3. atīsāranidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajvarē'tīsārapāṭhājjvarātīsārayōranyōnyōpadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha gurvatisnigdhētyādi| guruśabdēna mātrāgururgr̥hyatē, yathā'timātrōpayuktō raktaśālyādiḥ; tathā svabhāvaguru ca māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ saha sambadhyatē| sthūlaṁ saṁhatāvayavaṁ, yathā– laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṁ sparśādvīryācca| viruddhamiti saṁyōgadēśakālamātrādibhirviruddhaṁ, yathā– kṣīramatsyādi; tacca bahuprakāraṁ suśrutē hitāhitīyē'dhyāyē (su. sū. a. 20), carakē cātrēyabhadrakāpyīyādhyāyē (ca. sū. a. 26) draṣṭavyam| adhyaśanaṁ pūrvadināhārājīrṇē bhōjanam| uktaṁ hi carakē– “bhuktaṁ pūrvānnaśēṣē tu punaradhyaśanaṁ matam|” (ca. ci. a. 15) iti; ēvaṁ sarvatra| ajīrṇam apakvamannam| viṣamam akālādibhōjanādi| uktaṁ hi suśrutē– “bahustōkamakālē vā tajjñēyaṁ viṣamāśanam|” (su. sū. a. 46) iti| ēvaṁ sarvatra| ‘viṣamaiḥ’ ityatra sthānē ‘asātmyaiḥ’ iti pāṭhāntaram| bhōjanairiti viruddhādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyatē| snēhādyairiti snēhaḥ snēhapānaṁ, snēha ādyō yēṣāṁ tē snēhādyāḥ svēdavamanavirēcanānuvāsananirūhāḥ, tairatiyuktairiti atiyōgayuktaiḥ| ētacca yathāyōgyaṁ bōdhyaṁ, vamanātiyōgasyātisārakāraṇatvāyōgāt| mithyāyuktairiti hīnayōgayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṁ mithyāyōgābhāvāt, hīnayōgāttu tē dōṣānutklēśyātīsārāya syuḥ| nanu, kadācidvamanaṁ prayuktaṁ virēkaṁ karōti, virēkaśca vamanamiti darśanāttēṣāṁ mithyāyōgaḥ sambhavatyēva| na, sō'pyayōga ēvēti siddhāntaḥ| yaduktaṁ carakē– “yōgaḥ samyak pravr̥ttiḥ syādatiyōgō'tivartanam| ayōgaḥ prātilōmyēna na cālpaṁ vā pravartanam||” (ca. si. a. 6) iti| viṣamatra sthāvaramucyatē, adhōgatvāt; kārtikastvāha– viṣaṁ dūṣīviṣaṁ, tallakṣaṇēṣvatīsārapāṭhāt| duṣṭāmbumadyātipānairiti duṣṭaṁ vyāpannaṁ, duṣṭayōrambumadyayōḥ pānāt, aduṣṭayōrapyatipānāt| yathā carakaḥ– “duṣṭamadyapānīyātipānāt” (ca. ci. a. 19) iti| sātmyartuparyayairiti sātmyaviparyayaiṟutuviparyayaiśca, sātmyaviparyayō'sātmyam| naca pūrvōktēna ‘asātmyaiḥ’ ityanēna paunaruktyam; uktaṁ hi carakē ātrēyabhadrakāpyīyē– “ dvividhaṁ hi sātmyaṁ prakr̥tisātmyamabhyāsasātmyaṁ ca|” (ca. sū. a. 26) iti; āhārācārabhēdādannapānabhēdādvā na paunaruktyamityanyē| jalābhiramaraṇairiti jalakrīḍādibhiḥ| vēgavighātairiti mūtrapurīṣādīnām krimidōṣata iti krimibhiḥ pakvāmāśayadūṣaṇāt, krimijanitavātādikōpādvā| ētāni ca nidānāni yathāsambhavaṁ vātādīnāṁ bōddhavyāni, dōṣavyādhihētutvakhyāpanārthaṁ paṭhitāni ēvamanyatrāpi nidānaviśēṣapāṭhē prāyō draṣṭavyamiti||1-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajvarē'tīsārapāṭhājjvarātīsārayōranyōpadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha– gurvityādi| guruśabdēna mātrāgururgr̥hyatē tathā svabhāvaguru māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ saha sambadhyatē| sthūlaṁ saṁhatāvayavaṁ yathā laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṁ vīryataḥ sparśācca| viruddhamiti saṁyōgadēśakālamātrādibhirviruddhaṁ kṣīramatsyādi| tacca bahuprakāraṁ sauśrutē hitāhitīyādhyāyē carakē cātrēyabhadrakāpyīyādhyāyē draṣṭavyam| adhyaśanaṁ pūrvadināhārē'jīrṇē bhōjanam| uktaṁ hi carakē– “bhuktaṁ pūrvāhnaśēṣē tu punaradhyaśanaṁ matam” iti| ajīrṇamapakvānnaṁ carvaṇādi, anyē'jīrṇamāmavidagdhādi| viṣamāśanalakṣaṇamuktaṁ suśrutē– “bahu stōkamakālē ca tajjñēyaṁ viṣamāśanam” iti| viṣamairityatra sthānē asātmyairiti pāṭhāntaram| bhōjanairiti viruddhādibhiḥ sarvairēva sambadhyatē| snēhādyairiti snēhasvēdavamanavirēcanānuvāsananirūhāstairatiyuktaiḥ atiyōgayuktaiḥ| ētacca yathāyōgaṁ jñēyaṁ, vamanātiyōgasyātisārakārakatvāyōgāt| mithyāyuktairiti hīnaṁ ca yōgayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṁ mithyāyōgābhāvāt| hīnayōgāstu tē dōṣānutklēśyā'tisārāya syuḥ| nanu vamanaṁ prayuktaṁ kadācidvirēkaṁ karōti, virēkaśca vamanamiti darśanāt tēṣāṁ mithyāyōgaḥ sambhavatyēva; na sō'pyayōga ēvēti siddhāntaḥ| yaduktaṁ carakē– “yōgaḥ samyakpravr̥ttiḥ syādatiyōgō'tivartanam| ayōgaḥ prātilōmyēna na cālpaṁ vā pravartanam” iti| viṣaṁ sthāvaramadhōgatvāt, dūṣīviṣaṁ vā| śōkō bandhuviyōgādinām| duṣṭāmbu vyāpannajalaṁ, madyaṁ prasiddhaṁ, tayōratipānam| sātmyaviparyayāt r̥tuviparyayācca| jalātiramaṇaiḥ pānīyātikrīḍanaiḥ| vēgavighātairiti mūtrapurīṣādīnāṁ vēganirōdhanaiḥ| kr̥midōṣataḥ kr̥mibhiḥ pakvāśayadūṣaṇāt kr̥mijanitavātādikōpādvā| ētāni ca nidānāni yathāsambhavaṁ vātādīnāṁ bōddhavyāni dōṣahētuvyādhihētutvakhyāpanārtham| ēvamanyatrāpi nidānaviśēṣapāṭhē prāyō draṣṭavyaṁ iti||1-3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvātīsārasādhāraṇīṁ samprāptimāha– saṁśamyētyādi| saṁśamya śamayitvā; atra antarbhāvitō ṇyarthaṁ iti gadādharaḥ, agniṁ mandīkr̥tyētyarthaḥ| pravr̥ddhaḥ praduṣṭaḥ| apāṁ dhāturityanēnāsamāsakaraṇēna rasajalamūtrasvēdamēdaḥ kapha pittaraktādayō grāhyāḥ| carakē'pyuktam– “śōṇitādīn dhātūn dūṣayanti” (ca. ci. a. 19) iti| adhaḥ praṇunnaḥ prēritaḥ, sarati gacchatyatīvētyanēna niruktimuktavān; gudēna bahudravasaraṇamatisāra ityarthaḥ| niruktirapi lakṣaṇaṁ bhavati; ētēnādhōdravasaraṇatvāviśēṣē'pi grahaṇyādīnāṁ vyavacchēdaḥ; vātātīsārē tvalpatvaṁ kaphapittātīsārāpēkṣayā, natu grahaṇyapēkṣayā iti| uktaṣaḍvidhatvaṁ vibhajatē– ēkaikaśa ityādi| nanu carakadau dōṣairēkaikaśastrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, bhayaśōkajau dvau, ēvaṁ ṣaḍvidhaḥ, atra tvanyathēti kō'bhiprāyaḥ? ucyatē– carakē bhayaśōkajau lakṣaṇasañjñākāryabhēdādbhinnāvuktau, āmajastvannājīrṇakupitatridōṣajatvēna sannipātēnāvaruddha iti na saṅkhyātirēkaḥ, suśrutē tu hētupratyanīkacikitsārthaṁ śōkajāmajau paṭhitau vātajatvasannipātajatvābhēdē'pi, yathā vātādijatvābhēdē'pi mr̥ttikājaḥ pāṇḍurōga iti; ēvaṁ bhayaśōkajāvapi carakē hētupratyanīkacikitsārthaṁ paṭhitau, suśrutē bhayajaḥ kēvalavātikē'varuddhaḥ mānasatvāviśēṣādvā śōkajē'varuddha iti jējjaṭaḥ| nanu, ṣaṣṭha āmēna cōkta iti pr̥thakkaraṇamasaṅgataṁ; yataḥ sarvēṣāmēvātīsārāṇāṁ prāgavasthā āmaśabdavācyā, jīrṇāvasthā pakvaśabdavācyā; ata ēva sarvātīsāragōcaramudāharanti– “āmapakvakramaṁ hitvā nātisārē kriyā hitā| ataḥ sarvātisārēṣu jñēyaṁ pakvāmalakṣaṇam||” (su. u. taṁ. a. 40) iti| naivam, āmēnaivārabhyata iti āmajaḥ, dōṣāstu saṁsargiṇaḥ prērayitāraśca, na tvārambhakāḥ| āmaśca duṣṭānnakāryō dōṣadhātumalavyatiriktō vātādisaṁsr̥ṣṭō vātādiprēritō vā raktādivadvyādhyārambhaka iti| dvandvajāstvatīsārāḥ prakr̥tisamasamavāyārabdhatvāt pr̥thaggaṇitā; vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhāstu na bhavantyēva, vyādhisvabhāvāt| śailī cēyamācāryāṇāṁ prāyaḥ prakr̥tisamasamavāyārabdhān dvandvān sannipātāṁśca na gaṇayanti, vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhaṁ cāvaśyaṁ likhanti| yathā carakē– “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāya, “saṁsr̥ṣṭarūpānaparāṁstu gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṁ, tathā suśrutē– ‘ṣaḍarśāṁsi’ ityabhidhāya, “arśaḥsu dr̥śyatē rūpaṁ yadā vai dōṣayōrdvayōḥ| saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) ityuktam||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvātisārasādhāraṇīṁ samprāptimāha– saṁśamyētyādi| yasmādvāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ prēritaḥ; apāndhātuḥ kapharasamūtrasvēdabhēdaḥpittaraktādikaḥ, pravr̥ddhō duṣṭaḥ, antarāgniṁ saṁśamya mandīkr̥tya, varcōmiśraḥ purīṣayuktaḥ, atīvādhaḥ sāryēta, ācāryā ghōraṁ taṁ vyādhimatīsāramāhuḥ, gudēna bahudravasaraṇādatīsāra ityarthaḥ| taṁ punaḥ ṣaṭprakāraṁ vadati| uktaṣaḍvidhatvaṁ vibhajannāha– vātēna pittēna ślēṣmaṇā trayaḥ, sannipātēna caturthaḥ, śōkēna pañcamaḥ, āmēna ṣaṣṭhaḥ, ēvaṁ ṣaḍatīsārāḥ| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ ṣaḍiti saṅkhyākaraṇaṁ niyamārtha; tēna dvandvajā atīsārā na bhavanti vyādhisvabhāvāditi sūcitam| atra bhayaśōkābhyāṁ vāyuḥ prakupyati tarhi dvayōrvātajē nirōdhaḥ, pr̥thaggrahaṇaṁ kimarthaṁ kr̥taṁ? suśrutēna hētupratyanīkacikitsārthaṁ pr̥thak paṭhitam||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvātīsārapūrvarūpamāha– hr̥nnābhītyādi| tōdaḥ sarvairhr̥dādibhiḥ sambadhyatē| atra kukṣiśabda udaraikadēśavācī, tēna na paunaruktyam| anilasannirōdha iti vāyōrapravr̥ttiḥ| viṭsaṅgaḥ purīṣāpravr̥ttiḥ; ētacca dōṣadūṣyasammūrchanāvasthāpratiniyataṁ pūrvarūpaṁ, tēna rūpāvasthāyāṁ nānuvartatē, ( yadyanuvartēta tadā tatra vyādhirēva nōtpadyēta,)| viṭsaṅgātipratiṣēdhāt avipākō'nnasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇīti||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvātīsārapūrvarūpamāha– hr̥nnābhītyādi| bhaviṣyatō bhāvinō'tīsārasya hr̥ttōdādīni puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi bhavanti| pāyurgudam| tōdaḥ sarvairhr̥dādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| atra kukṣiśabda udaraikadēśavācī, tēna na paunaruktyam| anilasannirōdha iti vāyōrapravr̥ttiḥ, gātrāvasādō dēhē glāniḥ, viṭsaṅgaḥ purīṣāpravr̥ttiḥ ādhmānaṁ ca, avipākō'nnasya ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikamāha– aruṇamityādi| aruṇamiti vāyōrarūpasyāpi dōṣadūṣyasammūrchanādbhavati, ēvamanyatrāpi| phēnilaṁ saphēnaṁ; phēnādilac| śakr̥t purīṣam| sarukśabdamiti saśūlaṁ, saśabdaṁ cēti||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātātīsāralakṣaṇamāha– aruṇamityādi| mārutēna vāyunā aruṇādiyuktaṁ śakr̥t purīṣamatisāryatē| aruṇamiti vāyōrarūpasyāpi varṇō dōṣadūṣyasammūrchanādbhavati, ēvamanyatrāpi| phēnilaṁ phēnayuktaṁ, rūkṣaṁ niḥsnēham, alpamalpaṁ stōkaṁ, muhurmuhurvāraṁvāram, āmamaparipakvaṁ, sarukśabdamiti saśūlaṁ saśabdaṁ cēti ||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– pittādityādi| dāhapākōpapannamiti dāhaḥ sarvāṅgē , pākō guda ēva| uktaṁ hi tantrāntarē– “tr̥ṣṇādāhasvēdamūrchābradhnasantāpapākaparītaḥ||” iti; budhnō gudaḥ| atrāpyatisāryatē śakr̥dityanuvartatē; ēvaṁ ślaiṣmikē'pi|7|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittātisāralakṣaṇamāha– pittādityādi| pītaṁ pītavarṇaṁ, nīlaṁ nīlavarṇaṁ, ālōhitaṁ īṣallōhitam| tr̥ṣṇētyādi mūrchā prasiddhā, dāhapākōpapannamiti dāhaḥ sarvāṅgē, pākō gudasyaiva|7|

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– śuklamityādi| śuklamityādinā hr̥ṣṭarōmā ityantēna ślaiṣmikaḥ| visramāmagandhi||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślēṣmātisāramāha– śuklamityādi| hr̥ṣṭarōmā manuṣyaḥ kaṇṭakitadēhaḥ pumān, śuklādiguṇayuktaṁ purīṣamatisāryatē| śuklaṁ śvētavarṇaṁ, sāndraṁ ghanaṁ ślēṣmasahitaṁ visram āmagandhi, śītaṁ śītalamiti||7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikamāha– varāhētyādi| varāhasnēhaḥ śūkarasya mēdō majjā vā, māṁsāmbu māṁsaprakṣālanōdakaṁ, taiḥ sadr̥śam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam| ēvaṁvidhamatīsāraṁ dōṣatrayōdbhavaṁ vidyāt; taṁ ca kr̥cchrasādhyaṁ, tridōṣajatvādēva||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sānnipātikātisāralakṣaṇamāha– varāhētyādi| ēvaṁvidhamatīsāraṁ dōṣatrayōdbhavaṁ kr̥cchrasādhyaṁ jānīyāt| varāhasnēhaḥ sūkarasya mēdō majjā vā, māṁsāmbu māṁsaprakṣālanōdakaṁ, taiḥ sadr̥śam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam||8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śōkajamāha– taistairityādi| taistairbhāvairdhanabandhunāśādibhiḥ| śōcataḥ śōkaṁ kurvataḥ| alpāśanasya śōkādēvālpaṁ bhuñjānasya; ētēna dhātukṣayō'pyasya syādityuktam| bāṣpō'tyudgatanētranāsāgalādigataṁ jalaṁ, tatsahita ūṣmā śōkajaṁ dēhatējō bāṣpōṣmā; sa kōṣṭhaṁ gatvā, vahnimāviśya vyākulīkr̥tya, kṣōbhayēttasya raktam ūṣmatvadravatvābhyāṁ samānaguṇatvāt; tacca raktaṁ kākaṇantīprakāśaṁ guñjāphalasaṅkāśam, adhastānnirgacchēt| ‘paktimāviśya’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| gadādharastu vahniśabdēna pittamāha| tacca raktaṁ viḍvimiśraṁ nirgacchēt; aviḍvā alpaviṭ, alpāśanatvāt| nirgandhaṁ gandhavadvēti vikapaḥ aviṭsaviḍbhyāmiti kārtikaḥ; anyē tu pittasya pūtitvāt prabalagandhavat, tasya nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti; gandhaśca visramityāhuḥ| kṣōbhayēttasya raktamityatra ‘śōṣayēttasya bhuktam’ iti pāṭhāntaramayuktaṁ, kākaṇantīprakāśasya hētvantarābhāvāt; tasmādādya ēva pāṭhō jyāyān, vyākhyātaśca jējjaṭādibhiḥ sarvairēvāyaṁ vātapittaja uktaḥ| duścikitsyō'timātramiti śōkāpanōdaṁ vinā kēvalēna bhēṣajēnānupaśamāt| ata ēvāha– kaṣṭa ēṣa pradiṣṭa iti| vaidyairbrahmādibhiḥ| gadādharastvāha– ‘ēṣa’ ityanēnaivaṁsamprāptika ēva kaṣṭō na tvanyaḥ śōkaja iti||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śōkajamāha– taistairbhāvairityādi| dhanabandhunāśādibhiḥ, śōcataḥ śōkaṁ kurvataḥ, alpāśanasya śōkādēvālpaṁ bhuñjānasya, ētēna dhātukṣayō'sya kāraṇaṁ syādityuktam, ēvaṁvidhasya jantōrbāṣpōdgatanētranāsāgalādigatajalaṁ tatsahitaśōkaja ūṣmā dēhatējō bāṣpōṣmā, sa kōṣṭhaṁ gatvā vahnimāviśya vyākulīkr̥tya, asya raktaṁ kṣōbhayati cālayatyatyuṣṇadravatvābhyāṁ samānaguṇatvāt, tacca raktaṁ kākaṇantīprakāśaṁ guñjāphalasaṅkāśamadhastānnirgacchēt| paktimāviśyēti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| gadādharastu vahniśabdēna pittamāha| tacca raktaṁ viḍvimiśraṁ nirgacchēt, aviṭ alpaviṭ vā| nirgandhaṁ gandhavadvēti vikalpaḥ; pittasya dūṣitatvādatigandhatā, tasya nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti| gandhaśca visra ityāhuḥ| duścikitsyātimātramiti śōkāpanōdanaṁ vinā kēvalēna bhēṣajēna na śāmyati, ata ēva śōkōtpannō'tisārō vikārō vaidyairēṣa kaṣṭō dāruṇaḥ praviṣṭaḥ||9-10||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āmātīsāramāha– annājīrṇādityādi| annaṁ ca tadajīrṇaṁ cēti annājīrṇam| ata ēvāha kṣārapāṇiḥ– ‘yathābhuktamaśanamupaviśanti’ iti| pradrutā vimārgagāḥ| kṣōbhayantō dūṣayantaḥ| dhātusaṅghān raktādīn| malān purīṣādīn| naikaśō bahuśaḥ||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āmātīsāramāha– annētyādi| annaṁ ca tadajīrṇaṁ cēti annājīrṇaṁ, tasmāt pradrutāḥ udīritāḥ dōṣāḥ kōṣṭhaṁ kṣōbhayantō dūṣayantaḥ, kōṣṭhaśabdēna samastamudaramadhyamucyatē tatra gatā ityarthaḥ| dhātusaṅghān raktādīn, malānpurīṣādīn, naikaśō bahuśaḥ, tē nānāvarṇaṁ sārayanti| bhūyasēti pāṭhāntarē bahuvēgatvaṁ sūcitam| śūlōpētaṁ śūlayuktam| atra punaḥ ṣaṣṭha iti saṅkhyāvacanaṁ niyamārthaṁ, tēna bhayasnēhājīrṇavisūcikārśōjīrṇādinimittā atīsārā na pr̥thaggaṇanīyāḥ, yatastē dōṣajēṣvēvāntarbhūtāḥ| prasaṅgādāmalakṣaṇaṁ likhyatē– “āhārasya rasaḥ śēṣō yō na pakvō'gnilāghavāt| sa hētuḥ sarvarōgāṇāmāmabhityabhidhīyatē” iti||11||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvātīsārāṇāṁ cikitsōpayōgitvēnāmalakṣaṇaṁ pakvalakṣaṇaṁ cāha– saṁsr̥ṣṭamityādi| saṁsr̥ṣṭaṁ sambaddham, ēbhirdōṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgaiḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṁ vyastāḥ samastāśca bōddhavyāḥ; tēna sarvātisārāṇāṁ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jalē kṣiptam; avasīdati nimajjati, āmasya gauravāt| bhr̥śaśabdaḥ picchilēnāpi sambadhyatē| durgandhi visram| picchilamāmasambandhāt| ētānīti jalanimajjanādīni| lāghavaṁ kōṣṭhasya śarīrasya ca, cakārēṇa kaphaśaityaduṣṭyādikaṁ vinā'pyambunimajjanaṁ lakṣaṇamiti samuccīyatē| yaduktam– “majjatyāmā guruvādviṭ pakvā tūtplavatē jalē| vinā'tidravasaṅghātaślēṣmaśaityapradūṣaṇāt||” iti| athavā āmaliṅgavaiparītyēnaiva lāghavē siddhē punarlāghavakaraṇaṁ tat kaphaduṣṭyādivyatirēkaṁ bōdhayatīti||12-13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

athāmalakṣaṇamāha– saṁsr̥ṣṭamityādi| saṁsr̥ṣṭaṁ sambaddham| ēbhiḥ pūrvanirdiṣṭairdōṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgairgurutarairvyāptamityarthaḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṁ vyastāḥ samastāśca bōddhavyāḥ| tēna sarvātisārāṇāṁ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jalē kṣiptamavasīdati majjati āmasya gauravāt| bhr̥śaśabdaḥ picchilēna sambadhyatē| durgandhi visraṁ, picchilam āmasambandhāt| pakvalakṣaṇamāha– ētāni jalanimajjanādīni yasya purīṣasya viparītāni– jalē plavanaṁ, gandharahitatvam, apicchilatvamityarthaḥ| yasyēti manuṣyasyēti kēcid vyākhyānayanti| lāghavaṁ kōṣṭhasya śarīrasya ca| cakārātkaphaduṣṭaṁ purīṣaṁ samuccīyatē| yaduktam– “majjatyāmā gurutvādviṭ pakvatvātplavatē jalē| vinā'tidravasaṅghātācchlēṣmaśaityapradūṣaṇāt” iti| nanu kaphasaṁsr̥ṣṭaṁ pakvamapi malaṁ nimajjati tatkathaṁ pakvakaphātīsārajñānaṁ? ucyatē, taditaralakṣaṇairēva||12-13||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyalakṣaṇānyāha– pakvētyādi| pakvajāmbavasaṅkāśaṁ pakvajambūphalasadr̥śavarṇaṁ snigdhakr̥ṣṇamityarthaḥ| yakr̥tkhaṇḍanibhaṁ kr̥ṣṇalōhitam| tanu svaccham| ghr̥tādīnāṁ māṁsadhāvanatōyāntānāmivābhāḥ pratibhāsō yasya tattathā| vēśavārō “nirasthipiśitaṁ piṣṭaṁ dadhikṣārasamanvitam|| ēlāmaricasaṁyuktaṁ vēśavāra iti smr̥tam||” ityādiparibhāṣitamāṁsaprakāraḥ| kr̥ṣṇamañjanaprakhyam| ētacca kr̥ṣṇatvādikaṁ pittātisāravarjyaṁ bōddhavyaṁ, tatra rūpatvēna paṭhitatvāt| nīlāruṇaṁ cāṣapakṣavarṇam| mēcakaṁ mardanāñjanapiṇḍavadīṣatkr̥ṣṇarūkṣam| karbūraṁ nānāvarṇaṁ, tacca snigdhaṁ snēhadravadhātuyōgāt| candrakōpagataṁ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnēhairupagatam| uktaṁ hi karavīrācāryēṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvr̥taṁ vēśavārāmbumajjakṣīrōpamaṁ tyajēt||” iti| tadēva ghanaṁ dhātvantaravyāmiśratvāt| kuṇapaṁ śavadurgandhi| mastuluṅgābhaṁ mastuluṅgaṁ mastakābhyantarasnēhaḥ ghr̥takēti khyātaṁ, tatsadr̥śam| kuthitaṁ pūti| tr̥ṣṇētyādi|– tr̥ṣṇādīnāṁ pārśvāsthiśūlāntānāṁ dvandvaṁ kr̥tvā matvarthīya iniḥ, tr̥ṣṇādiyuktamityarthaḥ| atra sammūrchā manōmōhaḥ, sammōha indriyamōhaḥ, ityapaunaruktyam| cakārāccarakōktaḥ (ca. ci. a. 19) sahasōparatātīsāraścāsādhyō bōddhavyaḥ| pakvavalīgudaṁ pakvā valayō gudē yasya taṁ pakvavalīgudam| asaṁvr̥tagudaṁ gudasaṁvaraṇākṣamam| tamēva kṣīṇaṁ balōpacayarahitam| dūrādhmātaṁ bhr̥śamādhmānayuktaṁ, tasya virēkasādhyatvēnātisāraviruddhōpakramatvāt; durātmānamiti pāṭhāntarē duṣṭāntaḥkaraṇam, ajitēndriyamiti jējjaṭaḥ| upadrutamatisārōpadravaiḥ śōthādibhiryuktam| yaduktam– “śōthaṁ śūlaṁ jvaraṁ tr̥ṣṇāṁ śvāsaṁ kāsamarōcakam| chardiṁ mūrchāṁ ca hikkāṁ ca dr̥ṣṭvā'tīsāriṇaṁ tyajēt||” iti gudē pakvē gatōṣmāṇamiti gudapākārambhakapittē vartamānē'pi gatōṣmāṇaṁ śītagātraṁ naṣṭāgniṁ vā| atisārakiṇam atīsārayuktam| “vātātīsārābhyāṁ kuk ca||” (pā. a. a. 5 pā. sū. 129) iti kuk, cādiniḥ| viśēṣēṇēti vacanādbālasyāpyatisārō'sādhya iti bōdhayati| yadāha suśrutaścikitsāyām– “kr̥cchraścāyaṁ bālavr̥ddhēṣvasādhyaḥ||” (su. u. taṁ. a. 40) iti| ētaccābalatvē sati bōddhavyam||14-19||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– pakvētyādi| bhiṣak pakvajāmbavasaṅkāśādipurīṣaṁ tathā tr̥ṣṇādiyuktamatisāriṇaṁ puruṣaṁ ca varjayēditi sambandhaḥ| pakvajāmbavasaṅkāśaṁ pakvajambūphalasadr̥śavarṇaṁ snigdhakr̥ṣṇavarṇamityarthaḥ| yakr̥tpiṇḍanibhaṁ kālakhaṇḍasadr̥śaṁ kr̥ṣṇalōhitamityarthaḥ| tanu svaccham| ghr̥tādīnāṁ māṁsadhāvanatōyāntānāmivābhā pratibhāsō yasya sa tathā| vēsavārō– “nirasthi piśitaṁ piṣṭam” ityādiparibhāṣitamāṁsaprakārastēna miśramambu tatsadr̥śam| kr̥ṣṇamañjanaprakhyam| ētacca kr̥ṣṇādikaṁ pittātisāravarjya bōdhyaṁ, tatra rūpatvēna paṭhitatvāt| nīlāruṇaprabhaṁ cāṣapakṣapratibhāsam| mēcakaṁ khañjanavarṇavadīṣatkr̥ṣṇarūkṣam| karburaṁ nānāvidhavarṇam| snigdhaṁ cikkaṇaṁ, dhātusnēhayōgāt| candrakōpagataṁ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnēhairupagatam| uktaṁ ca karavīrācāryēṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvr̥taṁ vēsavārāmbumajjakṣīrōpamaṁ tyajēt” iti| tat ghanaṁ dhātvavayavamiśritatvāt| kuṇapaṁ śavagandhatulyagandhamityarthaḥ| mastuluṅgābhaṁ mastuluṅgō mastakābhyantaragataḥ snēhaḥ| sugandhaṁ gandhayuktam| kuthitaṁ pūti bahumātrādhikatvāt| yādr̥śamatisāriṇaṁ tyajēttādr̥śamāha– tr̥ṣṇādīnāṁ pārśvāsthiśūlāntānāṁ dvandvaṁ kr̥tvā matvarthīya iniḥ, tr̥ṣṇādibhiryuktamityarthaḥ| atra sammūrchā indriya manōmōhaḥ, punaḥ sammōha indriyamōhaḥ, atō na paunaruktyam| aratiḥ prasiddhā| pakvavalīgudaṁ pakvā valyō gudē yasya sa taṁ tathā| pralāpō'sambaddhabhāṣaṇaṁ; tādr̥śaṁ tyajēdityarthaḥ| punaḥ kīdr̥śaṁ tyajēdityāha– asaṁvr̥tagudaṁ gudasaṁvaraṇākṣam| kṣīṇaṁ balōpacayarahitam| durātmānamityanyē, duṣṭāntaḥkaraṇādajitēndriyamityarthaḥ| upadrutaṁ atīsārōpadravaiḥ śōthādibhiryuktam| yadāhuḥ– “tr̥ṣṇā dāhō'ruciḥ śōthaḥ pārśvaśūlō'ratirvamiḥ| gudapākaḥ pralāpaśca hyādhmānaṁ śvāsakāsakau|| mūrchā hikkā madaḥ śūlaṁ bahuvēgō jvarastathā|” ētairupadravairjuṣṭamatisāriṇamutsr̥jēt iti| anyacca– “hastapādāṅgulēḥ sandhiprapākō mūtranigrahaḥ| purīṣasyōṣṇatā caiva maraṇāyātisāriṇām”iti| gudē pakvē gatōṣmāṇamiti gudapākārambhakapittē vidyamānē'pi gatōṣmāṇaṁ śītagātraṁ naṣṭāgniṁ cātisāriṇaṁ tyajēt| atra ślōkadvayaṁ kēcana paṭhanti– “śvāsaśūlapipāsārtaṁ kṣīṇaṁ jvaranipīḍitam| viśēṣēṇa naraṁ vr̥ddhamatīsārō vināśayēt|| bālē vr̥ddhē tvasādhyō'yaṁ liṅgairētairupadrutaḥ| api yūnāmasādhyaḥ syādatiduṣṭēṣu dhātuṣu”iti| ētattu mādhavāsaṅgrahītatvāt madhukōṣakr̥tā ca svīkr̥tam| atīsārōpadravānāha– śōthamityādi| sukaravyākhyānam||14-19||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

nanu, raktajō'pyatisārō'sti tasya saptamatvāpattēruktaṁ ṣaṭkaṁ virudhyatē, ityāśaṅkya paittikasyaivāyamavasthāviśēṣa ityāha– pittētyādi| paittikē'tīsārē vidyamānē bhaviṣyati vā pittakr̥nti pittakārakāṇi dravyāṇyatyarthaṁ prabhūtamabhīkṣṇaṁ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇō mahānupajāyata iti sambandhaḥ| atra cāruṇakr̥ṣṇapāṇḍutvādinā vātādayō dūṣakā bōddhavyāḥ| yaduktam– “dōṣaliṅgēna matimān saṁsargaṁ tatra lakṣayēt||” iti| ēvaṁ snēhājīrṇavisūcikāviṣārśaḥkrimiprabhr̥tijanyēṣvatīsārēṣu ṣaṭkātiriktatvaṁ pratikṣiptaṁ bōddhavyam, avyabhicaritadōṣaliṅgatvāditi jējjaṭaḥ||20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

nanu raktajō'pyatīsārō'sti tasya saptamatvaprasaṅgāduktaṣaṭkatvaṁ virudhyata ityāśaṅkya paittikasyāyamavasthāviśēṣa ityāha– paittikē'tīsārē vidyamānē bhaviṣyati vā pittakr̥nti pittakārīṇi dravyāṇi atyarthaṁ prabhūtamabhīkṣṇaṁ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇō mahānupajāyatē iti sambandhaḥ| atra cāruṇakr̥ṣṇapāṇḍutvādinā vātādayō dōṣā duṣṭā bōddhavyāḥ| yaduktam– “dōṣaliṅgēna matimānsaṁsargaṁ tatra lakṣayēt” iti| ēvaṁ snēhājīrṇavisūcikāvirṣāśaḥ kr̥miprabhr̥tijanyēṣvapyatīsārēṣu ṣaṭkātiriktatvaṁ pratikṣiptaṁ bōdhyam, avyabhicāritadōṣaliṅgatvāditi jējjaṭaḥ||20||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayōgāt pravāhikātīsārayōḥ sādharmyam, atō'tīsārādhikārē pravāhikāsamprāptimāha– vāyurityādi| atīsārē nānāvidhadravadhātusaraṇaṁ, pravāhikāyāṁ tu kaphamātrasaraṇamiti bhēdaḥ| nicitaṁ balāsamahitāśanasya sañcitaṁ kaphaṁ, malāktaṁ purīṣasahitaṁ, vāyurvātaḥ, adhastānnudati gudēna pātayati| pravāhataḥ pravāhaṇaṁ kurvataḥ| bhōjādau tviyaṁ visraṁsīti nāmnā paṭhyatē, parāśara tvantargranthiriti, hārītastu niścārakākhyāmētāṁ paṭhati| yadāha– “pravāhikēti sā jñēyā kaiścinniścārakastu saḥ|” iti||21||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayōgācca pravāhikātisārayōḥ sādharmyamatō'tīsārādhikārē pravāhikāsamprāptimāha– vāyurityādi| atīsārē nānādravadhātusaraṇaṁ pravāhikāyāṁ tu kaphamātrasaraṇamiti bhēdaḥ| duṣṭō vāyurahitāśanasya sañcitaṁ balāsaṁ ślēṣmāṇaṁ malāktaṁ purīṣasahitamadhastānnudati gudēna pātayati| pravāhamāṇasya pravāhaṇaṁ kurvataḥ, balāsamupalakṣaṇaṁ, tēna pittaṁ raktaṁ vā nicitaṁ jñēyam| bhōjadau tviyaṁ visraṁsīti nāmnā paṭhyatē, parāśarē tu antargranthiriti, śrīhārītastu niścārakākhyāṁ paṭhati, nirvāhikētyēkē||21||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasyā vātādibhēdēna rūpamāha– pravāhikētyādi| nanu, vāyuḥ pravr̥ddhō nicitaṁ balāsamityuktaṁ tat kathaṁ vātakr̥tēti? ucyatē, ādhikyēna vyapadēśāt| nanu, tathā'pi pittaraktasambhavā kutaḥ? ucyatē– ahitāśanasyētyuktam, āhārō hi viruddhastasyāmavasthāyāṁ pittaṁ raktaṁ ca kōpayati, tē ca paścādvātasyānubalē svaliṅgaṁ yadā darśayatastadā tābhyāṁ vyapadēśaḥ| snēharūkṣaprabhavā iti snēhaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā; tuśabdācca tīkṣṇōṣṇaprabhavā pittajā raktajā ca| liṅgaṁ vātādibhēdēna lakṣaṇam| kramamāmapakvabhēdēna cikitsākramamiti||22||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya vātādibhēdēna rūpamāha– pravāhikētyādi| vātakr̥tā saśūlā bhavati, pittajā dāhayuktā, kaphajā kaphayuktā, saśōṇitā sarudhirā tajjātatvāt| tāsāṁ hētumāha– snēhētyādi| snēhaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā| tuśabdō'vadhāraṇē| tēna tīkṣṇōṣṇaprabhavā pittajā raktajā cēti| tāsāṁ catasr̥̄ṇāṁ atīsāravadādiśēt; vātādibhēdēna liṅgaṁ lakṣaṇam, āmapakvabhēdēna pācanaṁ, kramaṁ cikitsākramamityarthaḥ||22||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātaviṣṭambhādudāvartādvā malāpravr̥ttāvatīsāranivr̥ttiriti śaṅkānirāsārthamatīsāranivr̥ttilakṣaṇamāha– yasyētyādi| uccāraṁ vinā yasya mūtraṁ pravartatē, samyagiti samyakpravr̥tyā na hīnayōgēnētyarthaḥ| vāyuśca gacchati, ‘gudēna’ iti śēṣaḥ| sthitō nivr̥ttiṁ gataḥ| udarāmayō'tīsāraḥ, prakaraṇāt| ētēna samprāptibhaṅga uktaḥ| atīsārē hi samprāptiriyam– yanmūtrōcitō'pi dravadhāturgudēnaiva pravartatē, sarvasyaivābdhātōrgudapravr̥ttatvāt; yadā tu mūtramārgēṇa pravartatē, tadā'pi purīṣapravr̥ttisamakālamiti||23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

atīsāranivr̥ttilakṣaṇamāha– yasyētyādi| yasyātīsāriṇa uccāraṁ purīṣaṁ vinā mūtraṁ pravartatē vāyuśca gacchatīti ‘gudēna’ iti śēṣaḥ| dīptāgnēḥ pravr̥ddhajaṭharānalasya, ataḥ samyakpākāt laghukōṣṭhasya| tasyātīsāraprakaraṇatvāt udarāmayō'tīsāraḥ| sthitō gataḥ, nivr̥tta ityarthaḥ||23||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmatīsāranidānaṁ samāptam||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāmatīsāranidānaṁ samāptam||3||