൩. അതീസാരനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജ്വരേऽതീസാരപാഠാജ്ജ്വരാതീസാരയോരന്യോന്യോപദ്രവത്വാച്ച ജ്വരാനന്തരമതീസാരമാഹ ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധേത്യാദി| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരുര്ഗൃഹ്യതേ, യഥാऽതിമാത്രോപയുക്തോ രക്തശാല്യാദിഃ; തഥാ സ്വഭാവഗുരു ച മാഷാദി; അഥവാ ഗുണതഃ പാകതശ്ച| അതിശബ്ദഃ സ്ഥൂലാന്തൈഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| സ്ഥൂലം സംഹതാവയവം, യഥാ– ലഡ്ഡുകപിഷ്ടകാദി| ശീതലം സ്പര്ശാദ്വീര്യാച്ച| വിരുദ്ധമിതി സംയോഗദേശകാലമാത്രാദിഭിര്വിരുദ്ധം, യഥാ– ക്ഷീരമത്സ്യാദി; തച്ച ബഹുപ്രകാരം സുശ്രുതേ ഹിതാഹിതീയേऽധ്യായേ (സു. സൂ. അ. ൨൦), ചരകേ ചാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൬) ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അധ്യശനം പൂര്വദിനാഹാരാജീര്ണേ ഭോജനമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ഭുക്തം പൂര്വാന്നശേഷേ തു പുനരധ്യശനം മതമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി; ഏവം സര്വത്ര| അജീര്ണമ് അപക്വമന്നമ്| വിഷമമ് അകാലാദിഭോജനാദി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ബഹുസ്തോകമകാലേ വാ തജ്ജ്ഞേയം വിഷമാശനമ്|” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| ഏവം സര്വത്ര| ‘വിഷമൈഃ’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘അസാത്മ്യൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ഭോജനൈരിതി വിരുദ്ധാദിഭിഃ സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ| സ്നേഹാദ്യൈരിതി സ്നേഹഃ സ്നേഹപാനം, സ്നേഹ ആദ്യോ യേഷാം തേ സ്നേഹാദ്യാഃ സ്വേദവമനവിരേചനാനുവാസനനിരൂഹാഃ, തൈരതിയുക്തൈരിതി അതിയോഗയുക്തൈഃ| ഏതച്ച യഥായോഗ്യം ബോധ്യം, വമനാതിയോഗസ്യാതിസാരകാരണത്വായോഗാത്| മിഥ്യായുക്തൈരിതി ഹീനയോഗയുക്തൈഃ, വമനാദികര്മണാം മിഥ്യായോഗാഭാവാത്, ഹീനയോഗാത്തു തേ ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യാതീസാരായ സ്യുഃ| നനു, കദാചിദ്വമനം പ്രയുക്തം വിരേകം കരോതി, വിരേകശ്ച വമനമിതി ദര്ശനാത്തേഷാം മിഥ്യായോഗഃ സമ്ഭവത്യേവ| ന, സോऽപ്യയോഗ ഏവേതി സിദ്ധാന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “യോഗഃ സമ്യക് പ്രവൃത്തിഃ സ്യാദതിയോഗോऽതിവര്തനമ്| അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്||” (ച. സി. അ. ൬) ഇതി| വിഷമത്ര സ്ഥാവരമുച്യതേ, അധോഗത്വാത്; കാര്തികസ്ത്വാഹ– വിഷം ദൂഷീവിഷം, തല്ലക്ഷണേഷ്വതീസാരപാഠാത്| ദുഷ്ടാമ്ബുമദ്യാതിപാനൈരിതി ദുഷ്ടം വ്യാപന്നം, ദുഷ്ടയോരമ്ബുമദ്യയോഃ പാനാത്, അദുഷ്ടയോരപ്യതിപാനാത്| യഥാ ചരകഃ– “ദുഷ്ടമദ്യപാനീയാതിപാനാത്” (ച. ചി. അ. ൧൯) ഇതി| സാത്മ്യര്തുപര്യയൈരിതി സാത്മ്യവിപര്യയൈരൃതുവിപര്യയൈശ്ച, സാത്മ്യവിപര്യയോऽസാത്മ്യമ്| നച പൂര്വോക്തേന ‘അസാത്മ്യൈഃ’ ഇത്യനേന പൌനരുക്ത്യമ്; ഉക്തം ഹി ചരകേ ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ– “ ദ്വിവിധം ഹി സാത്മ്യം പ്രകൃതിസാത്മ്യമഭ്യാസസാത്മ്യം ച|” (ച. സൂ. അ. ൨൬) ഇതി; ആഹാരാചാരഭേദാദന്നപാനഭേദാദ്വാ ന പൌനരുക്ത്യമിത്യന്യേ| ജലാഭിരമരണൈരിതി ജലക്രീഡാദിഭിഃ| വേഗവിഘാതൈരിതി മൂത്രപുരീഷാദീനാമ് ക്രിമിദോഷത ഇതി ക്രിമിഭിഃ പക്വാമാശയദൂഷണാത്, ക്രിമിജനിതവാതാദികോപാദ്വാ| ഏതാനി ച നിദാനാനി യഥാസമ്ഭവം വാതാദീനാം ബോദ്ധവ്യാനി, ദോഷവ്യാധിഹേതുത്വഖ്യാപനാര്ഥം പഠിതാനി ഏവമന്യത്രാപി നിദാനവിശേഷപാഠേ പ്രായോ ദ്രഷ്ടവ്യമിതി||൧-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജ്വരേऽതീസാരപാഠാജ്ജ്വരാതീസാരയോരന്യോപദ്രവത്വാച്ച ജ്വരാനന്തരമതീസാരമാഹ– ഗുര്വിത്യാദി| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരുര്ഗൃഹ്യതേ തഥാ സ്വഭാവഗുരു മാഷാദി; അഥവാ ഗുണതഃ പാകതശ്ച| അതിശബ്ദഃ സ്ഥൂലാന്തൈഃ സഹ സമ്ബധ്യതേ| സ്ഥൂലം സംഹതാവയവം യഥാ ലഡ്ഡുകപിഷ്ടകാദി| ശീതലം വീര്യതഃ സ്പര്ശാച്ച| വിരുദ്ധമിതി സംയോഗദേശകാലമാത്രാദിഭിര്വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി| തച്ച ബഹുപ്രകാരം സൌശ്രുതേ ഹിതാഹിതീയാധ്യായേ ചരകേ ചാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയാധ്യായേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അധ്യശനം പൂര്വദിനാഹാരേऽജീര്ണേ ഭോജനമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ഭുക്തം പൂര്വാഹ്നശേഷേ തു പുനരധ്യശനം മതമ്” ഇതി| അജീര്ണമപക്വാന്നം ചര്വണാദി, അന്യേऽജീര്ണമാമവിദഗ്ധാദി| വിഷമാശനലക്ഷണമുക്തം സുശ്രുതേ– “ബഹു സ്തോകമകാലേ ച തജ്ജ്ഞേയം വിഷമാശനമ്” ഇതി| വിഷമൈരിത്യത്ര സ്ഥാനേ അസാത്മ്യൈരിതി പാഠാന്തരമ്| ഭോജനൈരിതി വിരുദ്ധാദിഭിഃ സര്വൈരേവ സമ്ബധ്യതേ| സ്നേഹാദ്യൈരിതി സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാനുവാസനനിരൂഹാസ്തൈരതിയുക്തൈഃ അതിയോഗയുക്തൈഃ| ഏതച്ച യഥായോഗം ജ്ഞേയം, വമനാതിയോഗസ്യാതിസാരകാരകത്വായോഗാത്| മിഥ്യായുക്തൈരിതി ഹീനം ച യോഗയുക്തൈഃ, വമനാദികര്മണാം മിഥ്യായോഗാഭാവാത്| ഹീനയോഗാസ്തു തേ ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യാऽതിസാരായ സ്യുഃ| നനു വമനം പ്രയുക്തം കദാചിദ്വിരേകം കരോതി, വിരേകശ്ച വമനമിതി ദര്ശനാത് തേഷാം മിഥ്യായോഗഃ സമ്ഭവത്യേവ; ന സോऽപ്യയോഗ ഏവേതി സിദ്ധാന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “യോഗഃ സമ്യക്പ്രവൃത്തിഃ സ്യാദതിയോഗോऽതിവര്തനമ്| അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന ന ചാല്പം വാ പ്രവര്തനമ്” ഇതി| വിഷം സ്ഥാവരമധോഗത്വാത്, ദൂഷീവിഷം വാ| ശോകോ ബന്ധുവിയോഗാദിനാമ്| ദുഷ്ടാമ്ബു വ്യാപന്നജലം, മദ്യം പ്രസിദ്ധം, തയോരതിപാനമ്| സാത്മ്യവിപര്യയാത് ഋതുവിപര്യയാച്ച| ജലാതിരമണൈഃ പാനീയാതിക്രീഡനൈഃ| വേഗവിഘാതൈരിതി മൂത്രപുരീഷാദീനാം വേഗനിരോധനൈഃ| കൃമിദോഷതഃ കൃമിഭിഃ പക്വാശയദൂഷണാത് കൃമിജനിതവാതാദികോപാദ്വാ| ഏതാനി ച നിദാനാനി യഥാസമ്ഭവം വാതാദീനാം ബോദ്ധവ്യാനി ദോഷഹേതുവ്യാധിഹേതുത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്| ഏവമന്യത്രാപി നിദാനവിശേഷപാഠേ പ്രായോ ദ്രഷ്ടവ്യം ഇതി||൧-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വാതീസാരസാധാരണീം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സംശമ്യേത്യാദി| സംശമ്യ ശമയിത്വാ; അത്ര അന്തര്ഭാവിതോ ണ്യര്ഥം ഇതി ഗദാധരഃ, അഗ്നിം മന്ദീകൃത്യേത്യര്ഥഃ| പ്രവൃദ്ധഃ പ്രദുഷ്ടഃ| അപാം ധാതുരിത്യനേനാസമാസകരണേന രസജലമൂത്രസ്വേദമേദഃ കഫ പിത്തരക്താദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ശോണിതാദീന് ധാതൂന് ദൂഷയന്തി” (ച. ചി. അ. ൧൯) ഇതി| അധഃ പ്രണുന്നഃ പ്രേരിതഃ, സരതി ഗച്ഛത്യതീവേത്യനേന നിരുക്തിമുക്തവാന്; ഗുദേന ബഹുദ്രവസരണമതിസാര ഇത്യര്ഥഃ| നിരുക്തിരപി ലക്ഷണം ഭവതി; ഏതേനാധോദ്രവസരണത്വാവിശേഷേऽപി ഗ്രഹണ്യാദീനാം വ്യവച്ഛേദഃ; വാതാതീസാരേ ത്വല്പത്വം കഫപിത്താതീസാരാപേക്ഷയാ, നതു ഗ്രഹണ്യപേക്ഷയാ ഇതി| ഉക്തഷഡ്വിധത്വം വിഭജതേ– ഏകൈകശ ഇത്യാദി| നനു ചരകദൌ ദോഷൈരേകൈകശസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ഭയശോകജൌ ദ്വൌ, ഏവം ഷഡ്വിധഃ, അത്ര ത്വന്യഥേതി കോऽഭിപ്രായഃ? ഉച്യതേ– ചരകേ ഭയശോകജൌ ലക്ഷണസഞ്ജ്ഞാകാര്യഭേദാദ്ഭിന്നാവുക്തൌ, ആമജസ്ത്വന്നാജീര്ണകുപിതത്രിദോഷജത്വേന സന്നിപാതേനാവരുദ്ധ ഇതി ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ, സുശ്രുതേ തു ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം ശോകജാമജൌ പഠിതൌ വാതജത്വസന്നിപാതജത്വാഭേദേऽപി, യഥാ വാതാദിജത്വാഭേദേऽപി മൃത്തികാജഃ പാണ്ഡുരോഗ ഇതി; ഏവം ഭയശോകജാവപി ചരകേ ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം പഠിതൌ, സുശ്രുതേ ഭയജഃ കേവലവാതികേऽവരുദ്ധഃ മാനസത്വാവിശേഷാദ്വാ ശോകജേऽവരുദ്ധ ഇതി ജേജ്ജടഃ| നനു, ഷഷ്ഠ ആമേന ചോക്ത ഇതി പൃഥക്കരണമസങ്ഗതം; യതഃ സര്വേഷാമേവാതീസാരാണാം പ്രാഗവസ്ഥാ ആമശബ്ദവാച്യാ, ജീര്ണാവസ്ഥാ പക്വശബ്ദവാച്യാ; അത ഏവ സര്വാതീസാരഗോചരമുദാഹരന്തി– “ആമപക്വക്രമം ഹിത്വാ നാതിസാരേ ക്രിയാ ഹിതാ| അതഃ സര്വാതിസാരേഷു ജ്ഞേയം പക്വാമലക്ഷണമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി| നൈവമ്, ആമേനൈവാരഭ്യത ഇതി ആമജഃ, ദോഷാസ്തു സംസര്ഗിണഃ പ്രേരയിതാരശ്ച, ന ത്വാരമ്ഭകാഃ| ആമശ്ച ദുഷ്ടാന്നകാര്യോ ദോഷധാതുമലവ്യതിരിക്തോ വാതാദിസംസൃഷ്ടോ വാതാദിപ്രേരിതോ വാ രക്താദിവദ്വ്യാധ്യാരമ്ഭക ഇതി| ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്വതീസാരാഃ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വാത് പൃഥഗ്ഗണിതാ; വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാസ്തു ന ഭവന്ത്യേവ, വ്യാധിസ്വഭാവാത്| ശൈലീ ചേയമാചാര്യാണാം പ്രായഃ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാന് ദ്വന്ദ്വാന് സന്നിപാതാംശ്ച ന ഗണയന്തി, വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധം ചാവശ്യം ലിഖന്തി| യഥാ ചരകേ– “പഞ്ച ഗുല്മാ” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇത്യഭിധായ, “സംസൃഷ്ടരൂപാനപരാംസ്തു ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്|” (ച. ചി. അ. ൫) ഇത്യുക്തം, തഥാ സുശ്രുതേ– ‘ഷഡര്ശാംസി’ ഇത്യഭിധായ, “അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ വൈ ദോഷയോര്ദ്വയോഃ| സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇത്യുക്തമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വാതിസാരസാധാരണീം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സംശമ്യേത്യാദി| യസ്മാദ്വായുനാऽധഃ പ്രണുന്നഃ പ്രേരിതഃ; അപാന്ധാതുഃ കഫരസമൂത്രസ്വേദഭേദഃപിത്തരക്താദികഃ, പ്രവൃദ്ധോ ദുഷ്ടഃ, അന്തരാഗ്നിം സംശമ്യ മന്ദീകൃത്യ, വര്ചോമിശ്രഃ പുരീഷയുക്തഃ, അതീവാധഃ സാര്യേത, ആചാര്യാ ഘോരം തം വ്യാധിമതീസാരമാഹുഃ, ഗുദേന ബഹുദ്രവസരണാദതീസാര ഇത്യര്ഥഃ| തം പുനഃ ഷട്പ്രകാരം വദതി| ഉക്തഷഡ്വിധത്വം വിഭജന്നാഹ– വാതേന പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാ ത്രയഃ, സന്നിപാതേന ചതുര്ഥഃ, ശോകേന പഞ്ചമഃ, ആമേന ഷഷ്ഠഃ, ഏവം ഷഡതീസാരാഃ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ഷഡിതി സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥ; തേന ദ്വന്ദ്വജാ അതീസാരാ ന ഭവന്തി വ്യാധിസ്വഭാവാദിതി സൂചിതമ്| അത്ര ഭയശോകാഭ്യാം വായുഃ പ്രകുപ്യതി തര്ഹി ദ്വയോര്വാതജേ നിരോധഃ, പൃഥഗ്ഗ്രഹണം കിമര്ഥം കൃതം? സുശ്രുതേന ഹേതുപ്രത്യനീകചികിത്സാര്ഥം പൃഥക് പഠിതമ്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വാതീസാരപൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃന്നാഭീത്യാദി| തോദഃ സര്വൈര്ഹൃദാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| അത്ര കുക്ഷിശബ്ദ ഉദരൈകദേശവാചീ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| അനിലസന്നിരോധ ഇതി വായോരപ്രവൃത്തിഃ| വിട്സങ്ഗഃ പുരീഷാപ്രവൃത്തിഃ; ഏതച്ച ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാവസ്ഥാപ്രതിനിയതം പൂര്വരൂപം, തേന രൂപാവസ്ഥായാം നാനുവര്തതേ, ( യദ്യനുവര്തേത തദാ തത്ര വ്യാധിരേവ നോത്പദ്യേത,)| വിട്സങ്ഗാതിപ്രതിഷേധാത് അവിപാകോऽന്നസ്യ| പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണീതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വാതീസാരപൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃന്നാഭീത്യാദി| ഭവിഷ്യതോ ഭാവിനോऽതീസാരസ്യ ഹൃത്തോദാദീനി പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി| പായുര്ഗുദമ്| തോദഃ സര്വൈര്ഹൃദാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അത്ര കുക്ഷിശബ്ദ ഉദരൈകദേശവാചീ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| അനിലസന്നിരോധ ഇതി വായോരപ്രവൃത്തിഃ, ഗാത്രാവസാദോ ദേഹേ ഗ്ലാനിഃ, വിട്സങ്ഗഃ പുരീഷാപ്രവൃത്തിഃ ആധ്മാനം ച, അവിപാകോऽന്നസ്യ ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികമാഹ– അരുണമിത്യാദി| അരുണമിതി വായോരരൂപസ്യാപി ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാദ്ഭവതി, ഏവമന്യത്രാപി| ഫേനിലം സഫേനം; ഫേനാദിലച്| ശകൃത് പുരീഷമ്| സരുക്ശബ്ദമിതി സശൂലം, സശബ്ദം ചേതി||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതാതീസാരലക്ഷണമാഹ– അരുണമിത്യാദി| മാരുതേന വായുനാ അരുണാദിയുക്തം ശകൃത് പുരീഷമതിസാര്യതേ| അരുണമിതി വായോരരൂപസ്യാപി വര്ണോ ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ഛനാദ്ഭവതി, ഏവമന്യത്രാപി| ഫേനിലം ഫേനയുക്തം, രൂക്ഷം നിഃസ്നേഹമ്, അല്പമല്പം സ്തോകം, മുഹുര്മുഹുര്വാരംവാരമ്, ആമമപരിപക്വം, സരുക്ശബ്ദമിതി സശൂലം സശബ്ദം ചേതി ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പിത്താദിത്യാദി| ദാഹപാകോപപന്നമിതി ദാഹഃ സര്വാങ്ഗേ , പാകോ ഗുദ ഏവ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ– “തൃഷ്ണാദാഹസ്വേദമൂര്ഛാബ്രധ്നസന്താപപാകപരീതഃ||” ഇതി; ബുധ്നോ ഗുദഃ| അത്രാപ്യതിസാര്യതേ ശകൃദിത്യനുവര്തതേ; ഏവം ശ്ലൈഷ്മികേऽപി|൭|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്താതിസാരലക്ഷണമാഹ– പിത്താദിത്യാദി| പീതം പീതവര്ണം, നീലം നീലവര്ണം, ആലോഹിതം ഈഷല്ലോഹിതമ്| തൃഷ്ണേത്യാദി മൂര്ഛാ പ്രസിദ്ധാ, ദാഹപാകോപപന്നമിതി ദാഹഃ സര്വാങ്ഗേ, പാകോ ഗുദസ്യൈവ|൭|

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശുക്ലമിത്യാദി| ശുക്ലമിത്യാദിനാ ഹൃഷ്ടരോമാ ഇത്യന്തേന ശ്ലൈഷ്മികഃ| വിസ്രമാമഗന്ധി||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലേഷ്മാതിസാരമാഹ– ശുക്ലമിത്യാദി| ഹൃഷ്ടരോമാ മനുഷ്യഃ കണ്ടകിതദേഹഃ പുമാന്, ശുക്ലാദിഗുണയുക്തം പുരീഷമതിസാര്യതേ| ശുക്ലം ശ്വേതവര്ണം, സാന്ദ്രം ഘനം ശ്ലേഷ്മസഹിതം വിസ്രമ് ആമഗന്ധി, ശീതം ശീതലമിതി||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– വരാഹേത്യാദി| വരാഹസ്നേഹഃ ശൂകരസ്യ മേദോ മജ്ജാ വാ, മാംസാമ്ബു മാംസപ്രക്ഷാലനോദകം, തൈഃ സദൃശമ്| സര്വരൂപിണമിതി ഉക്തവാതാദ്യതീസാരത്രയലക്ഷണയുക്തമ്| ഏവംവിധമതീസാരം ദോഷത്രയോദ്ഭവം വിദ്യാത്; തം ച കൃച്ഛ്രസാധ്യം, ത്രിദോഷജത്വാദേവ||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സാന്നിപാതികാതിസാരലക്ഷണമാഹ– വരാഹേത്യാദി| ഏവംവിധമതീസാരം ദോഷത്രയോദ്ഭവം കൃച്ഛ്രസാധ്യം ജാനീയാത്| വരാഹസ്നേഹഃ സൂകരസ്യ മേദോ മജ്ജാ വാ, മാംസാമ്ബു മാംസപ്രക്ഷാലനോദകം, തൈഃ സദൃശമ്| സര്വരൂപിണമിതി ഉക്തവാതാദ്യതീസാരത്രയലക്ഷണയുക്തമ്||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശോകജമാഹ– തൈസ്തൈരിത്യാദി| തൈസ്തൈര്ഭാവൈര്ധനബന്ധുനാശാദിഭിഃ| ശോചതഃ ശോകം കുര്വതഃ| അല്പാശനസ്യ ശോകാദേവാല്പം ഭുഞ്ജാനസ്യ; ഏതേന ധാതുക്ഷയോऽപ്യസ്യ സ്യാദിത്യുക്തമ്| ബാഷ്പോऽത്യുദ്ഗതനേത്രനാസാഗലാദിഗതം ജലം, തത്സഹിത ഊഷ്മാ ശോകജം ദേഹതേജോ ബാഷ്പോഷ്മാ; സ കോഷ്ഠം ഗത്വാ, വഹ്നിമാവിശ്യ വ്യാകുലീകൃത്യ, ക്ഷോഭയേത്തസ്യ രക്തമ് ഊഷ്മത്വദ്രവത്വാഭ്യാം സമാനഗുണത്വാത്; തച്ച രക്തം കാകണന്തീപ്രകാശം ഗുഞ്ജാഫലസങ്കാശമ്, അധസ്താന്നിര്ഗച്ഛേത്| ‘പക്തിമാവിശ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ഗദാധരസ്തു വഹ്നിശബ്ദേന പിത്തമാഹ| തച്ച രക്തം വിഡ്വിമിശ്രം നിര്ഗച്ഛേത്; അവിഡ്വാ അല്പവിട്, അല്പാശനത്വാത്| നിര്ഗന്ധം ഗന്ധവദ്വേതി വികപഃ അവിട്സവിഡ്ഭ്യാമിതി കാര്തികഃ; അന്യേ തു പിത്തസ്യ പൂതിത്വാത് പ്രബലഗന്ധവത്, തസ്യ നാതിദുഷ്ട്യാ നിര്ഗന്ധത്വമിതി; ഗന്ധശ്ച വിസ്രമിത്യാഹുഃ| ക്ഷോഭയേത്തസ്യ രക്തമിത്യത്ര ‘ശോഷയേത്തസ്യ ഭുക്തമ്’ ഇതി പാഠാന്തരമയുക്തം, കാകണന്തീപ്രകാശസ്യ ഹേത്വന്തരാഭാവാത്; തസ്മാദാദ്യ ഏവ പാഠോ ജ്യായാന്, വ്യാഖ്യാതശ്ച ജേജ്ജടാദിഭിഃ സര്വൈരേവായം വാതപിത്തജ ഉക്തഃ| ദുശ്ചികിത്സ്യോऽതിമാത്രമിതി ശോകാപനോദം വിനാ കേവലേന ഭേഷജേനാനുപശമാത്| അത ഏവാഹ– കഷ്ട ഏഷ പ്രദിഷ്ട ഇതി| വൈദ്യൈര്ബ്രഹ്മാദിഭിഃ| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ‘ഏഷ’ ഇത്യനേനൈവംസമ്പ്രാപ്തിക ഏവ കഷ്ടോ ന ത്വന്യഃ ശോകജ ഇതി||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശോകജമാഹ– തൈസ്തൈര്ഭാവൈരിത്യാദി| ധനബന്ധുനാശാദിഭിഃ, ശോചതഃ ശോകം കുര്വതഃ, അല്പാശനസ്യ ശോകാദേവാല്പം ഭുഞ്ജാനസ്യ, ഏതേന ധാതുക്ഷയോऽസ്യ കാരണം സ്യാദിത്യുക്തമ്, ഏവംവിധസ്യ ജന്തോര്ബാഷ്പോദ്ഗതനേത്രനാസാഗലാദിഗതജലം തത്സഹിതശോകജ ഊഷ്മാ ദേഹതേജോ ബാഷ്പോഷ്മാ, സ കോഷ്ഠം ഗത്വാ വഹ്നിമാവിശ്യ വ്യാകുലീകൃത്യ, അസ്യ രക്തം ക്ഷോഭയതി ചാലയത്യത്യുഷ്ണദ്രവത്വാഭ്യാം സമാനഗുണത്വാത്, തച്ച രക്തം കാകണന്തീപ്രകാശം ഗുഞ്ജാഫലസങ്കാശമധസ്താന്നിര്ഗച്ഛേത്| പക്തിമാവിശ്യേതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ഗദാധരസ്തു വഹ്നിശബ്ദേന പിത്തമാഹ| തച്ച രക്തം വിഡ്വിമിശ്രം നിര്ഗച്ഛേത്, അവിട് അല്പവിട് വാ| നിര്ഗന്ധം ഗന്ധവദ്വേതി വികല്പഃ; പിത്തസ്യ ദൂഷിതത്വാദതിഗന്ധതാ, തസ്യ നാതിദുഷ്ട്യാ നിര്ഗന്ധത്വമിതി| ഗന്ധശ്ച വിസ്ര ഇത്യാഹുഃ| ദുശ്ചികിത്സ്യാതിമാത്രമിതി ശോകാപനോദനം വിനാ കേവലേന ഭേഷജേന ന ശാമ്യതി, അത ഏവ ശോകോത്പന്നോऽതിസാരോ വികാരോ വൈദ്യൈരേഷ കഷ്ടോ ദാരുണഃ പ്രവിഷ്ടഃ||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ആമാതീസാരമാഹ– അന്നാജീര്ണാദിത്യാദി| അന്നം ച തദജീര്ണം ചേതി അന്നാജീര്ണമ്| അത ഏവാഹ ക്ഷാരപാണിഃ– ‘യഥാഭുക്തമശനമുപവിശന്തി’ ഇതി| പ്രദ്രുതാ വിമാര്ഗഗാഃ| ക്ഷോഭയന്തോ ദൂഷയന്തഃ| ധാതുസങ്ഘാന് രക്താദീന്| മലാന് പുരീഷാദീന്| നൈകശോ ബഹുശഃ||൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ആമാതീസാരമാഹ– അന്നേത്യാദി| അന്നം ച തദജീര്ണം ചേതി അന്നാജീര്ണം, തസ്മാത് പ്രദ്രുതാഃ ഉദീരിതാഃ ദോഷാഃ കോഷ്ഠം ക്ഷോഭയന്തോ ദൂഷയന്തഃ, കോഷ്ഠശബ്ദേന സമസ്തമുദരമധ്യമുച്യതേ തത്ര ഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| ധാതുസങ്ഘാന് രക്താദീന്, മലാന്പുരീഷാദീന്, നൈകശോ ബഹുശഃ, തേ നാനാവര്ണം സാരയന്തി| ഭൂയസേതി പാഠാന്തരേ ബഹുവേഗത്വം സൂചിതമ്| ശൂലോപേതം ശൂലയുക്തമ്| അത്ര പുനഃ ഷഷ്ഠ ഇതി സങ്ഖ്യാവചനം നിയമാര്ഥം, തേന ഭയസ്നേഹാജീര്ണവിസൂചികാര്ശോജീര്ണാദിനിമിത്താ അതീസാരാ ന പൃഥഗ്ഗണനീയാഃ, യതസ്തേ ദോഷജേഷ്വേവാന്തര്ഭൂതാഃ| പ്രസങ്ഗാദാമലക്ഷണം ലിഖ്യതേ– “ആഹാരസ്യ രസഃ ശേഷോ യോ ന പക്വോऽഗ്നിലാഘവാത്| സ ഹേതുഃ സര്വരോഗാണാമാമഭിത്യഭിധീയതേ” ഇതി||൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വാതീസാരാണാം ചികിത്സോപയോഗിത്വേനാമലക്ഷണം പക്വലക്ഷണം ചാഹ– സംസൃഷ്ടമിത്യാദി| സംസൃഷ്ടം സമ്ബദ്ധമ്, ഏഭിര്ദോഷൈര്ദുഷ്ടിഭിരുക്തവാതാദ്യതീസാരലിങ്ഗൈഃ| ദുഷ്ടയശ്ചാത്ര യഥാസമ്ഭവം വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ; തേന സര്വാതിസാരാണാം ന സാന്നിപാതികത്വപ്രസങ്ഗഃ| ന്യസ്തമപ്സു ജലേ ക്ഷിപ്തമ്; അവസീദതി നിമജ്ജതി, ആമസ്യ ഗൌരവാത്| ഭൃശശബ്ദഃ പിച്ഛിലേനാപി സമ്ബധ്യതേ| ദുര്ഗന്ധി വിസ്രമ്| പിച്ഛിലമാമസമ്ബന്ധാത്| ഏതാനീതി ജലനിമജ്ജനാദീനി| ലാഘവം കോഷ്ഠസ്യ ശരീരസ്യ ച, ചകാരേണ കഫശൈത്യദുഷ്ട്യാദികം വിനാऽപ്യമ്ബുനിമജ്ജനം ലക്ഷണമിതി സമുച്ചീയതേ| യദുക്തമ്– “മജ്ജത്യാമാ ഗുരുവാദ്വിട് പക്വാ തൂത്പ്ലവതേ ജലേ| വിനാऽതിദ്രവസങ്ഘാതശ്ലേഷ്മശൈത്യപ്രദൂഷണാത്||” ഇതി| അഥവാ ആമലിങ്ഗവൈപരീത്യേനൈവ ലാഘവേ സിദ്ധേ പുനര്ലാഘവകരണം തത് കഫദുഷ്ട്യാദിവ്യതിരേകം ബോധയതീതി||൧൨-൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥാമലക്ഷണമാഹ– സംസൃഷ്ടമിത്യാദി| സംസൃഷ്ടം സമ്ബദ്ധമ്| ഏഭിഃ പൂര്വനിര്ദിഷ്ടൈര്ദോഷൈര്ദുഷ്ടിഭിരുക്തവാതാദ്യതീസാരലിങ്ഗൈര്ഗുരുതരൈര്വ്യാപ്തമിത്യര്ഥഃ| ദുഷ്ടയശ്ചാത്ര യഥാസമ്ഭവം വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ| തേന സര്വാതിസാരാണാം ന സാന്നിപാതികത്വപ്രസങ്ഗഃ| ന്യസ്തമപ്സു ജലേ ക്ഷിപ്തമവസീദതി മജ്ജതി ആമസ്യ ഗൌരവാത്| ഭൃശശബ്ദഃ പിച്ഛിലേന സമ്ബധ്യതേ| ദുര്ഗന്ധി വിസ്രം, പിച്ഛിലമ് ആമസമ്ബന്ധാത്| പക്വലക്ഷണമാഹ– ഏതാനി ജലനിമജ്ജനാദീനി യസ്യ പുരീഷസ്യ വിപരീതാനി– ജലേ പ്ലവനം, ഗന്ധരഹിതത്വമ്, അപിച്ഛിലത്വമിത്യര്ഥഃ| യസ്യേതി മനുഷ്യസ്യേതി കേചിദ് വ്യാഖ്യാനയന്തി| ലാഘവം കോഷ്ഠസ്യ ശരീരസ്യ ച| ചകാരാത്കഫദുഷ്ടം പുരീഷം സമുച്ചീയതേ| യദുക്തമ്– “മജ്ജത്യാമാ ഗുരുത്വാദ്വിട് പക്വത്വാത്പ്ലവതേ ജലേ| വിനാऽതിദ്രവസങ്ഘാതാച്ഛ്ലേഷ്മശൈത്യപ്രദൂഷണാത്” ഇതി| നനു കഫസംസൃഷ്ടം പക്വമപി മലം നിമജ്ജതി തത്കഥം പക്വകഫാതീസാരജ്ഞാനം? ഉച്യതേ, തദിതരലക്ഷണൈരേവ||൧൨-൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണാന്യാഹ– പക്വേത്യാദി| പക്വജാമ്ബവസങ്കാശം പക്വജമ്ബൂഫലസദൃശവര്ണം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമിത്യര്ഥഃ| യകൃത്ഖണ്ഡനിഭം കൃഷ്ണലോഹിതമ്| തനു സ്വച്ഛമ്| ഘൃതാദീനാം മാംസധാവനതോയാന്താനാമിവാഭാഃ പ്രതിഭാസോ യസ്യ തത്തഥാ| വേശവാരോ “നിരസ്ഥിപിശിതം പിഷ്ടം ദധിക്ഷാരസമന്വിതമ്|| ഏലാമരിചസംയുക്തം വേശവാര ഇതി സ്മൃതമ്||” ഇത്യാദിപരിഭാഷിതമാംസപ്രകാരഃ| കൃഷ്ണമഞ്ജനപ്രഖ്യമ്| ഏതച്ച കൃഷ്ണത്വാദികം പിത്താതിസാരവര്ജ്യം ബോദ്ധവ്യം, തത്ര രൂപത്വേന പഠിതത്വാത്| നീലാരുണം ചാഷപക്ഷവര്ണമ്| മേചകം മര്ദനാഞ്ജനപിണ്ഡവദീഷത്കൃഷ്ണരൂക്ഷമ്| കര്ബൂരം നാനാവര്ണം, തച്ച സ്നിഗ്ധം സ്നേഹദ്രവധാതുയോഗാത്| ചന്ദ്രകോപഗതം മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രകൈരിവ ധാതുസ്നേഹൈരുപഗതമ്| ഉക്തം ഹി കരവീരാചാര്യേണ– “ചന്ദ്രകൈഃ ശിഖിപിച്ഛാഭൈര്നീലപീതാദിരാജിഭിഃ| ആവൃതം വേശവാരാമ്ബുമജ്ജക്ഷീരോപമം ത്യജേത്||” ഇതി| തദേവ ഘനം ധാത്വന്തരവ്യാമിശ്രത്വാത്| കുണപം ശവദുര്ഗന്ധി| മസ്തുലുങ്ഗാഭം മസ്തുലുങ്ഗം മസ്തകാഭ്യന്തരസ്നേഹഃ ഘൃതകേതി ഖ്യാതം, തത്സദൃശമ്| കുഥിതം പൂതി| തൃഷ്ണേത്യാദി|– തൃഷ്ണാദീനാം പാര്ശ്വാസ്ഥിശൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വം കൃത്വാ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ, തൃഷ്ണാദിയുക്തമിത്യര്ഥഃ| അത്ര സമ്മൂര്ഛാ മനോമോഹഃ, സമ്മോഹ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ, ഇത്യപൌനരുക്ത്യമ്| ചകാരാച്ചരകോക്തഃ (ച. ചി. അ. ൧൯) സഹസോപരതാതീസാരശ്ചാസാധ്യോ ബോദ്ധവ്യഃ| പക്വവലീഗുദം പക്വാ വലയോ ഗുദേ യസ്യ തം പക്വവലീഗുദമ്| അസംവൃതഗുദം ഗുദസംവരണാക്ഷമമ്| തമേവ ക്ഷീണം ബലോപചയരഹിതമ്| ദൂരാധ്മാതം ഭൃശമാധ്മാനയുക്തം, തസ്യ വിരേകസാധ്യത്വേനാതിസാരവിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്; ദുരാത്മാനമിതി പാഠാന്തരേ ദുഷ്ടാന്തഃകരണമ്, അജിതേന്ദ്രിയമിതി ജേജ്ജടഃ| ഉപദ്രുതമതിസാരോപദ്രവൈഃ ശോഥാദിഭിര്യുക്തമ്| യദുക്തമ്– “ശോഥം ശൂലം ജ്വരം തൃഷ്ണാം ശ്വാസം കാസമരോചകമ്| ഛര്ദിം മൂര്ഛാം ച ഹിക്കാം ച ദൃഷ്ട്വാऽതീസാരിണം ത്യജേത്||” ഇതി ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമിതി ഗുദപാകാരമ്ഭകപിത്തേ വര്തമാനേऽപി ഗതോഷ്മാണം ശീതഗാത്രം നഷ്ടാഗ്നിം വാ| അതിസാരകിണമ് അതീസാരയുക്തമ്| “വാതാതീസാരാഭ്യാം കുക് ച||” (പാ. അ. അ. ൫ പാ. സൂ. ൧൨൯) ഇതി കുക്, ചാദിനിഃ| വിശേഷേണേതി വചനാദ്ബാലസ്യാപ്യതിസാരോऽസാധ്യ ഇതി ബോധയതി| യദാഹ സുശ്രുതശ്ചികിത്സായാമ്– “കൃച്ഛ്രശ്ചായം ബാലവൃദ്ധേഷ്വസാധ്യഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൦) ഇതി| ഏതച്ചാബലത്വേ സതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൪-൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പക്വേത്യാദി| ഭിഷക് പക്വജാമ്ബവസങ്കാശാദിപുരീഷം തഥാ തൃഷ്ണാദിയുക്തമതിസാരിണം പുരുഷം ച വര്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പക്വജാമ്ബവസങ്കാശം പക്വജമ്ബൂഫലസദൃശവര്ണം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണവര്ണമിത്യര്ഥഃ| യകൃത്പിണ്ഡനിഭം കാലഖണ്ഡസദൃശം കൃഷ്ണലോഹിതമിത്യര്ഥഃ| തനു സ്വച്ഛമ്| ഘൃതാദീനാം മാംസധാവനതോയാന്താനാമിവാഭാ പ്രതിഭാസോ യസ്യ സ തഥാ| വേസവാരോ– “നിരസ്ഥി പിശിതം പിഷ്ടമ്” ഇത്യാദിപരിഭാഷിതമാംസപ്രകാരസ്തേന മിശ്രമമ്ബു തത്സദൃശമ്| കൃഷ്ണമഞ്ജനപ്രഖ്യമ്| ഏതച്ച കൃഷ്ണാദികം പിത്താതിസാരവര്ജ്യ ബോധ്യം, തത്ര രൂപത്വേന പഠിതത്വാത്| നീലാരുണപ്രഭം ചാഷപക്ഷപ്രതിഭാസമ്| മേചകം ഖഞ്ജനവര്ണവദീഷത്കൃഷ്ണരൂക്ഷമ്| കര്ബുരം നാനാവിധവര്ണമ്| സ്നിഗ്ധം ചിക്കണം, ധാതുസ്നേഹയോഗാത്| ചന്ദ്രകോപഗതം മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രകൈരിവ ധാതുസ്നേഹൈരുപഗതമ്| ഉക്തം ച കരവീരാചാര്യേണ– “ചന്ദ്രകൈഃ ശിഖിപിച്ഛാഭൈര്നീലപീതാദിരാജിഭിഃ| ആവൃതം വേസവാരാമ്ബുമജ്ജക്ഷീരോപമം ത്യജേത്” ഇതി| തത് ഘനം ധാത്വവയവമിശ്രിതത്വാത്| കുണപം ശവഗന്ധതുല്യഗന്ധമിത്യര്ഥഃ| മസ്തുലുങ്ഗാഭം മസ്തുലുങ്ഗോ മസ്തകാഭ്യന്തരഗതഃ സ്നേഹഃ| സുഗന്ധം ഗന്ധയുക്തമ്| കുഥിതം പൂതി ബഹുമാത്രാധികത്വാത്| യാദൃശമതിസാരിണം ത്യജേത്താദൃശമാഹ– തൃഷ്ണാദീനാം പാര്ശ്വാസ്ഥിശൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വം കൃത്വാ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ, തൃഷ്ണാദിഭിര്യുക്തമിത്യര്ഥഃ| അത്ര സമ്മൂര്ഛാ ഇന്ദ്രിയ മനോമോഹഃ, പുനഃ സമ്മോഹ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ, അതോ ന പൌനരുക്ത്യമ്| അരതിഃ പ്രസിദ്ധാ| പക്വവലീഗുദം പക്വാ വല്യോ ഗുദേ യസ്യ സ തം തഥാ| പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണം; താദൃശം ത്യജേദിത്യര്ഥഃ| പുനഃ കീദൃശം ത്യജേദിത്യാഹ– അസംവൃതഗുദം ഗുദസംവരണാക്ഷമ്| ക്ഷീണം ബലോപചയരഹിതമ്| ദുരാത്മാനമിത്യന്യേ, ദുഷ്ടാന്തഃകരണാദജിതേന്ദ്രിയമിത്യര്ഥഃ| ഉപദ്രുതം അതീസാരോപദ്രവൈഃ ശോഥാദിഭിര്യുക്തമ്| യദാഹുഃ– “തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിഃ ശോഥഃ പാര്ശ്വശൂലോऽരതിര്വമിഃ| ഗുദപാകഃ പ്രലാപശ്ച ഹ്യാധ്മാനം ശ്വാസകാസകൌ|| മൂര്ഛാ ഹിക്കാ മദഃ ശൂലം ബഹുവേഗോ ജ്വരസ്തഥാ|” ഏതൈരുപദ്രവൈര്ജുഷ്ടമതിസാരിണമുത്സൃജേത് ഇതി| അന്യച്ച– “ഹസ്തപാദാങ്ഗുലേഃ സന്ധിപ്രപാകോ മൂത്രനിഗ്രഹഃ| പുരീഷസ്യോഷ്ണതാ ചൈവ മരണായാതിസാരിണാമ്”ഇതി| ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമിതി ഗുദപാകാരമ്ഭകപിത്തേ വിദ്യമാനേऽപി ഗതോഷ്മാണം ശീതഗാത്രം നഷ്ടാഗ്നിം ചാതിസാരിണം ത്യജേത്| അത്ര ശ്ലോകദ്വയം കേചന പഠന്തി– “ശ്വാസശൂലപിപാസാര്തം ക്ഷീണം ജ്വരനിപീഡിതമ്| വിശേഷേണ നരം വൃദ്ധമതീസാരോ വിനാശയേത്|| ബാലേ വൃദ്ധേ ത്വസാധ്യോऽയം ലിങ്ഗൈരേതൈരുപദ്രുതഃ| അപി യൂനാമസാധ്യഃ സ്യാദതിദുഷ്ടേഷു ധാതുഷു”ഇതി| ഏതത്തു മാധവാസങ്ഗ്രഹീതത്വാത് മധുകോഷകൃതാ ച സ്വീകൃതമ്| അതീസാരോപദ്രവാനാഹ– ശോഥമിത്യാദി| സുകരവ്യാഖ്യാനമ്||൧൪-൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നനു, രക്തജോऽപ്യതിസാരോऽസ്തി തസ്യ സപ്തമത്വാപത്തേരുക്തം ഷട്കം വിരുധ്യതേ, ഇത്യാശങ്ക്യ പൈത്തികസ്യൈവായമവസ്ഥാവിശേഷ ഇത്യാഹ– പിത്തേത്യാദി| പൈത്തികേऽതീസാരേ വിദ്യമാനേ ഭവിഷ്യതി വാ പിത്തകൃന്തി പിത്തകാരകാണി ദ്രവ്യാണ്യത്യര്ഥം പ്രഭൂതമഭീക്ഷ്ണം നിരന്തരമശ്നാതി തദാ രക്താതീസാര ഉല്ബണോ മഹാനുപജായത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര ചാരുണകൃഷ്ണപാണ്ഡുത്വാദിനാ വാതാദയോ ദൂഷകാ ബോദ്ധവ്യാഃ| യദുക്തമ്– “ദോഷലിങ്ഗേന മതിമാന് സംസര്ഗം തത്ര ലക്ഷയേത്||” ഇതി| ഏവം സ്നേഹാജീര്ണവിസൂചികാവിഷാര്ശഃക്രിമിപ്രഭൃതിജന്യേഷ്വതീസാരേഷു ഷട്കാതിരിക്തത്വം പ്രതിക്ഷിപ്തം ബോദ്ധവ്യമ്, അവ്യഭിചരിതദോഷലിങ്ഗത്വാദിതി ജേജ്ജടഃ||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നനു രക്തജോऽപ്യതീസാരോऽസ്തി തസ്യ സപ്തമത്വപ്രസങ്ഗാദുക്തഷട്കത്വം വിരുധ്യത ഇത്യാശങ്ക്യ പൈത്തികസ്യായമവസ്ഥാവിശേഷ ഇത്യാഹ– പൈത്തികേऽതീസാരേ വിദ്യമാനേ ഭവിഷ്യതി വാ പിത്തകൃന്തി പിത്തകാരീണി ദ്രവ്യാണി അത്യര്ഥം പ്രഭൂതമഭീക്ഷ്ണം നിരന്തരമശ്നാതി തദാ രക്താതീസാര ഉല്ബണോ മഹാനുപജായതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര ചാരുണകൃഷ്ണപാണ്ഡുത്വാദിനാ വാതാദയോ ദോഷാ ദുഷ്ടാ ബോദ്ധവ്യാഃ| യദുക്തമ്– “ദോഷലിങ്ഗേന മതിമാന്സംസര്ഗം തത്ര ലക്ഷയേത്” ഇതി| ഏവം സ്നേഹാജീര്ണവിസൂചികാവിര്ഷാശഃ കൃമിപ്രഭൃതിജന്യേഷ്വപ്യതീസാരേഷു ഷട്കാതിരിക്തത്വം പ്രതിക്ഷിപ്തം ബോധ്യമ്, അവ്യഭിചാരിതദോഷലിങ്ഗത്വാദിതി ജേജ്ജടഃ||൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഥ ദ്രവസരണാദാമപക്വലക്ഷണയോഗാത് പ്രവാഹികാതീസാരയോഃ സാധര്മ്യമ്, അതോऽതീസാരാധികാരേ പ്രവാഹികാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വായുരിത്യാദി| അതീസാരേ നാനാവിധദ്രവധാതുസരണം, പ്രവാഹികായാം തു കഫമാത്രസരണമിതി ഭേദഃ| നിചിതം ബലാസമഹിതാശനസ്യ സഞ്ചിതം കഫം, മലാക്തം പുരീഷസഹിതം, വായുര്വാതഃ, അധസ്താന്നുദതി ഗുദേന പാതയതി| പ്രവാഹതഃ പ്രവാഹണം കുര്വതഃ| ഭോജാദൌ ത്വിയം വിസ്രംസീതി നാമ്നാ പഠ്യതേ, പരാശര ത്വന്തര്ഗ്രന്ഥിരിതി, ഹാരീതസ്തു നിശ്ചാരകാഖ്യാമേതാം പഠതി| യദാഹ– “പ്രവാഹികേതി സാ ജ്ഞേയാ കൈശ്ചിന്നിശ്ചാരകസ്തു സഃ|” ഇതി||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ ദ്രവസരണാദാമപക്വലക്ഷണയോഗാച്ച പ്രവാഹികാതിസാരയോഃ സാധര്മ്യമതോऽതീസാരാധികാരേ പ്രവാഹികാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വായുരിത്യാദി| അതീസാരേ നാനാദ്രവധാതുസരണം പ്രവാഹികായാം തു കഫമാത്രസരണമിതി ഭേദഃ| ദുഷ്ടോ വായുരഹിതാശനസ്യ സഞ്ചിതം ബലാസം ശ്ലേഷ്മാണം മലാക്തം പുരീഷസഹിതമധസ്താന്നുദതി ഗുദേന പാതയതി| പ്രവാഹമാണസ്യ പ്രവാഹണം കുര്വതഃ, ബലാസമുപലക്ഷണം, തേന പിത്തം രക്തം വാ നിചിതം ജ്ഞേയമ്| ഭോജദൌ ത്വിയം വിസ്രംസീതി നാമ്നാ പഠ്യതേ, പരാശരേ തു അന്തര്ഗ്രന്ഥിരിതി, ശ്രീഹാരീതസ്തു നിശ്ചാരകാഖ്യാം പഠതി, നിര്വാഹികേത്യേകേ||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യാ വാതാദിഭേദേന രൂപമാഹ– പ്രവാഹികേത്യാദി| നനു, വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ നിചിതം ബലാസമിത്യുക്തം തത് കഥം വാതകൃതേതി? ഉച്യതേ, ആധിക്യേന വ്യപദേശാത്| നനു, തഥാऽപി പിത്തരക്തസമ്ഭവാ കുതഃ? ഉച്യതേ– അഹിതാശനസ്യേത്യുക്തമ്, ആഹാരോ ഹി വിരുദ്ധസ്തസ്യാമവസ്ഥായാം പിത്തം രക്തം ച കോപയതി, തേ ച പശ്ചാദ്വാതസ്യാനുബലേ സ്വലിങ്ഗം യദാ ദര്ശയതസ്തദാ താഭ്യാം വ്യപദേശഃ| സ്നേഹരൂക്ഷപ്രഭവാ ഇതി സ്നേഹപ്രഭവാ കഫജാ, രൂക്ഷപ്രഭവാ വാതജാ; തുശബ്ദാച്ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണപ്രഭവാ പിത്തജാ രക്തജാ ച| ലിങ്ഗം വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമ്| ക്രമമാമപക്വഭേദേന ചികിത്സാക്രമമിതി||൨൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ വാതാദിഭേദേന രൂപമാഹ– പ്രവാഹികേത്യാദി| വാതകൃതാ സശൂലാ ഭവതി, പിത്തജാ ദാഹയുക്താ, കഫജാ കഫയുക്താ, സശോണിതാ സരുധിരാ തജ്ജാതത്വാത്| താസാം ഹേതുമാഹ– സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹപ്രഭവാ കഫജാ, രൂക്ഷപ്രഭവാ വാതജാ| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| തേന തീക്ഷ്ണോഷ്ണപ്രഭവാ പിത്തജാ രക്തജാ ചേതി| താസാം ചതസൃൗണാം അതീസാരവദാദിശേത്; വാതാദിഭേദേന ലിങ്ഗം ലക്ഷണമ്, ആമപക്വഭേദേന പാചനം, ക്രമം ചികിത്സാക്രമമിത്യര്ഥഃ||൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതവിഷ്ടമ്ഭാദുദാവര്താദ്വാ മലാപ്രവൃത്താവതീസാരനിവൃത്തിരിതി ശങ്കാനിരാസാര്ഥമതീസാരനിവൃത്തിലക്ഷണമാഹ– യസ്യേത്യാദി| ഉച്ചാരം വിനാ യസ്യ മൂത്രം പ്രവര്തതേ, സമ്യഗിതി സമ്യക്പ്രവൃത്യാ ന ഹീനയോഗേനേത്യര്ഥഃ| വായുശ്ച ഗച്ഛതി, ‘ഗുദേന’ ഇതി ശേഷഃ| സ്ഥിതോ നിവൃത്തിം ഗതഃ| ഉദരാമയോऽതീസാരഃ, പ്രകരണാത്| ഏതേന സമ്പ്രാപ്തിഭങ്ഗ ഉക്തഃ| അതീസാരേ ഹി സമ്പ്രാപ്തിരിയമ്– യന്മൂത്രോചിതോऽപി ദ്രവധാതുര്ഗുദേനൈവ പ്രവര്തതേ, സര്വസ്യൈവാബ്ധാതോര്ഗുദപ്രവൃത്തത്വാത്; യദാ തു മൂത്രമാര്ഗേണ പ്രവര്തതേ, തദാऽപി പുരീഷപ്രവൃത്തിസമകാലമിതി||൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അതീസാരനിവൃത്തിലക്ഷണമാഹ– യസ്യേത്യാദി| യസ്യാതീസാരിണ ഉച്ചാരം പുരീഷം വിനാ മൂത്രം പ്രവര്തതേ വായുശ്ച ഗച്ഛതീതി ‘ഗുദേന’ ഇതി ശേഷഃ| ദീപ്താഗ്നേഃ പ്രവൃദ്ധജഠരാനലസ്യ, അതഃ സമ്യക്പാകാത് ലഘുകോഷ്ഠസ്യ| തസ്യാതീസാരപ്രകരണത്വാത് ഉദരാമയോऽതീസാരഃ| സ്ഥിതോ ഗതഃ, നിവൃത്ത ഇത്യര്ഥഃ||൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമതീസാരനിദാനം സമാപ്തമ്||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനടീകായാമാതങ്കദര്പണാഭിധായാമതീസാരനിദാനം സമാപ്തമ്||൩||