32. aśmarīnidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mūtrarōdhitvasādharmyādaśmarīmāha– vātētyādi| ślēṣmāśrayā iti ślēṣmasamavāyikāraṇāḥ, śukrajāṁ vinā; tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathāca dr̥ḍhabalaḥ– “viśōṣayēdbastigataṁ saśukraṁ” (ca. ci. a. 26) ityādi, ētacca sāmānyōktamapi viśēṣēṇa sambadhyatē| yathā– halṅyādisūtrē ‘dīrghāt’ iti viśēṣaṇaṁ ṅyābhyāṁ sambadhyatē, na tu halā| ata ēvātra prāyōgrahaṇaṁ kr̥tavān| anyē tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyēva, virōdhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśēṣārthaḥ| yamōpamā iti asati cikitsitē avaśyamēva mārakatvāt| viśōṣayēdityādi pittēṣvivēti vātaśōṣitēṣu| naikadōṣāśraya iti tridōṣajāḥ, udgatadōṣēṇa vyapadēśaḥ||1-2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mūtrarōdhitvasāmānyādaśmarīmāha– vātētyādi| ślēṣmāśrayāḥ ślēṣmasamavāyikāraṇāḥ paraṁ śukrajāṁ vinā, tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathā ca dr̥ḍhabalaḥ– “viśōṣayēdbastigataṁ saśukraṁ mūtram” ityādi| ata ēvātra prāyōgrahaṇam| anyē tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyēva, virōdhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśēṣārthaḥ| yamōpamāḥ asati cikitsitē'vaśyamēva mārakatvāt| tasyāḥ samprāptimāha– viśōṣayēdityādi| pavanō bastigataṁ saśukraṁ mūtraṁ sapittaṁ kaphaṁ vā śōṣamupanayēdyadā tadā'śmarī bhavati, kramēṇa śanairvardhamānā yathā gōḥ pittēṣu rōcanā bhavati| tasyāmanēkadōṣāśrayatvamāha– naikētyādi| tridōṣajā ityarthaḥ||1-2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– athētyādi| bastasagandhatvaṁ bastasamānagandhatvam||3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pūrvarūpamāha– athētyādi| bastyādhmānamityādi| bastyādhmānaṁ vastērāpūraḥ, tadāsannadēśēṣu bastiśirōmuṣkamēḍhrādiṣu, paritaḥ samantāt, atiruk ativēdanā| mūtrē bastasagandhatvaṁ br̥hattamabastasamānagandhatvaṁ, tathā mūtrakr̥cchraṁ jvarō'ruciśca bhavati||3||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tāsāṁ sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyētyādi| ruk śūlaṁ, bastimūrdhā nābhēradhōdēśaḥ| viśīrṇadhāraṁ savicchēdadhāram| tayā aśmaryā| mārgō mūtravāhisrōtaḥ| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkr̥tamārgarōdhavyapagamāt| mēhēt mūtrayēt| acchamanāvilam| gōmēdakōpamamiti gōmēdakō lōhitamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣōbhāt niruddhamārgamūtrēṇa pīḍanādaśmarīsampātādvā kṣatē jātē mūtravahādau, sāsraṁ saraktaṁ mūtraṁ pravartatē| āyāsāt pravāhaṇādijanitaklamāt||4-5||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tāsāṁ sāmānyalakṣaṇamāha– viśīrṇētyādi| viśīrṇadhāraṁ savicchēdaṁ, tathā aśmaryā, mārganirōdhanē mūtravāhisrōtasa āvaraṇē sati| bastimūrdhā nābhēradhōdēśaḥ, tasmin ruddhē sati ruk śūlam| punaḥ svalakṣaṇāntaramāha– tadvyapāyādityādi| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkr̥tamārganirōdhavyapagamāt| mēhēt mūtrayēt| acchamanāvilam| gōmēdakōpamamiti gōmēdaka ālōhitapītamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣōbhāt niruddhamārgamūtrapīḍanādaśmarīsaṅghaṭṭanādvā kṣatē jātē sati mūtravahasrōtasi sāsraṁ saraktaṁ mūtraṁ pravartatē| āyāsāt pravāhaṇādikajanitāt, pravāhaṇaṁ kaṇṭhabalēna śabdam, mūtrasyājananaṁ nikunthanamiti lōkē||4-5||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātajāmāha– tatrētyādi| kvaṇan ārtanādaṁ kurvan| sānilaṁ saśabdaṁ mūtrapravr̥ttyarthaṁ kr̥tātikunthanāt| mēhati binduśa iti binduṁ binduṁ mūtrayati, “bahvalpārthācchas kārakādanyatarasyām” iti alpārthē śaspratyayaḥ| śyāvētyādi| aśmaryā ākārakathanam; ētaccākr̥ṣṭānāṁ pratyakṣasaṁvādēna śāstraprāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākr̥ṣṭāsu dōṣōcitacikitsārthamityanyē||6-7||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātajāśmarīmāha– tatrētyādi| bhr̥śamatyarthamārtaḥ pumān dantairdantān khādati kaṭakaṭāyatē, vēpatē kampatē, mēhanaṁ liṅgaṁ, mr̥dnāti mathnāti, aniśaṁ kvaṇan krandayan nābhidēśaṁ pīḍayati| śakr̥tpurīṣaṁ, sānilaṁ saśabdaṁ muñcati, muhurvāraṁvāraṁ, binduśaḥ binduṁ binduṁ, mēhati mūtrayēt| śyāvētyādi| śyāvā aruṇā kiñcit śyāmā, aruṇā kiñcidraktā, ētaccāśmaryā varṇākārakathanamākr̥ṣṭānāṁ pratyakṣasaṁvādēna śāstrasya prāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākr̥ṣṭāsu dōṣōcitakriyārthamityanyē, kaṇṭakairanvitēva||6-7||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pittajāmāha– pittēnētyādi| pacyamānaḥ kṣārēṇēva| ūṣmavān uṣṇasparśaḥ| asitā kr̥ṣṇā||8||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittajāmāha– pittēnētyādi| pittēna yā'śmarī tayā bastirmūtrakōśō dahyatē, pacyamānaḥ kṣārēṇēva, ūṣmavān uṣṇasparśaḥ, bhallātakāsthisaṁsthānā bhallātakamajjākārā, asitā kr̥ṣṇā||8||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślēṣmajāmāha– bastirityādi| ślakṣṇā masr̥ṇā| madhuvarṇā īṣat piṅgalaśuklā||9||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślēṣmajāmāha– bastirityādi| bastirnistudyata iva śūlēnēva, śītasparśaḥ, gururgauravayuktaḥ, mahatī kukkuṭāṇḍatulyā, ślakṣṇā masr̥ṇā, madhuvarṇā īpatpītaśuklā, sitā śubhrā||9||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ētā iti tridōṣajā bālānāṁ syuḥ, tēṣāṁ tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyēṇa, tēna mahatāmapi tridōṣajā bhavanti| tēṣāmēva bālānāṁ grahaṇāharaṇē sukhā iti sambandhaḥ| āśrayōpacayālpatvāditi āśrayō bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṁ, tayōralpatvaṁ; tacca taddēhālpatvāt| āharaṇaṁ pāṭanādipūrvakamākarṣaṇaṁ, grahaṇaṁ tadarthamēvāṅgulibhyāṁ dhāraṇam| uktaṁ hi suśrutē– “prāyēṇaitāstisrō'śmaryō divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādviśēṣēṇa bālānāṁ bhavanti, tēṣāmēvālpabastikāyatvādalpamāṁsōpacayācca bastēḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” (su. ni. a. 3) iti||10||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ētāḥ prāyēṇa śiśūnāṁ bhavantītyāha– ētā ityādi| tridōṣajā bālānāṁ bhavanti, tēṣāmēva tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyēṇēti, tēna mahatāmapi hētunā tridōṣajā bhavanti, tēṣāmēva bālānāṁ grahaṇāharaṇē sukhā iti sambandhaḥ| atraiva hētumāha– āśrayōpacayālpatvāditi| āśraya ādhārō bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṁ, tayōralpatvaṁ; tacca taddēhālpatvāt| atastā grahaṇāharaṇē sukhāḥ sukhēnāhartuṁ śakyāḥ| mahatāṁ tu yathōktahētvabhāvādgrahaṇāharaṇē tā duḥkhāvahā iti| grahaṇaṁ baḍiśādinā, āharaṇaṁ pāṭanādipūrvaṁ karmākarṣaṇaṁ, tadarthamēvāṅgulībhyāṁ dhāraṇaṁ grahaṇam| uktaṁ hi suśrutē– “prāyēṇaitāstisrō'śmaryō divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśēṣēṇa bālānāṁ bhavanti, tēṣāmēvālpabastikāyatvānmāṁsōpacayālpatvācca bastēḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” iti||10||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

śukrāśmarīmāha– śukrētyādi| tuśabdō'vadhāraṇē; tēna mahatāmēva natu bālānāṁ, tēṣāṁ vakṣyamāṇasamprāptērabhāvāt; na tu śukrābhāvāt, anyathā ṣaḍdhātukatvaṁ syāt| śukradhāraṇādupasthitaśukravēgasya maithunākaraṇāt| muṣkayōrantarē ‘mēḍhrēṇa saha’ iti śēṣaḥ| suśrutē hi ‘mēḍhravr̥ṣaṇayōrantarē’ (su. ni. a. 3) ityēvōktam| mēḍhravr̥ṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ, tatraiva śukravahasrōtasō bastimukhēna saha sambandhāt| tathābhūtaṁ śukramēvāśmarīti| bastiruk bastiśūlaṁ, muṣkaśvayathukāriṇī vr̥ṣaṇayōḥ śōthakāriṇī| tasyāṁ śukrāśmaryām| ēti vartatē| tuśabdō'vadhāraṇē| avakāśē'sminniti mēḍhravr̥ṣaṇayōrantarē| asminnēva pīḍitē sati vilīyatē pravilayamāpadyata ityarthaḥ| ata ēva suśrutaḥ– “pīḍitamātrē ca tasminnēvāvakāśē pravilayamāpadyatē|” (su. ni. a. 3) iti||11-13||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śukrāśmarīmāha– śukrētyādi| śukrāśmarī tu mahatāmēva jāyatē natu bālānāṁ, tuśabdō'vadhāraṇē, tēṣāṁ vakṣyamāṇasamprāptērabhāvāt, na tu śukrābhāvāt| anyathā ṣaḍdhātukatvaṁ syāt| cyutamamuktāmiti maithunādupasthitavēgasya śukrasya dhāraṇādityarthaḥ| amuktaṁ dhr̥tamityarthaḥ| muṣkayōrantarē mēḍhravr̥ṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ| tathābhūtaṁ śukramanilaḥ ēkīkr̥tya śōṣayati, sā śukrāśmarīti| tasyā lakṣaṇamāha– bastirugiti| bastirugityādi sugamam| utpannamātrāyāṁ tasyāṁ yadā sā kathamapi vilīyatē vilayaṁ yāti, tadā śukramēti mūtrapathādāgacchati, paramavakāśē chidrē pīḍitē sati||11-13||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

saivāvasthābhēdādaśmarī śarkarā, pañcamī na bhavatītyāha– aśmaryēva cēti| cakārāt sikatā'pi bhavatīti mantavyam| ata ēva ‘śarkarā sikatānvitā’ iti vakṣyati| śarkarāsikatayōśca mahattvālpatvābhyāṁ bhēdaḥ|14|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

caturthapādēna śarkarālakṣaṇam|14|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kathamaśmarī śarkarā bhavatītyāha– aṇuśa ityādi| aṇuśō'lpaśaḥ| atrārthē suśrutaḥ– ‘pavanē'nuguṇē sā tu nirētyalpā viśēṣataḥ| sā bhinnamūrtirvātēna śarkarētyabhidhīyatē||’ (su. ni. a. 6) iti| mūtrasrōtaḥpravr̥ttā sā saktēti mūtramārgagā satī saṁlagnētyarthaḥ||14-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

aṇuśa ityādi| saivāśmarī aṇuśō vāyunā bhinnā vidāritā śarkarā kathyatē| sā śarkarā anulōmagē mūtrasrōtasā'dhaḥpravr̥ttē tasminvāyau mūtrēṇa saha ēti, pratilōmagē ūrdhvaṁ pravr̥ttē vāyau vibadhyatē bandhaṁ prāpnōti, na bahirmūtrēṇa niṣkrāmati, aśmarī tvanulōmagē mārutē na nirēti, śarkarā tu mūtrēṇa saha niṣkrāmatītyanayōrbhēdaḥ| sā'śmarī mūtramārgapravr̥ttā saktā nirgatā daurbarlyādīnupadravān kuryāt| tānēvāha– daurbalyamiti| daurbalyamindriyāṇāṁ, sadanaṁ glāniḥ, kārśyamaṅgānāṁ, kukṣiśūlaṁ hr̥dayaśūlam, uṣṇavātaṁ mūtrāghātanidānōktaṁ, śēṣaṁ sugamam||14-16||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– praśūnētyādi| rujāturaṁ śūlapīḍitamityarthaḥ||17||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyā asādhyatvamāha– praśūnētyādi| praśūnanābhivr̥ṣaṇaṁ śvayathuyuktanābhivr̥ṣaṇaṁ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati, sikatā vālukā tatsadr̥śī yā śarkarā tayā sahitā aśmarītyarthaḥ||17||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmaśmarīnidānaṁ samāptam||32||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmaśmarīnidānam||32||