೋನ್ಮಾರ್ಗೇಣ ಕೃಮಿಕೃತವಿಮಾರ್ಗೇಣ ಪುರೀಷಾದಿನಿರ್ಗಮಾದುನ್ಮಾರ್ಗಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಪ್ರತೀತಾ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ವರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ ಪಠಿತಃ, ಯಥಾ– “ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋತ್ಥೇ ದುರ್ನಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕುಪ್ಯತಃ| ಅರ್ಶೋಮೂಲೇ ತತಃ ಶೋಫಃ ಕಣ್ಡುದಾಹಾರ್ತಿಮಾನ್ಭವೇತ್|| ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಪಕ್ವಭಿನ್ನೋಽಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಯನ್ಮೂಲಮರ್ಶಸಃ| ಸ್ರವತ್ಯಜಸ್ರಂ ಗತಿಭಿರಯಮರ್ಶೋಭಗನ್ದರಃ||” ಇತಿ| ಅಯಂ ಶತಪೋನಕಾದೀನಾಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾದನ್ತರ್ಭಾವ್ಯಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರತೀಕಾರಪ್ರಯತ್ನಾಯಾಹ– ಘೋರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುಃಖಾ ಇತಿ ದುಃಖಪ್ರದಾಃ| ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಕ್ಷತಜೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಮನೇಕವ್ರಣಯೋಗಂ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾದಿಕಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯಾಸಾಧ್ಯಃ, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಅಸಾಧ್ಯತಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ; ವಿಶೇಷತೋಽತಿಶಯಾದಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿರಿತಿ| ಕ್ವಚಿತ್ “ಕ್ಷತಜಶ್ಚ ಭಗನ್ದರಃ” ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಕ್ಷತಜೋ ವಿಶೇಷತಃ ಸಾಧಯಿತುಂ ಘೋರಃ ಅಸಾಧ್ಯ ಏವ, ಸ್ರಾವರೂಪವಿಶೇಷಸ್ಯ ಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ಗದಾಧರಃ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಘೋರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಜೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಮನೇಕವ್ರಣಯೋಗ್ಯಂ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾದಿಕಂ ವೀಕ್ಷ್ಯಾಸಾಧ್ಯಃ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಭಗನ್ದರಾತ್ ಸ್ರವನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಮೀ ವಿಶೇಷಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಭಗನ್ದರಾತ್ಸ್ರವನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಮೀ ವಿಶೇಷಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಮೀ ವಾತಾದ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾ ಭಗನ್ದರಾತ್ಸ್ರವನ್ತಸ್ತಮಾತುರಂ ವಿನಾಶಯನ್ತಿ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಭಗನ್ದರನಿದಾನಮ್||೪೬||