௩. அதீஸாரநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜ்வரேऽதீஸாரபாடாஜ்ஜ்வராதீஸாரயோரந்யோந்யோபத்ரவத்வாச்ச ஜ்வராநந்தரமதீஸாரமாஹ குர்வதிஸ்நிக்தேத்யாதி| குருஶப்தேந மாத்ராகுருர்கஹ்யதே, யதாऽதிமாத்ரோபயுக்தோ ரக்தஶால்யாதிஃ; ததா ஸ்வபாவகுரு ச மாஷாதி; அதவா குணதஃ பாகதஶ்ச| அதிஶப்தஃ ஸ்தூலாந்தைஃ ஸஹ ஸம்பத்யதே| ஸ்தூலஂ ஸஂஹதாவயவஂ, யதா– லட்டுகபிஷ்டகாதி| ஶீதலஂ ஸ்பர்ஶாத்வீர்யாச்ச| விருத்தமிதி ஸஂயோகதேஶகாலமாத்ராதிபிர்விருத்தஂ, யதா– க்ஷீரமத்ஸ்யாதி; தச்ச பஹுப்ரகாரஂ ஸுஶ்ருதே ஹிதாஹிதீயேऽத்யாயே (ஸு. ஸூ. அ. ௨௦), சரகே சாத்ரேயபத்ரகாப்யீயாத்யாயே (ச. ஸூ. அ. ௨௬) த்ரஷ்டவ்யம்| அத்யஶநஂ பூர்வதிநாஹாராஜீர்ணே போஜநம்| உக்தஂ ஹி சரகே– “புக்தஂ பூர்வாந்நஶேஷே து புநரத்யஶநஂ மதம்|” (ச. சி. அ. ௧௫) இதி; ஏவஂ ஸர்வத்ர| அஜீர்ணம் அபக்வமந்நம்| விஷமம் அகாலாதிபோஜநாதி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “பஹுஸ்தோகமகாலே வா தஜ்ஜ்ஞேயஂ விஷமாஶநம்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬) இதி| ஏவஂ ஸர்வத்ர| ‘விஷமைஃ’ இத்யத்ர ஸ்தாநே ‘அஸாத்ம்யைஃ’ இதி பாடாந்தரம்| போஜநைரிதி விருத்தாதிபிஃ ஸர்வைஃ ஸம்பத்யதே| ஸ்நேஹாத்யைரிதி ஸ்நேஹஃ ஸ்நேஹபாநஂ, ஸ்நேஹ ஆத்யோ யேஷாஂ தே ஸ்நேஹாத்யாஃ ஸ்வேதவமநவிரேசநாநுவாஸநநிரூஹாஃ, தைரதியுக்தைரிதி அதியோகயுக்தைஃ| ஏதச்ச யதாயோக்யஂ போத்யஂ, வமநாதியோகஸ்யாதிஸாரகாரணத்வாயோகாத்| மித்யாயுக்தைரிதி ஹீநயோகயுக்தைஃ, வமநாதிகர்மணாஂ மித்யாயோகாபாவாத், ஹீநயோகாத்து தே தோஷாநுத்க்லேஶ்யாதீஸாராய ஸ்யுஃ| நநு, கதாசித்வமநஂ ப்ரயுக்தஂ விரேகஂ கரோதி, விரேகஶ்ச வமநமிதி தர்ஶநாத்தேஷாஂ மித்யாயோகஃ ஸம்பவத்யேவ| ந, ஸோऽப்யயோக ஏவேதி ஸித்தாந்தஃ| யதுக்தஂ சரகே– “யோகஃ ஸம்யக் ப்ரவத்திஃ ஸ்யாததியோகோऽதிவர்தநம்| அயோகஃ ப்ராதிலோம்யேந ந சால்பஂ வா ப்ரவர்தநம்||” (ச. ஸி. அ. ௬) இதி| விஷமத்ர ஸ்தாவரமுச்யதே, அதோகத்வாத்; கார்திகஸ்த்வாஹ– விஷஂ தூஷீவிஷஂ, தல்லக்ஷணேஷ்வதீஸாரபாடாத்| துஷ்டாம்புமத்யாதிபாநைரிதி துஷ்டஂ வ்யாபந்நஂ, துஷ்டயோரம்புமத்யயோஃ பாநாத், அதுஷ்டயோரப்யதிபாநாத்| யதா சரகஃ– “துஷ்டமத்யபாநீயாதிபாநாத்” (ச. சி. அ. ௧௯) இதி| ஸாத்ம்யர்துபர்யயைரிதி ஸாத்ம்யவிபர்யயைரதுவிபர்யயைஶ்ச, ஸாத்ம்யவிபர்யயோऽஸாத்ம்யம்| நச பூர்வோக்தேந ‘அஸாத்ம்யைஃ’ இத்யநேந பௌநருக்த்யம்; உக்தஂ ஹி சரகே ஆத்ரேயபத்ரகாப்யீயே– “ த்விவிதஂ ஹி ஸாத்ம்யஂ ப்ரகதிஸாத்ம்யமப்யாஸஸாத்ம்யஂ ச|” (ச. ஸூ. அ. ௨௬) இதி; ஆஹாராசாரபேதாதந்நபாநபேதாத்வா ந பௌநருக்த்யமித்யந்யே| ஜலாபிரமரணைரிதி ஜலக்ரீடாதிபிஃ| வேகவிகாதைரிதி மூத்ரபுரீஷாதீநாம் க்ரிமிதோஷத இதி க்ரிமிபிஃ பக்வாமாஶயதூஷணாத், க்ரிமிஜநிதவாதாதிகோபாத்வா| ஏதாநி ச நிதாநாநி யதாஸம்பவஂ வாதாதீநாஂ போத்தவ்யாநி, தோஷவ்யாதிஹேதுத்வக்யாபநார்தஂ படிதாநி ஏவமந்யத்ராபி நிதாநவிஶேஷபாடே ப்ராயோ த்ரஷ்டவ்யமிதி||௧-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜ்வரேऽதீஸாரபாடாஜ்ஜ்வராதீஸாரயோரந்யோபத்ரவத்வாச்ச ஜ்வராநந்தரமதீஸாரமாஹ– குர்வித்யாதி| குருஶப்தேந மாத்ராகுருர்கஹ்யதே ததா ஸ்வபாவகுரு மாஷாதி; அதவா குணதஃ பாகதஶ்ச| அதிஶப்தஃ ஸ்தூலாந்தைஃ ஸஹ ஸம்பத்யதே| ஸ்தூலஂ ஸஂஹதாவயவஂ யதா லட்டுகபிஷ்டகாதி| ஶீதலஂ வீர்யதஃ ஸ்பர்ஶாச்ச| விருத்தமிதி ஸஂயோகதேஶகாலமாத்ராதிபிர்விருத்தஂ க்ஷீரமத்ஸ்யாதி| தச்ச பஹுப்ரகாரஂ ஸௌஶ்ருதே ஹிதாஹிதீயாத்யாயே சரகே சாத்ரேயபத்ரகாப்யீயாத்யாயே த்ரஷ்டவ்யம்| அத்யஶநஂ பூர்வதிநாஹாரேऽஜீர்ணே போஜநம்| உக்தஂ ஹி சரகே– “புக்தஂ பூர்வாஹ்நஶேஷே து புநரத்யஶநஂ மதம்” இதி| அஜீர்ணமபக்வாந்நஂ சர்வணாதி, அந்யேऽஜீர்ணமாமவிதக்தாதி| விஷமாஶநலக்ஷணமுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “பஹு ஸ்தோகமகாலே ச தஜ்ஜ்ஞேயஂ விஷமாஶநம்” இதி| விஷமைரித்யத்ர ஸ்தாநே அஸாத்ம்யைரிதி பாடாந்தரம்| போஜநைரிதி விருத்தாதிபிஃ ஸர்வைரேவ ஸம்பத்யதே| ஸ்நேஹாத்யைரிதி ஸ்நேஹஸ்வேதவமநவிரேசநாநுவாஸநநிரூஹாஸ்தைரதியுக்தைஃ அதியோகயுக்தைஃ| ஏதச்ச யதாயோகஂ ஜ்ஞேயஂ, வமநாதியோகஸ்யாதிஸாரகாரகத்வாயோகாத்| மித்யாயுக்தைரிதி ஹீநஂ ச யோகயுக்தைஃ, வமநாதிகர்மணாஂ மித்யாயோகாபாவாத்| ஹீநயோகாஸ்து தே தோஷாநுத்க்லேஶ்யாऽதிஸாராய ஸ்யுஃ| நநு வமநஂ ப்ரயுக்தஂ கதாசித்விரேகஂ கரோதி, விரேகஶ்ச வமநமிதி தர்ஶநாத் தேஷாஂ மித்யாயோகஃ ஸம்பவத்யேவ; ந ஸோऽப்யயோக ஏவேதி ஸித்தாந்தஃ| யதுக்தஂ சரகே– “யோகஃ ஸம்யக்ப்ரவத்திஃ ஸ்யாததியோகோऽதிவர்தநம்| அயோகஃ ப்ராதிலோம்யேந ந சால்பஂ வா ப்ரவர்தநம்” இதி| விஷஂ ஸ்தாவரமதோகத்வாத், தூஷீவிஷஂ வா| ஶோகோ பந்துவியோகாதிநாம்| துஷ்டாம்பு வ்யாபந்நஜலஂ, மத்யஂ ப்ரஸித்தஂ, தயோரதிபாநம்| ஸாத்ம்யவிபர்யயாத் துவிபர்யயாச்ச| ஜலாதிரமணைஃ பாநீயாதிக்ரீடநைஃ| வேகவிகாதைரிதி மூத்ரபுரீஷாதீநாஂ வேகநிரோதநைஃ| கமிதோஷதஃ கமிபிஃ பக்வாஶயதூஷணாத் கமிஜநிதவாதாதிகோபாத்வா| ஏதாநி ச நிதாநாநி யதாஸம்பவஂ வாதாதீநாஂ போத்தவ்யாநி தோஷஹேதுவ்யாதிஹேதுத்வக்யாபநார்தம்| ஏவமந்யத்ராபி நிதாநவிஶேஷபாடே ப்ராயோ த்ரஷ்டவ்யஂ இதி||௧-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வாதீஸாரஸாதாரணீஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸஂஶம்யேத்யாதி| ஸஂஶம்ய ஶமயித்வா; அத்ர அந்தர்பாவிதோ ண்யர்தஂ இதி கதாதரஃ, அக்நிஂ மந்தீகத்யேத்யர்தஃ| ப்ரவத்தஃ ப்ரதுஷ்டஃ| அபாஂ தாதுரித்யநேநாஸமாஸகரணேந ரஸஜலமூத்ரஸ்வேதமேதஃ கப பித்தரக்தாதயோ க்ராஹ்யாஃ| சரகேऽப்யுக்தம்– “ஶோணிதாதீந் தாதூந் தூஷயந்தி” (ச. சி. அ. ௧௯) இதி| அதஃ ப்ரணுந்நஃ ப்ரேரிதஃ, ஸரதி கச்சத்யதீவேத்யநேந நிருக்திமுக்தவாந்; குதேந பஹுத்ரவஸரணமதிஸார இத்யர்தஃ| நிருக்திரபி லக்ஷணஂ பவதி; ஏதேநாதோத்ரவஸரணத்வாவிஶேஷேऽபி க்ரஹண்யாதீநாஂ வ்யவச்சேதஃ; வாதாதீஸாரே த்வல்பத்வஂ கபபித்தாதீஸாராபேக்ஷயா, நது க்ரஹண்யபேக்ஷயா இதி| உக்தஷட்விதத்வஂ விபஜதே– ஏகைகஶ இத்யாதி| நநு சரகதௌ தோஷைரேகைகஶஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, பயஶோகஜௌ த்வௌ, ஏவஂ ஷட்விதஃ, அத்ர த்வந்யதேதி கோऽபிப்ராயஃ? உச்யதே– சரகே பயஶோகஜௌ லக்ஷணஸஞ்ஜ்ஞாகார்யபேதாத்பிந்நாவுக்தௌ, ஆமஜஸ்த்வந்நாஜீர்ணகுபிதத்ரிதோஷஜத்வேந ஸந்நிபாதேநாவருத்த இதி ந ஸங்க்யாதிரேகஃ, ஸுஶ்ருதே து ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தஂ ஶோகஜாமஜௌ படிதௌ வாதஜத்வஸந்நிபாதஜத்வாபேதேऽபி, யதா வாதாதிஜத்வாபேதேऽபி மத்திகாஜஃ பாண்டுரோக இதி; ஏவஂ பயஶோகஜாவபி சரகே ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தஂ படிதௌ, ஸுஶ்ருதே பயஜஃ கேவலவாதிகேऽவருத்தஃ மாநஸத்வாவிஶேஷாத்வா ஶோகஜேऽவருத்த இதி ஜேஜ்ஜடஃ| நநு, ஷஷ்ட ஆமேந சோக்த இதி பதக்கரணமஸங்கதஂ; யதஃ ஸர்வேஷாமேவாதீஸாராணாஂ ப்ராகவஸ்தா ஆமஶப்தவாச்யா, ஜீர்ணாவஸ்தா பக்வஶப்தவாச்யா; அத ஏவ ஸர்வாதீஸாரகோசரமுதாஹரந்தி– “ஆமபக்வக்ரமஂ ஹித்வா நாதிஸாரே க்ரியா ஹிதா| அதஃ ஸர்வாதிஸாரேஷு ஜ்ஞேயஂ பக்வாமலக்ஷணம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௦) இதி| நைவம், ஆமேநைவாரப்யத இதி ஆமஜஃ, தோஷாஸ்து ஸஂஸர்கிணஃ ப்ரேரயிதாரஶ்ச, ந த்வாரம்பகாஃ| ஆமஶ்ச துஷ்டாந்நகார்யோ தோஷதாதுமலவ்யதிரிக்தோ வாதாதிஸஂஸஷ்டோ வாதாதிப்ரேரிதோ வா ரக்தாதிவத்வ்யாத்யாரம்பக இதி| த்வந்த்வஜாஸ்த்வதீஸாராஃ ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தத்வாத் பதக்கணிதா; விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாஸ்து ந பவந்த்யேவ, வ்யாதிஸ்வபாவாத்| ஶைலீ சேயமாசார்யாணாஂ ப்ராயஃ ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாந் த்வந்த்வாந் ஸந்நிபாதாஂஶ்ச ந கணயந்தி, விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஂ சாவஶ்யஂ லிகந்தி| யதா சரகே– “பஞ்ச குல்மா” (ச. ஸூ. அ. ௧௯) இத்யபிதாய, “ஸஂஸஷ்டரூபாநபராஂஸ்து குல்மாஂஸ்த்ரீநாதிஶேதௌஷதகல்பநார்தம்|” (ச. சி. அ. ௫) இத்யுக்தஂ, ததா ஸுஶ்ருதே– ‘ஷடர்ஶாஂஸி’ இத்யபிதாய, “அர்ஶஃஸு தஶ்யதே ரூபஂ யதா வை தோஷயோர்த்வயோஃ| ஸஂஸர்கஂ தஂ விஜாநீயாத் ஸஂஸர்கஃ ஷட்விதஶ்ச ஸஃ||” (ஸு. நி. அ. ௨) இத்யுக்தம்||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வாதிஸாரஸாதாரணீஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸஂஶம்யேத்யாதி| யஸ்மாத்வாயுநாऽதஃ ப்ரணுந்நஃ ப்ரேரிதஃ; அபாந்தாதுஃ கபரஸமூத்ரஸ்வேதபேதஃபித்தரக்தாதிகஃ, ப்ரவத்தோ துஷ்டஃ, அந்தராக்நிஂ ஸஂஶம்ய மந்தீகத்ய, வர்சோமிஶ்ரஃ புரீஷயுக்தஃ, அதீவாதஃ ஸார்யேத, ஆசார்யா கோரஂ தஂ வ்யாதிமதீஸாரமாஹுஃ, குதேந பஹுத்ரவஸரணாததீஸார இத்யர்தஃ| தஂ புநஃ ஷட்ப்ரகாரஂ வததி| உக்தஷட்விதத்வஂ விபஜந்நாஹ– வாதேந பித்தேந ஶ்லேஷ்மணா த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேந சதுர்தஃ, ஶோகேந பஞ்சமஃ, ஆமேந ஷஷ்டஃ, ஏவஂ ஷடதீஸாராஃ| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ ஷடிதி ஸங்க்யாகரணஂ நியமார்த; தேந த்வந்த்வஜா அதீஸாரா ந பவந்தி வ்யாதிஸ்வபாவாதிதி ஸூசிதம்| அத்ர பயஶோகாப்யாஂ வாயுஃ ப்ரகுப்யதி தர்ஹி த்வயோர்வாதஜே நிரோதஃ, பதக்க்ரஹணஂ கிமர்தஂ கதஂ? ஸுஶ்ருதேந ஹேதுப்ரத்யநீகசிகித்ஸார்தஂ பதக் படிதம்||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வாதீஸாரபூர்வரூபமாஹ– ஹந்நாபீத்யாதி| தோதஃ ஸர்வைர்ஹதாதிபிஃ ஸம்பத்யதே| அத்ர குக்ஷிஶப்த உதரைகதேஶவாசீ, தேந ந பௌநருக்த்யம்| அநிலஸந்நிரோத இதி வாயோரப்ரவத்திஃ| விட்ஸங்கஃ புரீஷாப்ரவத்திஃ; ஏதச்ச தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாவஸ்தாப்ரதிநியதஂ பூர்வரூபஂ, தேந ரூபாவஸ்தாயாஂ நாநுவர்ததே, ( யத்யநுவர்தேத ததா தத்ர வ்யாதிரேவ நோத்பத்யேத,)| விட்ஸங்காதிப்ரதிஷேதாத் அவிபாகோऽந்நஸ்ய| புரஃஸராணி பூர்வரூபாணீதி||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வாதீஸாரபூர்வரூபமாஹ– ஹந்நாபீத்யாதி| பவிஷ்யதோ பாவிநோऽதீஸாரஸ்ய ஹத்தோதாதீநி புரஃஸராணி பூர்வரூபாணி பவந்தி| பாயுர்குதம்| தோதஃ ஸர்வைர்ஹதாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| அத்ர குக்ஷிஶப்த உதரைகதேஶவாசீ, தேந ந பௌநருக்த்யம்| அநிலஸந்நிரோத இதி வாயோரப்ரவத்திஃ, காத்ராவஸாதோ தேஹே க்லாநிஃ, விட்ஸங்கஃ புரீஷாப்ரவத்திஃ ஆத்மாநஂ ச, அவிபாகோऽந்நஸ்ய ||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகமாஹ– அருணமித்யாதி| அருணமிதி வாயோரரூபஸ்யாபி தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாத்பவதி, ஏவமந்யத்ராபி| பேநிலஂ ஸபேநஂ; பேநாதிலச்| ஶகத் புரீஷம்| ஸருக்ஶப்தமிதி ஸஶூலஂ, ஸஶப்தஂ சேதி||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதாதீஸாரலக்ஷணமாஹ– அருணமித்யாதி| மாருதேந வாயுநா அருணாதியுக்தஂ ஶகத் புரீஷமதிஸார்யதே| அருணமிதி வாயோரரூபஸ்யாபி வர்ணோ தோஷதூஷ்யஸம்மூர்சநாத்பவதி, ஏவமந்யத்ராபி| பேநிலஂ பேநயுக்தஂ, ரூக்ஷஂ நிஃஸ்நேஹம், அல்பமல்பஂ ஸ்தோகஂ, முஹுர்முஹுர்வாரஂவாரம், ஆமமபரிபக்வஂ, ஸருக்ஶப்தமிதி ஸஶூலஂ ஸஶப்தஂ சேதி ||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகமாஹ– பித்தாதித்யாதி| தாஹபாகோபபந்நமிதி தாஹஃ ஸர்வாங்கே , பாகோ குத ஏவ| உக்தஂ ஹி தந்த்ராந்தரே– “தஷ்ணாதாஹஸ்வேதமூர்சாப்ரத்நஸந்தாபபாகபரீதஃ||” இதி; புத்நோ குதஃ| அத்ராப்யதிஸார்யதே ஶகதித்யநுவர்ததே; ஏவஂ ஶ்லைஷ்மிகேऽபி|௭|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தாதிஸாரலக்ஷணமாஹ– பித்தாதித்யாதி| பீதஂ பீதவர்ணஂ, நீலஂ நீலவர்ணஂ, ஆலோஹிதஂ ஈஷல்லோஹிதம்| தஷ்ணேத்யாதி மூர்சா ப்ரஸித்தா, தாஹபாகோபபந்நமிதி தாஹஃ ஸர்வாங்கே, பாகோ குதஸ்யைவ|௭|

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஶுக்லமித்யாதி| ஶுக்லமித்யாதிநா ஹஷ்டரோமா இத்யந்தேந ஶ்லைஷ்மிகஃ| விஸ்ரமாமகந்தி||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லேஷ்மாதிஸாரமாஹ– ஶுக்லமித்யாதி| ஹஷ்டரோமா மநுஷ்யஃ கண்டகிததேஹஃ புமாந், ஶுக்லாதிகுணயுக்தஂ புரீஷமதிஸார்யதே| ஶுக்லஂ ஶ்வேதவர்ணஂ, ஸாந்த்ரஂ கநஂ ஶ்லேஷ்மஸஹிதஂ விஸ்ரம் ஆமகந்தி, ஶீதஂ ஶீதலமிதி||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகமாஹ– வராஹேத்யாதி| வராஹஸ்நேஹஃ ஶூகரஸ்ய மேதோ மஜ்ஜா வா, மாஂஸாம்பு மாஂஸப்ரக்ஷாலநோதகஂ, தைஃ ஸதஶம்| ஸர்வரூபிணமிதி உக்தவாதாத்யதீஸாரத்ரயலக்ஷணயுக்தம்| ஏவஂவிதமதீஸாரஂ தோஷத்ரயோத்பவஂ வித்யாத்; தஂ ச கச்ச்ரஸாத்யஂ, த்ரிதோஷஜத்வாதேவ||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாந்நிபாதிகாதிஸாரலக்ஷணமாஹ– வராஹேத்யாதி| ஏவஂவிதமதீஸாரஂ தோஷத்ரயோத்பவஂ கச்ச்ரஸாத்யஂ ஜாநீயாத்| வராஹஸ்நேஹஃ ஸூகரஸ்ய மேதோ மஜ்ஜா வா, மாஂஸாம்பு மாஂஸப்ரக்ஷாலநோதகஂ, தைஃ ஸதஶம்| ஸர்வரூபிணமிதி உக்தவாதாத்யதீஸாரத்ரயலக்ஷணயுக்தம்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶோகஜமாஹ– தைஸ்தைரித்யாதி| தைஸ்தைர்பாவைர்தநபந்துநாஶாதிபிஃ| ஶோசதஃ ஶோகஂ குர்வதஃ| அல்பாஶநஸ்ய ஶோகாதேவால்பஂ புஞ்ஜாநஸ்ய; ஏதேந தாதுக்ஷயோऽப்யஸ்ய ஸ்யாதித்யுக்தம்| பாஷ்போऽத்யுத்கதநேத்ரநாஸாகலாதிகதஂ ஜலஂ, தத்ஸஹித ஊஷ்மா ஶோகஜஂ தேஹதேஜோ பாஷ்போஷ்மா; ஸ கோஷ்டஂ கத்வா, வஹ்நிமாவிஶ்ய வ்யாகுலீகத்ய, க்ஷோபயேத்தஸ்ய ரக்தம் ஊஷ்மத்வத்ரவத்வாப்யாஂ ஸமாநகுணத்வாத்; தச்ச ரக்தஂ காகணந்தீப்ரகாஶஂ குஞ்ஜாபலஸங்காஶம், அதஸ்தாந்நிர்கச்சேத்| ‘பக்திமாவிஶ்ய’ இதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ| கதாதரஸ்து வஹ்நிஶப்தேந பித்தமாஹ| தச்ச ரக்தஂ விட்விமிஶ்ரஂ நிர்கச்சேத்; அவிட்வா அல்பவிட், அல்பாஶநத்வாத்| நிர்கந்தஂ கந்தவத்வேதி விகபஃ அவிட்ஸவிட்ப்யாமிதி கார்திகஃ; அந்யே து பித்தஸ்ய பூதித்வாத் ப்ரபலகந்தவத், தஸ்ய நாதிதுஷ்ட்யா நிர்கந்தத்வமிதி; கந்தஶ்ச விஸ்ரமித்யாஹுஃ| க்ஷோபயேத்தஸ்ய ரக்தமித்யத்ர ‘ஶோஷயேத்தஸ்ய புக்தம்’ இதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, காகணந்தீப்ரகாஶஸ்ய ஹேத்வந்தராபாவாத்; தஸ்மாதாத்ய ஏவ பாடோ ஜ்யாயாந், வ்யாக்யாதஶ்ச ஜேஜ்ஜடாதிபிஃ ஸர்வைரேவாயஂ வாதபித்தஜ உக்தஃ| துஶ்சிகித்ஸ்யோऽதிமாத்ரமிதி ஶோகாபநோதஂ விநா கேவலேந பேஷஜேநாநுபஶமாத்| அத ஏவாஹ– கஷ்ட ஏஷ ப்ரதிஷ்ட இதி| வைத்யைர்ப்ரஹ்மாதிபிஃ| கதாதரஸ்த்வாஹ– ‘ஏஷ’ இத்யநேநைவஂஸம்ப்ராப்திக ஏவ கஷ்டோ ந த்வந்யஃ ஶோகஜ இதி||௯-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶோகஜமாஹ– தைஸ்தைர்பாவைரித்யாதி| தநபந்துநாஶாதிபிஃ, ஶோசதஃ ஶோகஂ குர்வதஃ, அல்பாஶநஸ்ய ஶோகாதேவால்பஂ புஞ்ஜாநஸ்ய, ஏதேந தாதுக்ஷயோऽஸ்ய காரணஂ ஸ்யாதித்யுக்தம், ஏவஂவிதஸ்ய ஜந்தோர்பாஷ்போத்கதநேத்ரநாஸாகலாதிகதஜலஂ தத்ஸஹிதஶோகஜ ஊஷ்மா தேஹதேஜோ பாஷ்போஷ்மா, ஸ கோஷ்டஂ கத்வா வஹ்நிமாவிஶ்ய வ்யாகுலீகத்ய, அஸ்ய ரக்தஂ க்ஷோபயதி சாலயத்யத்யுஷ்ணத்ரவத்வாப்யாஂ ஸமாநகுணத்வாத், தச்ச ரக்தஂ காகணந்தீப்ரகாஶஂ குஞ்ஜாபலஸங்காஶமதஸ்தாந்நிர்கச்சேத்| பக்திமாவிஶ்யேதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ| கதாதரஸ்து வஹ்நிஶப்தேந பித்தமாஹ| தச்ச ரக்தஂ விட்விமிஶ்ரஂ நிர்கச்சேத், அவிட் அல்பவிட் வா| நிர்கந்தஂ கந்தவத்வேதி விகல்பஃ; பித்தஸ்ய தூஷிதத்வாததிகந்ததா, தஸ்ய நாதிதுஷ்ட்யா நிர்கந்தத்வமிதி| கந்தஶ்ச விஸ்ர இத்யாஹுஃ| துஶ்சிகித்ஸ்யாதிமாத்ரமிதி ஶோகாபநோதநஂ விநா கேவலேந பேஷஜேந ந ஶாம்யதி, அத ஏவ ஶோகோத்பந்நோऽதிஸாரோ விகாரோ வைத்யைரேஷ கஷ்டோ தாருணஃ ப்ரவிஷ்டஃ||௯-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆமாதீஸாரமாஹ– அந்நாஜீர்ணாதித்யாதி| அந்நஂ ச ததஜீர்ணஂ சேதி அந்நாஜீர்ணம்| அத ஏவாஹ க்ஷாரபாணிஃ– ‘யதாபுக்தமஶநமுபவிஶந்தி’ இதி| ப்ரத்ருதா விமார்ககாஃ| க்ஷோபயந்தோ தூஷயந்தஃ| தாதுஸங்காந் ரக்தாதீந்| மலாந் புரீஷாதீந்| நைகஶோ பஹுஶஃ||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆமாதீஸாரமாஹ– அந்நேத்யாதி| அந்நஂ ச ததஜீர்ணஂ சேதி அந்நாஜீர்ணஂ, தஸ்மாத் ப்ரத்ருதாஃ உதீரிதாஃ தோஷாஃ கோஷ்டஂ க்ஷோபயந்தோ தூஷயந்தஃ, கோஷ்டஶப்தேந ஸமஸ்தமுதரமத்யமுச்யதே தத்ர கதா இத்யர்தஃ| தாதுஸங்காந் ரக்தாதீந், மலாந்புரீஷாதீந், நைகஶோ பஹுஶஃ, தே நாநாவர்ணஂ ஸாரயந்தி| பூயஸேதி பாடாந்தரே பஹுவேகத்வஂ ஸூசிதம்| ஶூலோபேதஂ ஶூலயுக்தம்| அத்ர புநஃ ஷஷ்ட இதி ஸங்க்யாவசநஂ நியமார்தஂ, தேந பயஸ்நேஹாஜீர்ணவிஸூசிகார்ஶோஜீர்ணாதிநிமித்தா அதீஸாரா ந பதக்கணநீயாஃ, யதஸ்தே தோஷஜேஷ்வேவாந்தர்பூதாஃ| ப்ரஸங்காதாமலக்ஷணஂ லிக்யதே– “ஆஹாரஸ்ய ரஸஃ ஶேஷோ யோ ந பக்வோऽக்நிலாகவாத்| ஸ ஹேதுஃ ஸர்வரோகாணாமாமபித்யபிதீயதே” இதி||௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வாதீஸாராணாஂ சிகித்ஸோபயோகித்வேநாமலக்ஷணஂ பக்வலக்ஷணஂ சாஹ– ஸஂஸஷ்டமித்யாதி| ஸஂஸஷ்டஂ ஸம்பத்தம், ஏபிர்தோஷைர்துஷ்டிபிருக்தவாதாத்யதீஸாரலிங்கைஃ| துஷ்டயஶ்சாத்ர யதாஸம்பவஂ வ்யஸ்தாஃ ஸமஸ்தாஶ்ச போத்தவ்யாஃ; தேந ஸர்வாதிஸாராணாஂ ந ஸாந்நிபாதிகத்வப்ரஸங்கஃ| ந்யஸ்தமப்ஸு ஜலே க்ஷிப்தம்; அவஸீததி நிமஜ்ஜதி, ஆமஸ்ய கௌரவாத்| பஶஶப்தஃ பிச்சிலேநாபி ஸம்பத்யதே| துர்கந்தி விஸ்ரம்| பிச்சிலமாமஸம்பந்தாத்| ஏதாநீதி ஜலநிமஜ்ஜநாதீநி| லாகவஂ கோஷ்டஸ்ய ஶரீரஸ்ய ச, சகாரேண கபஶைத்யதுஷ்ட்யாதிகஂ விநாऽப்யம்புநிமஜ்ஜநஂ லக்ஷணமிதி ஸமுச்சீயதே| யதுக்தம்– “மஜ்ஜத்யாமா குருவாத்விட் பக்வா தூத்ப்லவதே ஜலே| விநாऽதித்ரவஸங்காதஶ்லேஷ்மஶைத்யப்ரதூஷணாத்||” இதி| அதவா ஆமலிங்கவைபரீத்யேநைவ லாகவே ஸித்தே புநர்லாகவகரணஂ தத் கபதுஷ்ட்யாதிவ்யதிரேகஂ போதயதீதி||௧௨-௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதாமலக்ஷணமாஹ– ஸஂஸஷ்டமித்யாதி| ஸஂஸஷ்டஂ ஸம்பத்தம்| ஏபிஃ பூர்வநிர்திஷ்டைர்தோஷைர்துஷ்டிபிருக்தவாதாத்யதீஸாரலிங்கைர்குருதரைர்வ்யாப்தமித்யர்தஃ| துஷ்டயஶ்சாத்ர யதாஸம்பவஂ வ்யஸ்தாஃ ஸமஸ்தாஶ்ச போத்தவ்யாஃ| தேந ஸர்வாதிஸாராணாஂ ந ஸாந்நிபாதிகத்வப்ரஸங்கஃ| ந்யஸ்தமப்ஸு ஜலே க்ஷிப்தமவஸீததி மஜ்ஜதி ஆமஸ்ய கௌரவாத்| பஶஶப்தஃ பிச்சிலேந ஸம்பத்யதே| துர்கந்தி விஸ்ரஂ, பிச்சிலம் ஆமஸம்பந்தாத்| பக்வலக்ஷணமாஹ– ஏதாநி ஜலநிமஜ்ஜநாதீநி யஸ்ய புரீஷஸ்ய விபரீதாநி– ஜலே ப்லவநஂ, கந்தரஹிதத்வம், அபிச்சிலத்வமித்யர்தஃ| யஸ்யேதி மநுஷ்யஸ்யேதி கேசித் வ்யாக்யாநயந்தி| லாகவஂ கோஷ்டஸ்ய ஶரீரஸ்ய ச| சகாராத்கபதுஷ்டஂ புரீஷஂ ஸமுச்சீயதே| யதுக்தம்– “மஜ்ஜத்யாமா குருத்வாத்விட் பக்வத்வாத்ப்லவதே ஜலே| விநாऽதித்ரவஸங்காதாச்ச்லேஷ்மஶைத்யப்ரதூஷணாத்” இதி| நநு கபஸஂஸஷ்டஂ பக்வமபி மலஂ நிமஜ்ஜதி தத்கதஂ பக்வகபாதீஸாரஜ்ஞாநஂ? உச்யதே, ததிதரலக்ஷணைரேவ||௧௨-௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணாந்யாஹ– பக்வேத்யாதி| பக்வஜாம்பவஸங்காஶஂ பக்வஜம்பூபலஸதஶவர்ணஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணமித்யர்தஃ| யகத்கண்டநிபஂ கஷ்ணலோஹிதம்| தநு ஸ்வச்சம்| கதாதீநாஂ மாஂஸதாவநதோயாந்தாநாமிவாபாஃ ப்ரதிபாஸோ யஸ்ய தத்ததா| வேஶவாரோ “நிரஸ்திபிஶிதஂ பிஷ்டஂ ததிக்ஷாரஸமந்விதம்|| ஏலாமரிசஸஂயுக்தஂ வேஶவார இதி ஸ்மதம்||” இத்யாதிபரிபாஷிதமாஂஸப்ரகாரஃ| கஷ்ணமஞ்ஜநப்ரக்யம்| ஏதச்ச கஷ்ணத்வாதிகஂ பித்தாதிஸாரவர்ஜ்யஂ போத்தவ்யஂ, தத்ர ரூபத்வேந படிதத்வாத்| நீலாருணஂ சாஷபக்ஷவர்ணம்| மேசகஂ மர்தநாஞ்ஜநபிண்டவதீஷத்கஷ்ணரூக்ஷம்| கர்பூரஂ நாநாவர்ணஂ, தச்ச ஸ்நிக்தஂ ஸ்நேஹத்ரவதாதுயோகாத்| சந்த்ரகோபகதஂ மயூரபிச்சசந்த்ரகைரிவ தாதுஸ்நேஹைருபகதம்| உக்தஂ ஹி கரவீராசார்யேண– “சந்த்ரகைஃ ஶிகிபிச்சாபைர்நீலபீதாதிராஜிபிஃ| ஆவதஂ வேஶவாராம்புமஜ்ஜக்ஷீரோபமஂ த்யஜேத்||” இதி| ததேவ கநஂ தாத்வந்தரவ்யாமிஶ்ரத்வாத்| குணபஂ ஶவதுர்கந்தி| மஸ்துலுங்காபஂ மஸ்துலுங்கஂ மஸ்தகாப்யந்தரஸ்நேஹஃ கதகேதி க்யாதஂ, தத்ஸதஶம்| குதிதஂ பூதி| தஷ்ணேத்யாதி|– தஷ்ணாதீநாஂ பார்ஶ்வாஸ்திஶூலாந்தாநாஂ த்வந்த்வஂ கத்வா மத்வர்தீய இநிஃ, தஷ்ணாதியுக்தமித்யர்தஃ| அத்ர ஸம்மூர்சா மநோமோஹஃ, ஸம்மோஹ இந்த்ரியமோஹஃ, இத்யபௌநருக்த்யம்| சகாராச்சரகோக்தஃ (ச. சி. அ. ௧௯) ஸஹஸோபரதாதீஸாரஶ்சாஸாத்யோ போத்தவ்யஃ| பக்வவலீகுதஂ பக்வா வலயோ குதே யஸ்ய தஂ பக்வவலீகுதம்| அஸஂவதகுதஂ குதஸஂவரணாக்ஷமம்| தமேவ க்ஷீணஂ பலோபசயரஹிதம்| தூராத்மாதஂ பஶமாத்மாநயுக்தஂ, தஸ்ய விரேகஸாத்யத்வேநாதிஸாரவிருத்தோபக்ரமத்வாத்; துராத்மாநமிதி பாடாந்தரே துஷ்டாந்தஃகரணம், அஜிதேந்த்ரியமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| உபத்ருதமதிஸாரோபத்ரவைஃ ஶோதாதிபிர்யுக்தம்| யதுக்தம்– “ஶோதஂ ஶூலஂ ஜ்வரஂ தஷ்ணாஂ ஶ்வாஸஂ காஸமரோசகம்| சர்திஂ மூர்சாஂ ச ஹிக்காஂ ச தஷ்ட்வாऽதீஸாரிணஂ த்யஜேத்||” இதி குதே பக்வே கதோஷ்மாணமிதி குதபாகாரம்பகபித்தே வர்தமாநேऽபி கதோஷ்மாணஂ ஶீதகாத்ரஂ நஷ்டாக்நிஂ வா| அதிஸாரகிணம் அதீஸாரயுக்தம்| “வாதாதீஸாராப்யாஂ குக் ச||” (பா. அ. அ. ௫ பா. ஸூ. ௧௨௯) இதி குக், சாதிநிஃ| விஶேஷேணேதி வசநாத்பாலஸ்யாப்யதிஸாரோऽஸாத்ய இதி போதயதி| யதாஹ ஸுஶ்ருதஶ்சிகித்ஸாயாம்– “கச்ச்ரஶ்சாயஂ பாலவத்தேஷ்வஸாத்யஃ||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௦) இதி| ஏதச்சாபலத்வே ஸதி போத்தவ்யம்||௧௪-௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பக்வேத்யாதி| பிஷக் பக்வஜாம்பவஸங்காஶாதிபுரீஷஂ ததா தஷ்ணாதியுக்தமதிஸாரிணஂ புருஷஂ ச வர்ஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ| பக்வஜாம்பவஸங்காஶஂ பக்வஜம்பூபலஸதஶவர்ணஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணவர்ணமித்யர்தஃ| யகத்பிண்டநிபஂ காலகண்டஸதஶஂ கஷ்ணலோஹிதமித்யர்தஃ| தநு ஸ்வச்சம்| கதாதீநாஂ மாஂஸதாவநதோயாந்தாநாமிவாபா ப்ரதிபாஸோ யஸ்ய ஸ ததா| வேஸவாரோ– “நிரஸ்தி பிஶிதஂ பிஷ்டம்” இத்யாதிபரிபாஷிதமாஂஸப்ரகாரஸ்தேந மிஶ்ரமம்பு தத்ஸதஶம்| கஷ்ணமஞ்ஜநப்ரக்யம்| ஏதச்ச கஷ்ணாதிகஂ பித்தாதிஸாரவர்ஜ்ய போத்யஂ, தத்ர ரூபத்வேந படிதத்வாத்| நீலாருணப்ரபஂ சாஷபக்ஷப்ரதிபாஸம்| மேசகஂ கஞ்ஜநவர்ணவதீஷத்கஷ்ணரூக்ஷம்| கர்புரஂ நாநாவிதவர்ணம்| ஸ்நிக்தஂ சிக்கணஂ, தாதுஸ்நேஹயோகாத்| சந்த்ரகோபகதஂ மயூரபிச்சசந்த்ரகைரிவ தாதுஸ்நேஹைருபகதம்| உக்தஂ ச கரவீராசார்யேண– “சந்த்ரகைஃ ஶிகிபிச்சாபைர்நீலபீதாதிராஜிபிஃ| ஆவதஂ வேஸவாராம்புமஜ்ஜக்ஷீரோபமஂ த்யஜேத்” இதி| தத் கநஂ தாத்வவயவமிஶ்ரிதத்வாத்| குணபஂ ஶவகந்ததுல்யகந்தமித்யர்தஃ| மஸ்துலுங்காபஂ மஸ்துலுங்கோ மஸ்தகாப்யந்தரகதஃ ஸ்நேஹஃ| ஸுகந்தஂ கந்தயுக்தம்| குதிதஂ பூதி பஹுமாத்ராதிகத்வாத்| யாதஶமதிஸாரிணஂ த்யஜேத்தாதஶமாஹ– தஷ்ணாதீநாஂ பார்ஶ்வாஸ்திஶூலாந்தாநாஂ த்வந்த்வஂ கத்வா மத்வர்தீய இநிஃ, தஷ்ணாதிபிர்யுக்தமித்யர்தஃ| அத்ர ஸம்மூர்சா இந்த்ரிய மநோமோஹஃ, புநஃ ஸம்மோஹ இந்த்ரியமோஹஃ, அதோ ந பௌநருக்த்யம்| அரதிஃ ப்ரஸித்தா| பக்வவலீகுதஂ பக்வா வல்யோ குதே யஸ்ய ஸ தஂ ததா| ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணஂ; தாதஶஂ த்யஜேதித்யர்தஃ| புநஃ கீதஶஂ த்யஜேதித்யாஹ– அஸஂவதகுதஂ குதஸஂவரணாக்ஷம்| க்ஷீணஂ பலோபசயரஹிதம்| துராத்மாநமித்யந்யே, துஷ்டாந்தஃகரணாதஜிதேந்த்ரியமித்யர்தஃ| உபத்ருதஂ அதீஸாரோபத்ரவைஃ ஶோதாதிபிர்யுக்தம்| யதாஹுஃ– “தஷ்ணா தாஹோऽருசிஃ ஶோதஃ பார்ஶ்வஶூலோऽரதிர்வமிஃ| குதபாகஃ ப்ரலாபஶ்ச ஹ்யாத்மாநஂ ஶ்வாஸகாஸகௌ|| மூர்சா ஹிக்கா மதஃ ஶூலஂ பஹுவேகோ ஜ்வரஸ்ததா|” ஏதைருபத்ரவைர்ஜுஷ்டமதிஸாரிணமுத்ஸஜேத் இதி| அந்யச்ச– “ஹஸ்தபாதாங்குலேஃ ஸந்திப்ரபாகோ மூத்ரநிக்ரஹஃ| புரீஷஸ்யோஷ்ணதா சைவ மரணாயாதிஸாரிணாம்”இதி| குதே பக்வே கதோஷ்மாணமிதி குதபாகாரம்பகபித்தே வித்யமாநேऽபி கதோஷ்மாணஂ ஶீதகாத்ரஂ நஷ்டாக்நிஂ சாதிஸாரிணஂ த்யஜேத்| அத்ர ஶ்லோகத்வயஂ கேசந படந்தி– “ஶ்வாஸஶூலபிபாஸார்தஂ க்ஷீணஂ ஜ்வரநிபீடிதம்| விஶேஷேண நரஂ வத்தமதீஸாரோ விநாஶயேத்|| பாலே வத்தே த்வஸாத்யோऽயஂ லிங்கைரேதைருபத்ருதஃ| அபி யூநாமஸாத்யஃ ஸ்யாததிதுஷ்டேஷு தாதுஷு”இதி| ஏதத்து மாதவாஸங்க்ரஹீதத்வாத் மதுகோஷகதா ச ஸ்வீகதம்| அதீஸாரோபத்ரவாநாஹ– ஶோதமித்யாதி| ஸுகரவ்யாக்யாநம்||௧௪-௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நநு, ரக்தஜோऽப்யதிஸாரோऽஸ்தி தஸ்ய ஸப்தமத்வாபத்தேருக்தஂ ஷட்கஂ விருத்யதே, இத்யாஶங்க்ய பைத்திகஸ்யைவாயமவஸ்தாவிஶேஷ இத்யாஹ– பித்தேத்யாதி| பைத்திகேऽதீஸாரே வித்யமாநே பவிஷ்யதி வா பித்தகந்தி பித்தகாரகாணி த்ரவ்யாண்யத்யர்தஂ ப்ரபூதமபீக்ஷ்ணஂ நிரந்தரமஶ்நாதி ததா ரக்தாதீஸார உல்பணோ மஹாநுபஜாயத இதி ஸம்பந்தஃ| அத்ர சாருணகஷ்ணபாண்டுத்வாதிநா வாதாதயோ தூஷகா போத்தவ்யாஃ| யதுக்தம்– “தோஷலிங்கேந மதிமாந் ஸஂஸர்கஂ தத்ர லக்ஷயேத்||” இதி| ஏவஂ ஸ்நேஹாஜீர்ணவிஸூசிகாவிஷார்ஶஃக்ரிமிப்ரபதிஜந்யேஷ்வதீஸாரேஷு ஷட்காதிரிக்தத்வஂ ப்ரதிக்ஷிப்தஂ போத்தவ்யம், அவ்யபிசரிததோஷலிங்கத்வாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நநு ரக்தஜோऽப்யதீஸாரோऽஸ்தி தஸ்ய ஸப்தமத்வப்ரஸங்காதுக்தஷட்கத்வஂ விருத்யத இத்யாஶங்க்ய பைத்திகஸ்யாயமவஸ்தாவிஶேஷ இத்யாஹ– பைத்திகேऽதீஸாரே வித்யமாநே பவிஷ்யதி வா பித்தகந்தி பித்தகாரீணி த்ரவ்யாணி அத்யர்தஂ ப்ரபூதமபீக்ஷ்ணஂ நிரந்தரமஶ்நாதி ததா ரக்தாதீஸார உல்பணோ மஹாநுபஜாயதே இதி ஸம்பந்தஃ| அத்ர சாருணகஷ்ணபாண்டுத்வாதிநா வாதாதயோ தோஷா துஷ்டா போத்தவ்யாஃ| யதுக்தம்– “தோஷலிங்கேந மதிமாந்ஸஂஸர்கஂ தத்ர லக்ஷயேத்” இதி| ஏவஂ ஸ்நேஹாஜீர்ணவிஸூசிகாவிர்ஷாஶஃ கமிப்ரபதிஜந்யேஷ்வப்யதீஸாரேஷு ஷட்காதிரிக்தத்வஂ ப்ரதிக்ஷிப்தஂ போத்யம், அவ்யபிசாரிததோஷலிங்கத்வாதிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அத த்ரவஸரணாதாமபக்வலக்ஷணயோகாத் ப்ரவாஹிகாதீஸாரயோஃ ஸாதர்ம்யம், அதோऽதீஸாராதிகாரே ப்ரவாஹிகாஸம்ப்ராப்திமாஹ– வாயுரித்யாதி| அதீஸாரே நாநாவிதத்ரவதாதுஸரணஂ, ப்ரவாஹிகாயாஂ து கபமாத்ரஸரணமிதி பேதஃ| நிசிதஂ பலாஸமஹிதாஶநஸ்ய ஸஞ்சிதஂ கபஂ, மலாக்தஂ புரீஷஸஹிதஂ, வாயுர்வாதஃ, அதஸ்தாந்நுததி குதேந பாதயதி| ப்ரவாஹதஃ ப்ரவாஹணஂ குர்வதஃ| போஜாதௌ த்வியஂ விஸ்ரஂஸீதி நாம்நா பட்யதே, பராஶர த்வந்தர்க்ரந்திரிதி, ஹாரீதஸ்து நிஶ்சாரகாக்யாமேதாஂ படதி| யதாஹ– “ப்ரவாஹிகேதி ஸா ஜ்ஞேயா கைஶ்சிந்நிஶ்சாரகஸ்து ஸஃ|” இதி||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத த்ரவஸரணாதாமபக்வலக்ஷணயோகாச்ச ப்ரவாஹிகாதிஸாரயோஃ ஸாதர்ம்யமதோऽதீஸாராதிகாரே ப்ரவாஹிகாஸம்ப்ராப்திமாஹ– வாயுரித்யாதி| அதீஸாரே நாநாத்ரவதாதுஸரணஂ ப்ரவாஹிகாயாஂ து கபமாத்ரஸரணமிதி பேதஃ| துஷ்டோ வாயுரஹிதாஶநஸ்ய ஸஞ்சிதஂ பலாஸஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ மலாக்தஂ புரீஷஸஹிதமதஸ்தாந்நுததி குதேந பாதயதி| ப்ரவாஹமாணஸ்ய ப்ரவாஹணஂ குர்வதஃ, பலாஸமுபலக்ஷணஂ, தேந பித்தஂ ரக்தஂ வா நிசிதஂ ஜ்ஞேயம்| போஜதௌ த்வியஂ விஸ்ரஂஸீதி நாம்நா பட்யதே, பராஶரே து அந்தர்க்ரந்திரிதி, ஶ்ரீஹாரீதஸ்து நிஶ்சாரகாக்யாஂ படதி, நிர்வாஹிகேத்யேகே||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்யா வாதாதிபேதேந ரூபமாஹ– ப்ரவாஹிகேத்யாதி| நநு, வாயுஃ ப்ரவத்தோ நிசிதஂ பலாஸமித்யுக்தஂ தத் கதஂ வாதகதேதி? உச்யதே, ஆதிக்யேந வ்யபதேஶாத்| நநு, ததாऽபி பித்தரக்தஸம்பவா குதஃ? உச்யதே– அஹிதாஶநஸ்யேத்யுக்தம், ஆஹாரோ ஹி விருத்தஸ்தஸ்யாமவஸ்தாயாஂ பித்தஂ ரக்தஂ ச கோபயதி, தே ச பஶ்சாத்வாதஸ்யாநுபலே ஸ்வலிங்கஂ யதா தர்ஶயதஸ்ததா தாப்யாஂ வ்யபதேஶஃ| ஸ்நேஹரூக்ஷப்ரபவா இதி ஸ்நேஹப்ரபவா கபஜா, ரூக்ஷப்ரபவா வாதஜா; துஶப்தாச்ச தீக்ஷ்ணோஷ்ணப்ரபவா பித்தஜா ரக்தஜா ச| லிங்கஂ வாதாதிபேதேந லக்ஷணம்| க்ரமமாமபக்வபேதேந சிகித்ஸாக்ரமமிதி||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய வாதாதிபேதேந ரூபமாஹ– ப்ரவாஹிகேத்யாதி| வாதகதா ஸஶூலா பவதி, பித்தஜா தாஹயுக்தா, கபஜா கபயுக்தா, ஸஶோணிதா ஸருதிரா தஜ்ஜாதத்வாத்| தாஸாஂ ஹேதுமாஹ– ஸ்நேஹேத்யாதி| ஸ்நேஹப்ரபவா கபஜா, ரூக்ஷப்ரபவா வாதஜா| துஶப்தோऽவதாரணே| தேந தீக்ஷ்ணோஷ்ணப்ரபவா பித்தஜா ரக்தஜா சேதி| தாஸாஂ சதஸணாஂ அதீஸாரவதாதிஶேத்; வாதாதிபேதேந லிங்கஂ லக்ஷணம், ஆமபக்வபேதேந பாசநஂ, க்ரமஂ சிகித்ஸாக்ரமமித்யர்தஃ||௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதவிஷ்டம்பாதுதாவர்தாத்வா மலாப்ரவத்தாவதீஸாரநிவத்திரிதி ஶங்காநிராஸார்தமதீஸாரநிவத்திலக்ஷணமாஹ– யஸ்யேத்யாதி| உச்சாரஂ விநா யஸ்ய மூத்ரஂ ப்ரவர்ததே, ஸம்யகிதி ஸம்யக்ப்ரவத்யா ந ஹீநயோகேநேத்யர்தஃ| வாயுஶ்ச கச்சதி, ‘குதேந’ இதி ஶேஷஃ| ஸ்திதோ நிவத்திஂ கதஃ| உதராமயோऽதீஸாரஃ, ப்ரகரணாத்| ஏதேந ஸம்ப்ராப்திபங்க உக்தஃ| அதீஸாரே ஹி ஸம்ப்ராப்திரியம்– யந்மூத்ரோசிதோऽபி த்ரவதாதுர்குதேநைவ ப்ரவர்ததே, ஸர்வஸ்யைவாப்தாதோர்குதப்ரவத்தத்வாத்; யதா து மூத்ரமார்கேண ப்ரவர்ததே, ததாऽபி புரீஷப்ரவத்திஸமகாலமிதி||௨௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதீஸாரநிவத்திலக்ஷணமாஹ– யஸ்யேத்யாதி| யஸ்யாதீஸாரிண உச்சாரஂ புரீஷஂ விநா மூத்ரஂ ப்ரவர்ததே வாயுஶ்ச கச்சதீதி ‘குதேந’ இதி ஶேஷஃ| தீப்தாக்நேஃ ப்ரவத்தஜடராநலஸ்ய, அதஃ ஸம்யக்பாகாத் லகுகோஷ்டஸ்ய| தஸ்யாதீஸாரப்ரகரணத்வாத் உதராமயோऽதீஸாரஃ| ஸ்திதோ கதஃ, நிவத்த இத்யர்தஃ||௨௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமதீஸாரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநடீகாயாமாதங்கதர்பணாபிதாயாமதீஸாரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௩||