Adhikarana అపస్మారసంప్రాప్తిః, సామాన్యలక్షణం చ (౧) · Śloka ౧
అథాపస్మారనిదానం | (చింతాశోకాదిభిర్దోషాః క్రుద్ధా హృత్స్రోతసి స్థితాః | కృత్వా స్మృతేరపధ్వంసమపస్మారం ప్రకుర్వతే) | తమఃప్రవేశః సంరంభో దోషోద్రేకహతస్మృతేః | అపస్మార ఇతి జ్ఞేయో గదో ఘోరశ్చతుర్విధః ||1||
View original
अथापस्मारनिदानम् | (चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः | कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) | तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः | अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మనోదుష్టిసాధర్మ్యాత్ సమానచికిత్స్యత్వాదున్మాదానంతరమపస్మారారంభః| తస్య నిరుక్తిః సుశ్రుతేన కృతా– ‘‘స్మృతిర్భూతార్థవిజ్ఞానమపస్తత్పరివర్జనం| అపస్మార ఇతి ప్రోక్తస్తతోऽయం వ్యాధిరంతకృత్||’’ (సు. ఉ. తం. అ. 61) ఇతి| స్మృతిశ్చ జ్ఞానోపలక్షణం, తేనానుభవాగమోऽపి బోధ్యః| తస్య సామాన్యలక్షణమాహ– తమఃప్రవేశ ఇత్యాది| తమఃప్రవేశోऽంధకారప్రవేశ ఇవ జ్ఞానాభావ ఇత్యర్థః| సంరంభో నేత్రవికృతిః, హస్తపాదాదిక్షేపణాదికం చ||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మనోదుష్టిసాధర్మ్యాత్ సమానచికిత్స్యత్వాదున్మాదానంతరమపస్మారారంభః| తస్య నిరుక్తిః సుశ్రుతేన కృతా– “స్మృతిర్భూతార్థవిజ్ఞానమపస్తత్పరివర్జనం| అపస్మార ఇతి ప్రోక్తస్తతోऽయం వ్యాధిరంతకృత్” ఇతి| స్మరణాభావో జలాదౌ ప్రవేశాదిభిః| సుశ్రుతదపస్మారస్య నిదానం లిఖ్యతే– “మిథ్యాదియోగీంద్రియార్థకర్మణామభిసేవనాత్| విరుద్ధమలినాహారవిహారకుపితైర్మలైః|| వేగనిగ్రహశీలానామహితాశుచిభోజినాం| రజస్తమోభిభూతానాం గచ్ఛతాం చ రజస్వలాం|| తథా కామభయోద్వేగక్రోధశోకాదిభిర్భృశం| చేతస్యభిహతే పుంసామపస్మారోऽభిజాయతే||” ఇతి| అస్యార్థః– మిథ్యాదియోగేయుక్తానామింద్రియార్థానాం కర్మణాం చాతిసేవనాదితి జ్ఞేయం; తత్రేంద్రియాణాం శ్రవణస్పర్శనదర్శనరసనఘ్రాణానామర్థా విషయాః శబ్దస్పర్శరసరూపగంధాః, తేషాం మిథ్యాదిసేవనాత్| తత్ర పురుషేష్టవినాశాదిశ్రవణం మిథ్యాయోగః, పటహాదీనామతిశబ్దశ్రవణమతియోగః, సర్వశోऽశ్రవణమయోగః; అభిఘాతభూతాశుచిసంస్పర్శో మిథ్యాయోగః, అతిమాత్రశీతోష్ణాదీనాం స్పృశ్యానాం స్నానాభ్యంగాదీనాం చాతిసేవనమతియోగః, తథా సర్వశోऽసేవనమయోగః; తథా అతితేజసామతిదర్శనమతియోగః, సర్వథాऽనవలోకనమయోగః, సూక్ష్మాదిదర్శనం మిథ్యాయోగః; రసానామత్యాదానమతియోగః, అనాదానమయోగః, తథా అయోగ్యరసానామాదానం మిథ్యాయోగః; తథా పూత్యాద్యాఘ్రాణం మిథ్యాయోగః, అతితీక్ష్ణాదిగంధాఘ్రాణమతియోగః, సర్వశోऽఘ్రాణమయోగః; తథా కాయికకర్మణో సేవనం మిథ్యాయోగః, అతిసేవనమతియోగః, సర్వశోऽసేవనమయోగః; తథా వాచికకర్మణః పరుషానృతాదివచనం మిథ్యాయోగః, అతివచనాదికశ్చాతియోగః, సర్వశో మౌనమయోగః; తథా మానసకర్మణః శోకాది చింతనం మిథ్యాయోగః, అతిమాత్రచింతనాదికమతియోగః, సర్వశోऽచింతనమయోగః| మలినాహారః పూతిద్విష్టామేధ్యపర్యుషితాహారః, విహారోऽపి మలినో దృష్టాదృష్టార్థః స్మృతిషు విజ్ఞాతవ్య ఇతి| వాగ్భటత్సంప్రాప్తిర్లిఖ్యతే– “ఉన్మాదవత్ప్రకుపితైశ్చిత్తదేహగతైర్మలైః| హతే సత్త్వే హృది వ్యాప్తే సంజ్ఞావాహిషు ఖేషు చ|| తమోవిశన్మూఢమతిర్బీభత్సాః కురుతే క్రియాః| దంతాన్ ఖాదన్వమంఫేనం హస్తౌ పాదౌ చ విక్షిపన్|| పశ్యన్న సంతి రూపాణి ప్రస్ఖలన్ పతతి క్షితౌ| విజిహ్మాక్షిభ్రువో దోషవేగేऽతీతే ప్రబుధ్యతే|| కాలాంతరేణ స పునశ్చైవమేవ విచేష్టతే|” ఇతి| తస్య సామాన్యలక్షణమాహ– తమ ఇత్యాది|| తమఃప్రవేశోऽంధకారప్రవేశ ఇవ జ్ఞానాభావ ఇత్యర్థః| సంరంభో నేత్రవికృతిర్హస్తపాదాదివిక్షేపణం చ|| తమః ప్రవేశాదిలక్షణో ఘోరోऽపస్మారాఖ్యో గదో జ్ఞేయః| స చతుర్విధ ఇతి వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సన్నిపాతాంచతుర్విధ ఇతి విధానం ద్వంద్వజప్రతిషేధార్థం, ద్వంద్వజాభావస్తు వ్యాధిస్వభావాత్||1||