Adhikarana అతిసారనిదానం (౧-౩) · Śloka ౩
అథాతీసారనిదానం |
గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః |
విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణైర్విషమైశ్చాపి భోజనైః ||1||
స్నేహాద్యైరతియుక్తైశ్చ మిథ్యాయుక్తైర్విషైర్భయైః |
శోకాద్దుష్టాంబుమద్యాతిపానైః సాత్మ్యర్తుపర్యయైః ||2||
జలాభిరమణైర్వేగవిఘాతైః క్రిమిదోషతః |
నృణాం భవత్యతీసారో లక్ష్ణం తస్య వక్ష్యతే ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
अथातीसारनिदानम् |
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१||
स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः |
शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२||
जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः |
नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తజ్వరేऽతీసారపాఠాజ్జ్వరాతీసారయోరన్యోన్యోపద్రవత్వాచ్చ జ్వరానంతరమతీసారమాహ గుర్వతిస్నిగ్ధేత్యాది| గురుశబ్దేన మాత్రాగురుర్గృహ్యతే, యథాऽతిమాత్రోపయుక్తో రక్తశాల్యాదిః; తథా స్వభావగురు చ మాషాది; అథవా గుణతః పాకతశ్చ| అతిశబ్దః స్థూలాంతైః సహ సంబధ్యతే| స్థూలం సంహతావయవం, యథా– లడ్డుకపిష్టకాది| శీతలం స్పర్శాద్వీర్యాచ్చ| విరుద్ధమితి సంయోగదేశకాలమాత్రాదిభిర్విరుద్ధం, యథా– క్షీరమత్స్యాది; తచ్చ బహుప్రకారం సుశ్రుతే హితాహితీయేऽధ్యాయే (సు. సూ. అ. 20), చరకే చాత్రేయభద్రకాప్యీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 26) ద్రష్టవ్యం| అధ్యశనం పూర్వదినాహారాజీర్ణే భోజనం| ఉక్తం హి చరకే– “భుక్తం పూర్వాన్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం|” (చ. చి. అ. 15) ఇతి; ఏవం సర్వత్ర| అజీర్ణం అపక్వమన్నం| విషమం అకాలాదిభోజనాది| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “బహుస్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| ఏవం సర్వత్ర| ‘విషమైః’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘అసాత్మ్యైః’ ఇతి పాఠాంతరం| భోజనైరితి విరుద్ధాదిభిః సర్వైః సంబధ్యతే| స్నేహాద్యైరితి స్నేహః స్నేహపానం, స్నేహ ఆద్యో యేషాం తే స్నేహాద్యాః స్వేదవమనవిరేచనానువాసననిరూహాః, తైరతియుక్తైరితి అతియోగయుక్తైః| ఏతచ్చ యథాయోగ్యం బోధ్యం, వమనాతియోగస్యాతిసారకారణత్వాయోగాత్| మిథ్యాయుక్తైరితి హీనయోగయుక్తైః, వమనాదికర్మణాం మిథ్యాయోగాభావాత్, హీనయోగాత్తు తే దోషానుత్క్లేశ్యాతీసారాయ స్యుః| నను, కదాచిద్వమనం ప్రయుక్తం విరేకం కరోతి, విరేకశ్చ వమనమితి దర్శనాత్తేషాం మిథ్యాయోగః సంభవత్యేవ| న, సోऽప్యయోగ ఏవేతి సిద్ధాంతః| యదుక్తం చరకే– “యోగః సమ్యక్ ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోऽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం||” (చ. సి. అ. 6) ఇతి| విషమత్ర స్థావరముచ్యతే, అధోగత్వాత్; కార్తికస్త్వాహ– విషం దూషీవిషం, తల్లక్షణేష్వతీసారపాఠాత్| దుష్టాంబుమద్యాతిపానైరితి దుష్టం వ్యాపన్నం, దుష్టయోరంబుమద్యయోః పానాత్, అదుష్టయోరప్యతిపానాత్| యథా చరకః– “దుష్టమద్యపానీయాతిపానాత్” (చ. చి. అ. 19) ఇతి| సాత్మ్యర్తుపర్యయైరితి సాత్మ్యవిపర్యయైరృతువిపర్యయైశ్చ, సాత్మ్యవిపర్యయోऽసాత్మ్యం| నచ పూర్వోక్తేన ‘అసాత్మ్యైః’ ఇత్యనేన పౌనరుక్త్యం; ఉక్తం హి చరకే ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే– “ ద్వివిధం హి సాత్మ్యం ప్రకృతిసాత్మ్యమభ్యాససాత్మ్యం చ|” (చ. సూ. అ. 26) ఇతి; ఆహారాచారభేదాదన్నపానభేదాద్వా న పౌనరుక్త్యమిత్యన్యే| జలాభిరమరణైరితి జలక్రీడాదిభిః| వేగవిఘాతైరితి మూత్రపురీషాదీనాం క్రిమిదోషత ఇతి క్రిమిభిః పక్వామాశయదూషణాత్, క్రిమిజనితవాతాదికోపాద్వా| ఏతాని చ నిదానాని యథాసంభవం వాతాదీనాం బోద్ధవ్యాని, దోషవ్యాధిహేతుత్వఖ్యాపనార్థం పఠితాని ఏవమన్యత్రాపి నిదానవిశేషపాఠే ప్రాయో ద్రష్టవ్యమితి||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజ్వరేऽతీసారపాఠాజ్జ్వరాతీసారయోరన్యోపద్రవత్వాచ్చ జ్వరానంతరమతీసారమాహ– గుర్విత్యాది| గురుశబ్దేన మాత్రాగురుర్గృహ్యతే తథా స్వభావగురు మాషాది; అథవా గుణతః పాకతశ్చ| అతిశబ్దః స్థూలాంతైః సహ సంబధ్యతే| స్థూలం సంహతావయవం యథా లడ్డుకపిష్టకాది| శీతలం వీర్యతః స్పర్శాచ్చ| విరుద్ధమితి సంయోగదేశకాలమాత్రాదిభిర్విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది| తచ్చ బహుప్రకారం సౌశ్రుతే హితాహితీయాధ్యాయే చరకే చాత్రేయభద్రకాప్యీయాధ్యాయే ద్రష్టవ్యం| అధ్యశనం పూర్వదినాహారేऽజీర్ణే భోజనం| ఉక్తం హి చరకే– “భుక్తం పూర్వాహ్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం” ఇతి| అజీర్ణమపక్వాన్నం చర్వణాది, అన్యేऽజీర్ణమామవిదగ్ధాది| విషమాశనలక్షణముక్తం సుశ్రుతే– “బహు స్తోకమకాలే చ తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం” ఇతి| విషమైరిత్యత్ర స్థానే అసాత్మ్యైరితి పాఠాంతరం| భోజనైరితి విరుద్ధాదిభిః సర్వైరేవ సంబధ్యతే| స్నేహాద్యైరితి స్నేహస్వేదవమనవిరేచనానువాసననిరూహాస్తైరతియుక్తైః అతియోగయుక్తైః| ఏతచ్చ యథాయోగం జ్ఞేయం, వమనాతియోగస్యాతిసారకారకత్వాయోగాత్| మిథ్యాయుక్తైరితి హీనం చ యోగయుక్తైః, వమనాదికర్మణాం మిథ్యాయోగాభావాత్| హీనయోగాస్తు తే దోషానుత్క్లేశ్యాऽతిసారాయ స్యుః| నను వమనం ప్రయుక్తం కదాచిద్విరేకం కరోతి, విరేకశ్చ వమనమితి దర్శనాత్ తేషాం మిథ్యాయోగః సంభవత్యేవ; న సోऽప్యయోగ ఏవేతి సిద్ధాంతః| యదుక్తం చరకే– “యోగః సమ్యక్ప్రవృత్తిః స్యాదతియోగోऽతివర్తనం| అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన న చాల్పం వా ప్రవర్తనం” ఇతి| విషం స్థావరమధోగత్వాత్, దూషీవిషం వా| శోకో బంధువియోగాదినాం| దుష్టాంబు వ్యాపన్నజలం, మద్యం ప్రసిద్ధం, తయోరతిపానం| సాత్మ్యవిపర్యయాత్ ఋతువిపర్యయాచ్చ| జలాతిరమణైః పానీయాతిక్రీడనైః| వేగవిఘాతైరితి మూత్రపురీషాదీనాం వేగనిరోధనైః| కృమిదోషతః కృమిభిః పక్వాశయదూషణాత్ కృమిజనితవాతాదికోపాద్వా| ఏతాని చ నిదానాని యథాసంభవం వాతాదీనాం బోద్ధవ్యాని దోషహేతువ్యాధిహేతుత్వఖ్యాపనార్థం| ఏవమన్యత్రాపి నిదానవిశేషపాఠే ప్రాయో ద్రష్టవ్యం ఇతి||1-3||
Adhikarana అతిసారసంప్రాప్తిః భేదాశ్చ (౪) · Śloka ౪
సంశమ్యాపాంధాతురగ్నిం ప్రవృద్ధః శకృన్మిశ్రో వాయునాऽధః ప్రణున్నః |
సరత్యతీవాతిసారం తమాహుర్వ్యాధిం ఘోరం షడ్విధం తం వదంతి |
ఏకైకశః సర్వశశ్చాపి దోషైః శోకేనాన్యః షష్ఠ ఆమేన చోక్తః ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
संशम्यापान्धातुरग्निं प्रवृद्धः शकृन्मिश्रो वायुनाऽधः प्रणुन्नः |
सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति |
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వాతీసారసాధారణీం సంప్రాప్తిమాహ– సంశమ్యేత్యాది| సంశమ్య శమయిత్వా; అత్ర అంతర్భావితో ణ్యర్థం ఇతి గదాధరః, అగ్నిం మందీకృత్యేత్యర్థః| ప్రవృద్ధః ప్రదుష్టః| అపాం ధాతురిత్యనేనాసమాసకరణేన రసజలమూత్రస్వేదమేదః కఫ పిత్తరక్తాదయో గ్రాహ్యాః| చరకేऽప్యుక్తం– “శోణితాదీన్ ధాతూన్ దూషయంతి” (చ. చి. అ. 19) ఇతి| అధః ప్రణున్నః ప్రేరితః, సరతి గచ్ఛత్యతీవేత్యనేన నిరుక్తిముక్తవాన్; గుదేన బహుద్రవసరణమతిసార ఇత్యర్థః| నిరుక్తిరపి లక్షణం భవతి; ఏతేనాధోద్రవసరణత్వావిశేషేऽపి గ్రహణ్యాదీనాం వ్యవచ్ఛేదః; వాతాతీసారే త్వల్పత్వం కఫపిత్తాతీసారాపేక్షయా, నతు గ్రహణ్యపేక్షయా ఇతి| ఉక్తషడ్విధత్వం విభజతే– ఏకైకశ ఇత్యాది| నను చరకదౌ దోషైరేకైకశస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, భయశోకజౌ ద్వౌ, ఏవం షడ్విధః, అత్ర త్వన్యథేతి కోऽభిప్రాయః? ఉచ్యతే– చరకే భయశోకజౌ లక్షణసంజ్ఞాకార్యభేదాద్భిన్నావుక్తౌ, ఆమజస్త్వన్నాజీర్ణకుపితత్రిదోషజత్వేన సన్నిపాతేనావరుద్ధ ఇతి న సంఖ్యాతిరేకః, సుశ్రుతే తు హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం శోకజామజౌ పఠితౌ వాతజత్వసన్నిపాతజత్వాభేదేऽపి, యథా వాతాదిజత్వాభేదేऽపి మృత్తికాజః పాండురోగ ఇతి; ఏవం భయశోకజావపి చరకే హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం పఠితౌ, సుశ్రుతే భయజః కేవలవాతికేऽవరుద్ధః మానసత్వావిశేషాద్వా శోకజేऽవరుద్ధ ఇతి జేజ్జటః| నను, షష్ఠ ఆమేన చోక్త ఇతి పృథక్కరణమసంగతం; యతః సర్వేషామేవాతీసారాణాం ప్రాగవస్థా ఆమశబ్దవాచ్యా, జీర్ణావస్థా పక్వశబ్దవాచ్యా; అత ఏవ సర్వాతీసారగోచరముదాహరంతి– “ఆమపక్వక్రమం హిత్వా నాతిసారే క్రియా హితా| అతః సర్వాతిసారేషు జ్ఞేయం పక్వామలక్షణం||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి| నైవం, ఆమేనైవారభ్యత ఇతి ఆమజః, దోషాస్తు సంసర్గిణః ప్రేరయితారశ్చ, న త్వారంభకాః| ఆమశ్చ దుష్టాన్నకార్యో దోషధాతుమలవ్యతిరిక్తో వాతాదిసంసృష్టో వాతాదిప్రేరితో వా రక్తాదివద్వ్యాధ్యారంభక ఇతి| ద్వంద్వజాస్త్వతీసారాః ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వాత్ పృథగ్గణితా; వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాస్తు న భవంత్యేవ, వ్యాధిస్వభావాత్| శైలీ చేయమాచార్యాణాం ప్రాయః ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాన్ ద్వంద్వాన్ సన్నిపాతాంశ్చ న గణయంతి, వికృతివిషమసమవాయారబ్ధం చావశ్యం లిఖంతి| యథా చరకే– “పంచ గుల్మా” (చ. సూ. అ. 19) ఇత్యభిధాయ, “సంసృష్టరూపానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం|” (చ. చి. అ. 5) ఇత్యుక్తం, తథా సుశ్రుతే– ‘షడర్శాంసి’ ఇత్యభిధాయ, “అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా వై దోషయోర్ద్వయోః| సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః షడ్విధశ్చ సః||” (సు. ని. అ. 2) ఇత్యుక్తం||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వాతిసారసాధారణీం సంప్రాప్తిమాహ– సంశమ్యేత్యాది| యస్మాద్వాయునాऽధః ప్రణున్నః ప్రేరితః; అపాంధాతుః కఫరసమూత్రస్వేదభేదఃపిత్తరక్తాదికః, ప్రవృద్ధో దుష్టః, అంతరాగ్నిం సంశమ్య మందీకృత్య, వర్చోమిశ్రః పురీషయుక్తః, అతీవాధః సార్యేత, ఆచార్యా ఘోరం తం వ్యాధిమతీసారమాహుః, గుదేన బహుద్రవసరణాదతీసార ఇత్యర్థః| తం పునః షట్ప్రకారం వదతి| ఉక్తషడ్విధత్వం విభజన్నాహ– వాతేన పిత్తేన శ్లేష్మణా త్రయః, సన్నిపాతేన చతుర్థః, శోకేన పంచమః, ఆమేన షష్ఠః, ఏవం షడతీసారాః| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం షడితి సంఖ్యాకరణం నియమార్థ; తేన ద్వంద్వజా అతీసారా న భవంతి వ్యాధిస్వభావాదితి సూచితం| అత్ర భయశోకాభ్యాం వాయుః ప్రకుప్యతి తర్హి ద్వయోర్వాతజే నిరోధః, పృథగ్గ్రహణం కిమర్థం కృతం? సుశ్రుతేన హేతుప్రత్యనీకచికిత్సార్థం పృథక్ పఠితం||4||
Adhikarana అతిసారపూర్వరూపం (౫) · Śloka ౫
హృన్నాభిపాయూదరకుక్షితోదగాత్రావసాదానిలసన్నిరోధాః |
విట్సంగ ఆధ్మానమథావిపాకా భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः |
विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाका भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వాతీసారపూర్వరూపమాహ– హృన్నాభీత్యాది| తోదః సర్వైర్హృదాదిభిః సంబధ్యతే| అత్ర కుక్షిశబ్ద ఉదరైకదేశవాచీ, తేన న పౌనరుక్త్యం| అనిలసన్నిరోధ ఇతి వాయోరప్రవృత్తిః| విట్సంగః పురీషాప్రవృత్తిః; ఏతచ్చ దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనావస్థాప్రతినియతం పూర్వరూపం, తేన రూపావస్థాయాం నానువర్తతే, ( యద్యనువర్తేత తదా తత్ర వ్యాధిరేవ నోత్పద్యేత,)| విట్సంగాతిప్రతిషేధాత్ అవిపాకోऽన్నస్య| పురఃసరాణి పూర్వరూపాణీతి||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వాతీసారపూర్వరూపమాహ– హృన్నాభీత్యాది| భవిష్యతో భావినోऽతీసారస్య హృత్తోదాదీని పురఃసరాణి పూర్వరూపాణి భవంతి| పాయుర్గుదం| తోదః సర్వైర్హృదాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అత్ర కుక్షిశబ్ద ఉదరైకదేశవాచీ, తేన న పౌనరుక్త్యం| అనిలసన్నిరోధ ఇతి వాయోరప్రవృత్తిః, గాత్రావసాదో దేహే గ్లానిః, విట్సంగః పురీషాప్రవృత్తిః ఆధ్మానం చ, అవిపాకోऽన్నస్య ||5||
Adhikarana వాతాతిసారలక్షణం (౬) · Śloka ౬
అరుణం ఫేనిలం రూక్షమల్పమల్పం ముహుర్ముహుః |
శకృదామం సరుక్శబ్దం మారుతేనాతిసార్యతే ||6||
View original
अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः |
शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతికమాహ– అరుణమిత్యాది| అరుణమితి వాయోరరూపస్యాపి దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనాద్భవతి, ఏవమన్యత్రాపి| ఫేనిలం సఫేనం; ఫేనాదిలచ్| శకృత్ పురీషం| సరుక్శబ్దమితి సశూలం, సశబ్దం చేతి||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతాతీసారలక్షణమాహ– అరుణమిత్యాది| మారుతేన వాయునా అరుణాదియుక్తం శకృత్ పురీషమతిసార్యతే| అరుణమితి వాయోరరూపస్యాపి వర్ణో దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనాద్భవతి, ఏవమన్యత్రాపి| ఫేనిలం ఫేనయుక్తం, రూక్షం నిఃస్నేహం, అల్పమల్పం స్తోకం, ముహుర్ముహుర్వారంవారం, ఆమమపరిపక్వం, సరుక్శబ్దమితి సశూలం సశబ్దం చేతి ||6||
Adhikarana పిత్తాతిసారలక్షణం (౭) · Śloka ౭
పిత్తాత్ పీతం నీలమాలోహితం వా తృష్ణామూర్ఛాదాహపాకోపపన్నం |7|
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् |७|
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– పిత్తాదిత్యాది| దాహపాకోపపన్నమితి దాహః సర్వాంగే , పాకో గుద ఏవ| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “తృష్ణాదాహస్వేదమూర్ఛాబ్రధ్నసంతాపపాకపరీతః||” ఇతి; బుధ్నో గుదః| అత్రాప్యతిసార్యతే శకృదిత్యనువర్తతే; ఏవం శ్లైష్మికేऽపి|7|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తాతిసారలక్షణమాహ– పిత్తాదిత్యాది| పీతం పీతవర్ణం, నీలం నీలవర్ణం, ఆలోహితం ఈషల్లోహితం| తృష్ణేత్యాది మూర్ఛా ప్రసిద్ధా, దాహపాకోపపన్నమితి దాహః సర్వాంగే, పాకో గుదస్యైవ|7|
Adhikarana శ్లేష్మాతిసారలక్షణం (౭) · Śloka ౭
శుక్లం సాంద్రం శ్లేష్మణా శ్లేష్మయుక్తం విస్రం శీతం హృష్టరోమా మనుష్యః ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं विस्रं शीतं हृष्टरोमा मनुष्यः ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికమాహ– శుక్లమిత్యాది| శుక్లమిత్యాదినా హృష్టరోమా ఇత్యంతేన శ్లైష్మికః| విస్రమామగంధి||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లేష్మాతిసారమాహ– శుక్లమిత్యాది| హృష్టరోమా మనుష్యః కంటకితదేహః పుమాన్, శుక్లాదిగుణయుక్తం పురీషమతిసార్యతే| శుక్లం శ్వేతవర్ణం, సాంద్రం ఘనం శ్లేష్మసహితం విస్రం ఆమగంధి, శీతం శీతలమితి||7||
Adhikarana త్రిదోషజాతిసారలక్షణం (౮) · Śloka ౮
వరాహస్నేహమాంసాంబుసదృశం సర్వరూపిణం |
కృచ్ఛ్రసాధ్యమతీసారం విద్యాద్దోషత్రయోద్భవం ||8||
View original
वराहस्नेहमांसाम्बुसदृशं सर्वरूपिणम् |
कृच्छ्रसाध्यमतीसारं विद्याद्दोषत्रयोद्भवम् ||८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– వరాహేత్యాది| వరాహస్నేహః శూకరస్య మేదో మజ్జా వా, మాంసాంబు మాంసప్రక్షాలనోదకం, తైః సదృశం| సర్వరూపిణమితి ఉక్తవాతాద్యతీసారత్రయలక్షణయుక్తం| ఏవంవిధమతీసారం దోషత్రయోద్భవం విద్యాత్; తం చ కృచ్ఛ్రసాధ్యం, త్రిదోషజత్వాదేవ||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాన్నిపాతికాతిసారలక్షణమాహ– వరాహేత్యాది| ఏవంవిధమతీసారం దోషత్రయోద్భవం కృచ్ఛ్రసాధ్యం జానీయాత్| వరాహస్నేహః సూకరస్య మేదో మజ్జా వా, మాంసాంబు మాంసప్రక్షాలనోదకం, తైః సదృశం| సర్వరూపిణమితి ఉక్తవాతాద్యతీసారత్రయలక్షణయుక్తం||8||
Adhikarana శోకాతిసారలక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
తైస్తైర్భావైః శోచతోऽల్పాశనస్య బాష్పోష్మా వై వహ్నిమావిశ్య జంతోః |
కోష్ఠం గత్వా క్షోభయేత్తస్య రక్తం తచ్చాధస్తాత్ కాకణంతీప్రకాశం ||9||
నిర్గచ్ఛేద్వై విడ్విమిశ్రం హ్యవిడ్వా నిర్గంధం వా గంధవద్వాऽతిసారః |
శోకోత్పన్నో దుశ్చికిత్స్యోऽతిమాత్రం రోగో వైద్యైః కష్ట ఏష ప్రదిష్టః ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः |
कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् ||९||
निर्गच्छेद्वै विड्विमिश्रं ह्यविड्वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः |
शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోకజమాహ– తైస్తైరిత్యాది| తైస్తైర్భావైర్ధనబంధునాశాదిభిః| శోచతః శోకం కుర్వతః| అల్పాశనస్య శోకాదేవాల్పం భుంజానస్య; ఏతేన ధాతుక్షయోऽప్యస్య స్యాదిత్యుక్తం| బాష్పోऽత్యుద్గతనేత్రనాసాగలాదిగతం జలం, తత్సహిత ఊష్మా శోకజం దేహతేజో బాష్పోష్మా; స కోష్ఠం గత్వా, వహ్నిమావిశ్య వ్యాకులీకృత్య, క్షోభయేత్తస్య రక్తం ఊష్మత్వద్రవత్వాభ్యాం సమానగుణత్వాత్; తచ్చ రక్తం కాకణంతీప్రకాశం గుంజాఫలసంకాశం, అధస్తాన్నిర్గచ్ఛేత్| ‘పక్తిమావిశ్య’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| గదాధరస్తు వహ్నిశబ్దేన పిత్తమాహ| తచ్చ రక్తం విడ్విమిశ్రం నిర్గచ్ఛేత్; అవిడ్వా అల్పవిట్, అల్పాశనత్వాత్| నిర్గంధం గంధవద్వేతి వికపః అవిట్సవిడ్భ్యామితి కార్తికః; అన్యే తు పిత్తస్య పూతిత్వాత్ ప్రబలగంధవత్, తస్య నాతిదుష్ట్యా నిర్గంధత్వమితి; గంధశ్చ విస్రమిత్యాహుః| క్షోభయేత్తస్య రక్తమిత్యత్ర ‘శోషయేత్తస్య భుక్తం’ ఇతి పాఠాంతరమయుక్తం, కాకణంతీప్రకాశస్య హేత్వంతరాభావాత్; తస్మాదాద్య ఏవ పాఠో జ్యాయాన్, వ్యాఖ్యాతశ్చ జేజ్జటాదిభిః సర్వైరేవాయం వాతపిత్తజ ఉక్తః| దుశ్చికిత్స్యోऽతిమాత్రమితి శోకాపనోదం వినా కేవలేన భేషజేనానుపశమాత్| అత ఏవాహ– కష్ట ఏష ప్రదిష్ట ఇతి| వైద్యైర్బ్రహ్మాదిభిః| గదాధరస్త్వాహ– ‘ఏష’ ఇత్యనేనైవంసంప్రాప్తిక ఏవ కష్టో న త్వన్యః శోకజ ఇతి||9-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోకజమాహ– తైస్తైర్భావైరిత్యాది| ధనబంధునాశాదిభిః, శోచతః శోకం కుర్వతః, అల్పాశనస్య శోకాదేవాల్పం భుంజానస్య, ఏతేన ధాతుక్షయోऽస్య కారణం స్యాదిత్యుక్తం, ఏవంవిధస్య జంతోర్బాష్పోద్గతనేత్రనాసాగలాదిగతజలం తత్సహితశోకజ ఊష్మా దేహతేజో బాష్పోష్మా, స కోష్ఠం గత్వా వహ్నిమావిశ్య వ్యాకులీకృత్య, అస్య రక్తం క్షోభయతి చాలయత్యత్యుష్ణద్రవత్వాభ్యాం సమానగుణత్వాత్, తచ్చ రక్తం కాకణంతీప్రకాశం గుంజాఫలసంకాశమధస్తాన్నిర్గచ్ఛేత్| పక్తిమావిశ్యేతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః| గదాధరస్తు వహ్నిశబ్దేన పిత్తమాహ| తచ్చ రక్తం విడ్విమిశ్రం నిర్గచ్ఛేత్, అవిట్ అల్పవిట్ వా| నిర్గంధం గంధవద్వేతి వికల్పః; పిత్తస్య దూషితత్వాదతిగంధతా, తస్య నాతిదుష్ట్యా నిర్గంధత్వమితి| గంధశ్చ విస్ర ఇత్యాహుః| దుశ్చికిత్స్యాతిమాత్రమితి శోకాపనోదనం వినా కేవలేన భేషజేన న శామ్యతి, అత ఏవ శోకోత్పన్నోऽతిసారో వికారో వైద్యైరేష కష్టో దారుణః ప్రవిష్టః||9-10||
Adhikarana ఆమాతిసారలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
అన్నాజీర్ణాత్ ప్రద్రుతాః క్షోభయంతః కోష్ఠం దోషా ధాతుసంఘాన్మలాంశ్చ |
నానావర్ణం నైకశః సారయంతి శూలోపేతం షష్ఠమేనం వదంతి ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
अन्नाजीर्णात् प्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषा धातुसङ्घान्मलांश्च |
नानावर्णं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఆమాతీసారమాహ– అన్నాజీర్ణాదిత్యాది| అన్నం చ తదజీర్ణం చేతి అన్నాజీర్ణం| అత ఏవాహ క్షారపాణిః– ‘యథాభుక్తమశనముపవిశంతి’ ఇతి| ప్రద్రుతా విమార్గగాః| క్షోభయంతో దూషయంతః| ధాతుసంఘాన్ రక్తాదీన్| మలాన్ పురీషాదీన్| నైకశో బహుశః||11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఆమాతీసారమాహ– అన్నేత్యాది| అన్నం చ తదజీర్ణం చేతి అన్నాజీర్ణం, తస్మాత్ ప్రద్రుతాః ఉదీరితాః దోషాః కోష్ఠం క్షోభయంతో దూషయంతః, కోష్ఠశబ్దేన సమస్తముదరమధ్యముచ్యతే తత్ర గతా ఇత్యర్థః| ధాతుసంఘాన్ రక్తాదీన్, మలాంపురీషాదీన్, నైకశో బహుశః, తే నానావర్ణం సారయంతి| భూయసేతి పాఠాంతరే బహువేగత్వం సూచితం| శూలోపేతం శూలయుక్తం| అత్ర పునః షష్ఠ ఇతి సంఖ్యావచనం నియమార్థం, తేన భయస్నేహాజీర్ణవిసూచికార్శోజీర్ణాదినిమిత్తా అతీసారా న పృథగ్గణనీయాః, యతస్తే దోషజేష్వేవాంతర్భూతాః| ప్రసంగాదామలక్షణం లిఖ్యతే– “ఆహారస్య రసః శేషో యో న పక్వోऽగ్నిలాఘవాత్| స హేతుః సర్వరోగాణామామభిత్యభిధీయతే” ఇతి||11||
Adhikarana మలస్యామలక్షణం పక్వలక్షణం చ (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
సంసృష్టమేభిర్దోషైస్తు న్యస్తమప్స్వవసీదతి |
పురీషం భృశదుర్గంధి పిచ్ఛిలం చామసంజ్ఞితం ||12||
ఏతాన్యేవ తు లింగాని విపరీతాని యస్య వై |
లాఘవం చ విశేషేణ తస్య పక్వం వినిర్దిశేత్ ||13||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति |
पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसञ्ज्ञितम् ||१२||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै |
लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వాతీసారాణాం చికిత్సోపయోగిత్వేనామలక్షణం పక్వలక్షణం చాహ– సంసృష్టమిత్యాది| సంసృష్టం సంబద్ధం, ఏభిర్దోషైర్దుష్టిభిరుక్తవాతాద్యతీసారలింగైః| దుష్టయశ్చాత్ర యథాసంభవం వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ బోద్ధవ్యాః; తేన సర్వాతిసారాణాం న సాన్నిపాతికత్వప్రసంగః| న్యస్తమప్సు జలే క్షిప్తం; అవసీదతి నిమజ్జతి, ఆమస్య గౌరవాత్| భృశశబ్దః పిచ్ఛిలేనాపి సంబధ్యతే| దుర్గంధి విస్రం| పిచ్ఛిలమామసంబంధాత్| ఏతానీతి జలనిమజ్జనాదీని| లాఘవం కోష్ఠస్య శరీరస్య చ, చకారేణ కఫశైత్యదుష్ట్యాదికం వినాऽప్యంబునిమజ్జనం లక్షణమితి సముచ్చీయతే| యదుక్తం– “మజ్జత్యామా గురువాద్విట్ పక్వా తూత్ప్లవతే జలే| వినాऽతిద్రవసంఘాతశ్లేష్మశైత్యప్రదూషణాత్||” ఇతి| అథవా ఆమలింగవైపరీత్యేనైవ లాఘవే సిద్ధే పునర్లాఘవకరణం తత్ కఫదుష్ట్యాదివ్యతిరేకం బోధయతీతి||12-13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథామలక్షణమాహ– సంసృష్టమిత్యాది| సంసృష్టం సంబద్ధం| ఏభిః పూర్వనిర్దిష్టైర్దోషైర్దుష్టిభిరుక్తవాతాద్యతీసారలింగైర్గురుతరైర్వ్యాప్తమిత్యర్థః| దుష్టయశ్చాత్ర యథాసంభవం వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ బోద్ధవ్యాః| తేన సర్వాతిసారాణాం న సాన్నిపాతికత్వప్రసంగః| న్యస్తమప్సు జలే క్షిప్తమవసీదతి మజ్జతి ఆమస్య గౌరవాత్| భృశశబ్దః పిచ్ఛిలేన సంబధ్యతే| దుర్గంధి విస్రం, పిచ్ఛిలం ఆమసంబంధాత్| పక్వలక్షణమాహ– ఏతాని జలనిమజ్జనాదీని యస్య పురీషస్య విపరీతాని– జలే ప్లవనం, గంధరహితత్వం, అపిచ్ఛిలత్వమిత్యర్థః| యస్యేతి మనుష్యస్యేతి కేచిద్ వ్యాఖ్యానయంతి| లాఘవం కోష్ఠస్య శరీరస్య చ| చకారాత్కఫదుష్టం పురీషం సముచ్చీయతే| యదుక్తం– “మజ్జత్యామా గురుత్వాద్విట్ పక్వత్వాత్ప్లవతే జలే| వినాऽతిద్రవసంఘాతాచ్ఛ్లేష్మశైత్యప్రదూషణాత్” ఇతి| నను కఫసంసృష్టం పక్వమపి మలం నిమజ్జతి తత్కథం పక్వకఫాతీసారజ్ఞానం? ఉచ్యతే, తదితరలక్షణైరేవ||12-13||
Adhikarana అతిసారస్యాసాధ్యలక్షణాని (౧౪-౧౯) · Śloka ౧౯
పక్వజాంబవసంకాశం యకృత్ఖండనిభం తను |
ఘృతతైలవసామజ్జవేశవారపయోదధి ||14||
మాంసధావనతోయాభం కృష్ణం నీలారుణప్రభం |
మేచకం స్నిగ్ధకర్బూరం చంద్రకోపగతం ఘనం ||15||
కుణపం మస్తులుంగాభం సుగంధి కుథితం బహు |
తృష్ణాదాహతమఃశ్వాసహిక్కాపార్శ్వాస్థిశూలినం ||16||
సమ్మూర్ఛారతిసమ్మోహయుక్తం పక్వవలీగుదం |
ప్రలాపయుక్తం చ భిషగ్వర్జయేదతిసారిణం ||17||
అసంవృతగుదం క్షీణం దూరాధ్మాతముపద్రుతం |
గుదే పక్వే గతోష్మాణమతిసారకిణం త్యజేత్ ||18||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
శ్వాసశూలపిపాసార్తం క్షీణం జ్వరనిపీడితం |
విశేషేణ నరం వృద్ధమతీసారో వినాశయేత్ ||19||
(సు. సూ. అ. 33) |
( శోథం శూలం జ్వరం తృష్ణాం కాసం శ్వాసమరోచకం |
ఛర్దిం మూర్ఛాం చ హిక్కాం చ దృష్టావాతీసారిణం త్యజేత్) |
View original
पक्वजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु |
घृततैलवसामज्जवेशवारपयोदधि ||१४||
मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् |
मेचकं स्निग्धकर्बूरं चन्द्रकोपगतं घनम् ||१५||
कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सुगन्धि कुथितं बहु |
तृष्णादाहतमःश्वासहिक्कापार्श्वास्थिशूलिनम् ||१६||
सम्मूर्छारतिसम्मोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् |
प्रलापयुक्तं च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ||१७||
असंवृतगुदं क्षीणं दूराध्मातमुपद्रुतम् |
गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारकिणं त्यजेत् ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
(सु. सू. अ. ३३) |
( शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां कासं श्वासमरोचकम् |
छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्टावातीसारिणं त्यजेत्) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యలక్షణాన్యాహ– పక్వేత్యాది| పక్వజాంబవసంకాశం పక్వజంబూఫలసదృశవర్ణం స్నిగ్ధకృష్ణమిత్యర్థః| యకృత్ఖండనిభం కృష్ణలోహితం| తను స్వచ్ఛం| ఘృతాదీనాం మాంసధావనతోయాంతానామివాభాః ప్రతిభాసో యస్య తత్తథా| వేశవారో “నిరస్థిపిశితం పిష్టం దధిక్షారసమన్వితం|| ఏలామరిచసంయుక్తం వేశవార ఇతి స్మృతం||” ఇత్యాదిపరిభాషితమాంసప్రకారః| కృష్ణమంజనప్రఖ్యం| ఏతచ్చ కృష్ణత్వాదికం పిత్తాతిసారవర్జ్యం బోద్ధవ్యం, తత్ర రూపత్వేన పఠితత్వాత్| నీలారుణం చాషపక్షవర్ణం| మేచకం మర్దనాంజనపిండవదీషత్కృష్ణరూక్షం| కర్బూరం నానావర్ణం, తచ్చ స్నిగ్ధం స్నేహద్రవధాతుయోగాత్| చంద్రకోపగతం మయూరపిచ్ఛచంద్రకైరివ ధాతుస్నేహైరుపగతం| ఉక్తం హి కరవీరాచార్యేణ– “చంద్రకైః శిఖిపిచ్ఛాభైర్నీలపీతాదిరాజిభిః| ఆవృతం వేశవారాంబుమజ్జక్షీరోపమం త్యజేత్||” ఇతి| తదేవ ఘనం ధాత్వంతరవ్యామిశ్రత్వాత్| కుణపం శవదుర్గంధి| మస్తులుంగాభం మస్తులుంగం మస్తకాభ్యంతరస్నేహః ఘృతకేతి ఖ్యాతం, తత్సదృశం| కుథితం పూతి| తృష్ణేత్యాది|– తృష్ణాదీనాం పార్శ్వాస్థిశూలాంతానాం ద్వంద్వం కృత్వా మత్వర్థీయ ఇనిః, తృష్ణాదియుక్తమిత్యర్థః| అత్ర సమ్మూర్ఛా మనోమోహః, సమ్మోహ ఇంద్రియమోహః, ఇత్యపౌనరుక్త్యం| చకారాచ్చరకోక్తః (చ. చి. అ. 19) సహసోపరతాతీసారశ్చాసాధ్యో బోద్ధవ్యః| పక్వవలీగుదం పక్వా వలయో గుదే యస్య తం పక్వవలీగుదం| అసంవృతగుదం గుదసంవరణాక్షమం| తమేవ క్షీణం బలోపచయరహితం| దూరాధ్మాతం భృశమాధ్మానయుక్తం, తస్య విరేకసాధ్యత్వేనాతిసారవిరుద్ధోపక్రమత్వాత్; దురాత్మానమితి పాఠాంతరే దుష్టాంతఃకరణం, అజితేంద్రియమితి జేజ్జటః| ఉపద్రుతమతిసారోపద్రవైః శోథాదిభిర్యుక్తం| యదుక్తం– “శోథం శూలం జ్వరం తృష్ణాం శ్వాసం కాసమరోచకం| ఛర్దిం మూర్ఛాం చ హిక్కాం చ దృష్ట్వాऽతీసారిణం త్యజేత్||” ఇతి గుదే పక్వే గతోష్మాణమితి గుదపాకారంభకపిత్తే వర్తమానేऽపి గతోష్మాణం శీతగాత్రం నష్టాగ్నిం వా| అతిసారకిణం అతీసారయుక్తం| “వాతాతీసారాభ్యాం కుక్ చ||” (పా. అ. అ. 5 పా. సూ. 129) ఇతి కుక్, చాదినిః| విశేషేణేతి వచనాద్బాలస్యాప్యతిసారోऽసాధ్య ఇతి బోధయతి| యదాహ సుశ్రుతశ్చికిత్సాయాం– “కృచ్ఛ్రశ్చాయం బాలవృద్ధేష్వసాధ్యః||” (సు. ఉ. తం. అ. 40) ఇతి| ఏతచ్చాబలత్వే సతి బోద్ధవ్యం||14-19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– పక్వేత్యాది| భిషక్ పక్వజాంబవసంకాశాదిపురీషం తథా తృష్ణాదియుక్తమతిసారిణం పురుషం చ వర్జయేదితి సంబంధః| పక్వజాంబవసంకాశం పక్వజంబూఫలసదృశవర్ణం స్నిగ్ధకృష్ణవర్ణమిత్యర్థః| యకృత్పిండనిభం కాలఖండసదృశం కృష్ణలోహితమిత్యర్థః| తను స్వచ్ఛం| ఘృతాదీనాం మాంసధావనతోయాంతానామివాభా ప్రతిభాసో యస్య స తథా| వేసవారో– “నిరస్థి పిశితం పిష్టం” ఇత్యాదిపరిభాషితమాంసప్రకారస్తేన మిశ్రమంబు తత్సదృశం| కృష్ణమంజనప్రఖ్యం| ఏతచ్చ కృష్ణాదికం పిత్తాతిసారవర్జ్య బోధ్యం, తత్ర రూపత్వేన పఠితత్వాత్| నీలారుణప్రభం చాషపక్షప్రతిభాసం| మేచకం ఖంజనవర్ణవదీషత్కృష్ణరూక్షం| కర్బురం నానావిధవర్ణం| స్నిగ్ధం చిక్కణం, ధాతుస్నేహయోగాత్| చంద్రకోపగతం మయూరపిచ్ఛచంద్రకైరివ ధాతుస్నేహైరుపగతం| ఉక్తం చ కరవీరాచార్యేణ– “చంద్రకైః శిఖిపిచ్ఛాభైర్నీలపీతాదిరాజిభిః| ఆవృతం వేసవారాంబుమజ్జక్షీరోపమం త్యజేత్” ఇతి| తత్ ఘనం ధాత్వవయవమిశ్రితత్వాత్| కుణపం శవగంధతుల్యగంధమిత్యర్థః| మస్తులుంగాభం మస్తులుంగో మస్తకాభ్యంతరగతః స్నేహః| సుగంధం గంధయుక్తం| కుథితం పూతి బహుమాత్రాధికత్వాత్| యాదృశమతిసారిణం త్యజేత్తాదృశమాహ– తృష్ణాదీనాం పార్శ్వాస్థిశూలాంతానాం ద్వంద్వం కృత్వా మత్వర్థీయ ఇనిః, తృష్ణాదిభిర్యుక్తమిత్యర్థః| అత్ర సమ్మూర్ఛా ఇంద్రియ మనోమోహః, పునః సమ్మోహ ఇంద్రియమోహః, అతో న పౌనరుక్త్యం| అరతిః ప్రసిద్ధా| పక్వవలీగుదం పక్వా వల్యో గుదే యస్య స తం తథా| ప్రలాపోऽసంబద్ధభాషణం; తాదృశం త్యజేదిత్యర్థః| పునః కీదృశం త్యజేదిత్యాహ– అసంవృతగుదం గుదసంవరణాక్షం| క్షీణం బలోపచయరహితం| దురాత్మానమిత్యన్యే, దుష్టాంతఃకరణాదజితేంద్రియమిత్యర్థః| ఉపద్రుతం అతీసారోపద్రవైః శోథాదిభిర్యుక్తం| యదాహుః– “తృష్ణా దాహోऽరుచిః శోథః పార్శ్వశూలోऽరతిర్వమిః| గుదపాకః ప్రలాపశ్చ హ్యాధ్మానం శ్వాసకాసకౌ|| మూర్ఛా హిక్కా మదః శూలం బహువేగో జ్వరస్తథా|” ఏతైరుపద్రవైర్జుష్టమతిసారిణముత్సృజేత్ ఇతి| అన్యచ్చ– “హస్తపాదాంగులేః సంధిప్రపాకో మూత్రనిగ్రహః| పురీషస్యోష్ణతా చైవ మరణాయాతిసారిణాం”ఇతి| గుదే పక్వే గతోష్మాణమితి గుదపాకారంభకపిత్తే విద్యమానేऽపి గతోష్మాణం శీతగాత్రం నష్టాగ్నిం చాతిసారిణం త్యజేత్| అత్ర శ్లోకద్వయం కేచన పఠంతి– “శ్వాసశూలపిపాసార్తం క్షీణం జ్వరనిపీడితం| విశేషేణ నరం వృద్ధమతీసారో వినాశయేత్|| బాలే వృద్ధే త్వసాధ్యోऽయం లింగైరేతైరుపద్రుతః| అపి యూనామసాధ్యః స్యాదతిదుష్టేషు ధాతుషు”ఇతి| ఏతత్తు మాధవాసంగ్రహీతత్వాత్ మధుకోషకృతా చ స్వీకృతం| అతీసారోపద్రవానాహ– శోథమిత్యాది| సుకరవ్యాఖ్యానం||14-19||
Adhikarana రక్తాతిసారలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
పిత్తకృంతి యదాऽత్యర్థం ద్రవ్యాణ్యశ్నాతి పైత్తికే |
తదోపజాయతేऽభీక్ష్ణం రక్తాతీసార ఉల్బణః ||20||
View original
पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके |
तदोपजायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्बणः ||२०||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నను, రక్తజోऽప్యతిసారోऽస్తి తస్య సప్తమత్వాపత్తేరుక్తం షట్కం విరుధ్యతే, ఇత్యాశంక్య పైత్తికస్యైవాయమవస్థావిశేష ఇత్యాహ– పిత్తేత్యాది| పైత్తికేऽతీసారే విద్యమానే భవిష్యతి వా పిత్తకృంతి పిత్తకారకాణి ద్రవ్యాణ్యత్యర్థం ప్రభూతమభీక్ష్ణం నిరంతరమశ్నాతి తదా రక్తాతీసార ఉల్బణో మహానుపజాయత ఇతి సంబంధః| అత్ర చారుణకృష్ణపాండుత్వాదినా వాతాదయో దూషకా బోద్ధవ్యాః| యదుక్తం– “దోషలింగేన మతిమాన్ సంసర్గం తత్ర లక్షయేత్||” ఇతి| ఏవం స్నేహాజీర్ణవిసూచికావిషార్శఃక్రిమిప్రభృతిజన్యేష్వతీసారేషు షట్కాతిరిక్తత్వం ప్రతిక్షిప్తం బోద్ధవ్యం, అవ్యభిచరితదోషలింగత్వాదితి జేజ్జటః||20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నను రక్తజోऽప్యతీసారోऽస్తి తస్య సప్తమత్వప్రసంగాదుక్తషట్కత్వం విరుధ్యత ఇత్యాశంక్య పైత్తికస్యాయమవస్థావిశేష ఇత్యాహ– పైత్తికేऽతీసారే విద్యమానే భవిష్యతి వా పిత్తకృంతి పిత్తకారీణి ద్రవ్యాణి అత్యర్థం ప్రభూతమభీక్ష్ణం నిరంతరమశ్నాతి తదా రక్తాతీసార ఉల్బణో మహానుపజాయతే ఇతి సంబంధః| అత్ర చారుణకృష్ణపాండుత్వాదినా వాతాదయో దోషా దుష్టా బోద్ధవ్యాః| యదుక్తం– “దోషలింగేన మతిమాన్సంసర్గం తత్ర లక్షయేత్” ఇతి| ఏవం స్నేహాజీర్ణవిసూచికావిర్షాశః కృమిప్రభృతిజన్యేష్వప్యతీసారేషు షట్కాతిరిక్తత్వం ప్రతిక్షిప్తం బోధ్యం, అవ్యభిచారితదోషలింగత్వాదితి జేజ్జటః||20||
Adhikarana ప్రవాహికాసంప్రాప్తిః (౨౧) · Śloka ౨౧
వాయుః ప్రవృద్ధో నిచితం బలాసం నుదత్యధస్తాదహితాశనస్య |
ప్రవాహతోऽల్పం బహుశో మలాక్తం ప్రవాహికాం తాం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః ||21||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य |
प्रवाहतोऽल्पं बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ ద్రవసరణాదామపక్వలక్షణయోగాత్ ప్రవాహికాతీసారయోః సాధర్మ్యం, అతోऽతీసారాధికారే ప్రవాహికాసంప్రాప్తిమాహ– వాయురిత్యాది| అతీసారే నానావిధద్రవధాతుసరణం, ప్రవాహికాయాం తు కఫమాత్రసరణమితి భేదః| నిచితం బలాసమహితాశనస్య సంచితం కఫం, మలాక్తం పురీషసహితం, వాయుర్వాతః, అధస్తాన్నుదతి గుదేన పాతయతి| ప్రవాహతః ప్రవాహణం కుర్వతః| భోజాదౌ త్వియం విస్రంసీతి నామ్నా పఠ్యతే, పరాశర త్వంతర్గ్రంథిరితి, హారీతస్తు నిశ్చారకాఖ్యామేతాం పఠతి| యదాహ– “ప్రవాహికేతి సా జ్ఞేయా కైశ్చిన్నిశ్చారకస్తు సః|” ఇతి||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ ద్రవసరణాదామపక్వలక్షణయోగాచ్చ ప్రవాహికాతిసారయోః సాధర్మ్యమతోऽతీసారాధికారే ప్రవాహికాసంప్రాప్తిమాహ– వాయురిత్యాది| అతీసారే నానాద్రవధాతుసరణం ప్రవాహికాయాం తు కఫమాత్రసరణమితి భేదః| దుష్టో వాయురహితాశనస్య సంచితం బలాసం శ్లేష్మాణం మలాక్తం పురీషసహితమధస్తాన్నుదతి గుదేన పాతయతి| ప్రవాహమాణస్య ప్రవాహణం కుర్వతః, బలాసముపలక్షణం, తేన పిత్తం రక్తం వా నిచితం జ్ఞేయం| భోజదౌ త్వియం విస్రంసీతి నామ్నా పఠ్యతే, పరాశరే తు అంతర్గ్రంథిరితి, శ్రీహారీతస్తు నిశ్చారకాఖ్యాం పఠతి, నిర్వాహికేత్యేకే||21||
Adhikarana వాతజాదిభేదేన ప్రవాహికాలక్షణాని (౨౨) · Śloka ౨౨
ప్రవాహికా వాతకృతా సశూలా పిత్తాత్ సదాహా సకఫా కఫాచ్చ |
సశోణితా శోణితసంభవా చ తాః స్నేహరూక్షప్రభవా మతాస్తు |
తాసామతీసారవదాదిశేచ్చ లింగం క్రమం చామవిపక్వతాం చ ||22||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
View original
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च |
सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु |
तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యా వాతాదిభేదేన రూపమాహ– ప్రవాహికేత్యాది| నను, వాయుః ప్రవృద్ధో నిచితం బలాసమిత్యుక్తం తత్ కథం వాతకృతేతి? ఉచ్యతే, ఆధిక్యేన వ్యపదేశాత్| నను, తథాऽపి పిత్తరక్తసంభవా కుతః? ఉచ్యతే– అహితాశనస్యేత్యుక్తం, ఆహారో హి విరుద్ధస్తస్యామవస్థాయాం పిత్తం రక్తం చ కోపయతి, తే చ పశ్చాద్వాతస్యానుబలే స్వలింగం యదా దర్శయతస్తదా తాభ్యాం వ్యపదేశః| స్నేహరూక్షప్రభవా ఇతి స్నేహప్రభవా కఫజా, రూక్షప్రభవా వాతజా; తుశబ్దాచ్చ తీక్ష్ణోష్ణప్రభవా పిత్తజా రక్తజా చ| లింగం వాతాదిభేదేన లక్షణం| క్రమమామపక్వభేదేన చికిత్సాక్రమమితి||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య వాతాదిభేదేన రూపమాహ– ప్రవాహికేత్యాది| వాతకృతా సశూలా భవతి, పిత్తజా దాహయుక్తా, కఫజా కఫయుక్తా, సశోణితా సరుధిరా తజ్జాతత్వాత్| తాసాం హేతుమాహ– స్నేహేత్యాది| స్నేహప్రభవా కఫజా, రూక్షప్రభవా వాతజా| తుశబ్దోऽవధారణే| తేన తీక్ష్ణోష్ణప్రభవా పిత్తజా రక్తజా చేతి| తాసాం చతసౄణాం అతీసారవదాదిశేత్; వాతాదిభేదేన లింగం లక్షణం, ఆమపక్వభేదేన పాచనం, క్రమం చికిత్సాక్రమమిత్యర్థః||22||
Adhikarana నివృత్తాతిసారలక్షణం (౨౩) · Śloka ౧
యస్యోచ్చారం వినా మూత్రం సమ్యగ్వాయుశ్చ గచ్ఛతి |
దీప్తాగ్నేర్లఘుకోష్ఠస్య స్థితస్తస్యోదరామయః ||23||
(సు. ఉ. తం. అ. 40) |
(జ్వరాతీసారయోరుక్తం నిదానం యత్ పృథక్ పృథక్ |
తత్స్యాజ్జ్వరాతిసారస్య తేన నాత్రోదితం పునః) ||1||
View original
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति |
दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ४०) |
(ज्वरातीसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् |
तत्स्याज्ज्वरातिसारस्य तेन नात्रोदितं पुनः) ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతవిష్టంభాదుదావర్తాద్వా మలాప్రవృత్తావతీసారనివృత్తిరితి శంకానిరాసార్థమతీసారనివృత్తిలక్షణమాహ– యస్యేత్యాది| ఉచ్చారం వినా యస్య మూత్రం ప్రవర్తతే, సమ్యగితి సమ్యక్ప్రవృత్యా న హీనయోగేనేత్యర్థః| వాయుశ్చ గచ్ఛతి, ‘గుదేన’ ఇతి శేషః| స్థితో నివృత్తిం గతః| ఉదరామయోऽతీసారః, ప్రకరణాత్| ఏతేన సంప్రాప్తిభంగ ఉక్తః| అతీసారే హి సంప్రాప్తిరియం– యన్మూత్రోచితోऽపి ద్రవధాతుర్గుదేనైవ ప్రవర్తతే, సర్వస్యైవాబ్ధాతోర్గుదప్రవృత్తత్వాత్; యదా తు మూత్రమార్గేణ ప్రవర్తతే, తదాऽపి పురీషప్రవృత్తిసమకాలమితి||23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అతీసారనివృత్తిలక్షణమాహ– యస్యేత్యాది| యస్యాతీసారిణ ఉచ్చారం పురీషం వినా మూత్రం ప్రవర్తతే వాయుశ్చ గచ్ఛతీతి ‘గుదేన’ ఇతి శేషః| దీప్తాగ్నేః ప్రవృద్ధజఠరానలస్య, అతః సమ్యక్పాకాత్ లఘుకోష్ఠస్య| తస్యాతీసారప్రకరణత్వాత్ ఉదరామయోऽతీసారః| స్థితో గతః, నివృత్త ఇత్యర్థః||23||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽతీసారనిదానం సమాప్తం ||3||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽतीसारनिदानं समाप्तम् ||३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామతీసారనిదానం సమాప్తం||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానటీకాయామాతంకదర్పణాభిధాయామతీసారనిదానం సమాప్తం||3||