૨૧. અપસ્મારનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મનોદુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ સમાનચિકિત્સ્યત્વાદુન્માદાનન્તરમપસ્મારારમ્ભઃ| તસ્ય નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેન કૃતા– ‘‘સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપસ્તત્પરિવર્જનમ્| અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્||’’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) ઇતિ| સ્મૃતિશ્ચ જ્ઞાનોપલક્ષણં, તેનાનુભવાગમોઽપિ બોધ્યઃ| તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– તમઃપ્રવેશ ઇત્યાદિ| તમઃપ્રવેશોઽન્ધકારપ્રવેશ ઇવ જ્ઞાનાભાવ ઇત્યર્થઃ| સંરમ્ભો નેત્રવિકૃતિઃ, હસ્તપાદાદિક્ષેપણાદિકં ચ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મનોદુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ સમાનચિકિત્સ્યત્વાદુન્માદાનન્તરમપસ્મારારમ્ભઃ| તસ્ય નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેન કૃતા– “સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપસ્તત્પરિવર્જનમ્| અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્” ઇતિ| સ્મરણાભાવો જલાદૌ પ્રવેશાદિભિઃ| સુશ્રુતદપસ્મારસ્ય નિદાનં લિખ્યતે– “મિથ્યાદિયોગીન્દ્રિયાર્થકર્મણામભિસેવનાત્| વિરુદ્ધમલિનાહારવિહારકુપિતૈર્મલૈઃ|| વેગનિગ્રહશીલાનામહિતાશુચિભોજિનામ્| રજસ્તમોભિભૂતાનાં ગચ્છતાં ચ રજસ્વલામ્|| તથા કામભયોદ્વેગક્રોધશોકાદિભિર્ભૃશમ્| ચેતસ્યભિહતે પુંસામપસ્મારોઽભિજાયતે||” ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– મિથ્યાદિયોગેયુક્તાનામિન્દ્રિયાર્થાનાં કર્મણાં ચાતિસેવનાદિતિ જ્ઞેયં; તત્રેન્દ્રિયાણાં શ્રવણસ્પર્શનદર્શનરસનઘ્રાણાનામર્થા વિષયાઃ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ, તેષાં મિથ્યાદિસેવનાત્| તત્ર પુરુષેષ્ટવિનાશાદિશ્રવણં મિથ્યાયોગઃ, પટહાદીનામતિશબ્દશ્રવણમતિયોગઃ, સર્વશોઽશ્રવણમયોગઃ; અભિઘાતભૂતાશુચિસંસ્પર્શો મિથ્યાયોગઃ, અતિમાત્રશીતોષ્ણાદીનાં સ્પૃશ્યાનાં સ્નાનાભ્યઙ્ગાદીનાં ચાતિસેવનમતિયોગઃ, તથા સર્વશોઽસેવનમયોગઃ; તથા અતિતેજસામતિદર્શનમતિયોગઃ, સર્વથાઽનવલોકનમયોગઃ, સૂક્ષ્માદિદર્શનં મિથ્યાયોગઃ; રસાનામત્યાદાનમતિયોગઃ, અનાદાનમયોગઃ, તથા અયોગ્યરસાનામાદાનં મિથ્યાયોગઃ; તથા પૂત્યાદ્યાઘ્રાણં મિથ્યાયોગઃ, અતિતીક્ષ્ણાદિગન્ધાઘ્રાણમતિયોગઃ, સર્વશોઽઘ્રાણમયોગઃ; તથા કાયિકકર્મણો સેવનં મિથ્યાયોગઃ, અતિસેવનમતિયોગઃ, સર્વશોઽસેવનમયોગઃ; તથા વાચિકકર્મણઃ પરુષાનૃતાદિવચનં મિથ્યાયોગઃ, અતિવચનાદિકશ્ચાતિયોગઃ, સર્વશો મૌનમયોગઃ; તથા માનસકર્મણઃ શોકાદિ ચિન્તનં મિથ્યાયોગઃ, અતિમાત્રચિન્તનાદિકમતિયોગઃ, સર્વશોઽચિન્તનમયોગઃ| મલિનાહારઃ પૂતિદ્વિષ્ટામેધ્યપર્યુષિતાહારઃ, વિહારોઽપિ મલિનો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થઃ સ્મૃતિષુ વિજ્ઞાતવ્ય ઇતિ| વાગ્ભટત્સમ્પ્રાપ્તિર્લિખ્યતે– “ઉન્માદવત્પ્રકુપિતૈશ્ચિત્તદેહગતૈર્મલૈઃ| હતે સત્ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સઞ્જ્ઞાવાહિષુ ખેષુ ચ|| તમોવિશન્મૂઢમતિર્બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ| દન્તાન્ ખાદન્વમન્ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્|| પશ્યન્ન સન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ| વિજિહ્માક્ષિભ્રુવો દોષવેગેઽતીતે પ્રબુધ્યતે|| કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ચૈવમેવ વિચેષ્ટતે|” ઇતિ| તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– તમ ઇત્યાદિ|| તમઃપ્રવેશોઽન્ધકારપ્રવેશ ઇવ જ્ઞાનાભાવ ઇત્યર્થઃ| સંરમ્ભો નેત્રવિકૃતિર્હસ્તપાદાદિવિક્ષેપણં ચ|| તમઃ પ્રવેશાદિલક્ષણો ઘોરોઽપસ્મારાખ્યો ગદો જ્ઞેયઃ| સ ચતુર્વિધ ઇતિ વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સન્નિપાતાઞ્ચતુર્વિધ ઇતિ વિધાનં દ્વન્દ્વજપ્રતિષેધાર્થં, દ્વન્દ્વજાભાવસ્તુ વ્યાધિસ્વભાવાત્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– હૃત્કમ્પ ઇત્યાદિ| શૂન્યતા હૃદયસ્યૈવ| ધ્યાનં જિહ્માયનમ્| અત્ર મૂર્છા મનોમોહઃ, પ્રમૂઢતા ઇન્દ્રિયમોહઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રાગ્રૂમાહ– હૃદિત્યાદિ| તસ્મિન્નપસ્મારે ભવિષ્યતિ સતિ હૃત્કમ્પાદીનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ| શૂન્યતા હૃદયસ્યૈવ| ધ્યાનં જિહ્માયનમ્| અત્ર મૂર્છા મનોમોહઃ, પ્રમૂઢતા ઇન્દ્રિયમોહઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકલક્ષણમાહ– કમ્પત ઇત્યાદિ| શ્વસિતિ ખરશ્વાસો ભવતિ| રૂપાણીતિ પ્રાણિનઃ, ‘નીલો મામનુધાવતિ’ ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્, એવં પૈત્તિકે “પીતો મામનુધાવતિ” ઇતિ, એવં શ્લૈષ્મિકે “શ્વેતો મામનુધાવતિ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૧) ઇતિ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતાપસ્મારલક્ષણમાહ– કમ્પતે ઇત્યાદિ| અનિલાત્ તથા દન્તાન્ દશતિ, તથા ફેનમુદ્વમતિ, તથા શ્વસિતિ ખરશ્વાસો ભવતિ, પરુષારુણકૃષ્ણાનિ રૂપાણિ પશ્યેત્; રૂપાણીતિ પુરુષાઃ પ્રાણિનઃ, ‘નીલો મામનુધાવતિ’ ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્; એવં પૈત્તિકેઽપિ ‘પીતો મામનુધાવતિ’ ઇતિ શ્લૈષ્મિકે”– શુક્લો મામનુધાવતિ” ઇતિ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકલક્ષણમાહ– પીતેત્યાદિ| પીતાસૃગ્રૂપદર્શક ઇતિ પીતલોહિતવર્ણસમસ્તવસ્તુદર્શી| સતૃષ્ણેત્યાદિ સતૃષ્ણશ્ચાસાવુષ્ણશ્ચેતિ સતૃષ્ણોષ્ણઃ, સતૃષ્ણોષ્ણશ્ચાસાવનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચેતિ સમાસઃ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પીતેત્યાદિ| પૈત્તિકઃ પિત્તાપસ્મારયુક્તઃ પુરુષઃ પીતફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષો ભવતિ| પીતાસૃગ્રૂપદર્શન ઇતિ પીતલોહિતવર્ણસમસ્તવસ્તુદર્શનઃ| સતૃષ્ણેત્યાદિ સતૃષ્ણશ્ચાસાવુષ્ણશ્ચેતિ સતૃષ્ણોષ્ણઃ, સતૃષ્ણોષ્ણશ્ચાસાવનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચેતિ સમાસઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– શુક્લેત્યાદિ| હૃષ્ટાઙ્ગજો હૃષ્ટરોમા| ચિરાદિત્યનેનૈવ વાતપિત્તયોરચિરેણ વેગમોક્ષ ઇતિ સૂચયતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકલક્ષણમાહ– શુક્લ ઇત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકો નરઃ શુક્લફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષો ભવતિ| શીતહૃષ્ટાઙ્ગજ ઇતિ શીતઃ શીતગાત્રઃ| તથા હૃષ્ટાઙ્ગજો હૃષ્ટરોમા| ચિરાદિત્યનેન વાતપિત્તયોરચિરેણ વેગમોક્ષ ઇતિ સૂચયતિ| કૃષ્ણપીતશુક્લદર્શનં વાતાદીનાં પ્રભાવો ન તુ પૈશાચાદિકં રૂપમભિપ્રેતમ્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સ ચેતિ સ સાન્નિપાતિકઃ ક્ષીણસ્યૈકદોષજોઽપ્યસાધ્યઃ| એવમનવશ્ચ બોધ્યઃ| પ્રસ્ફુરન્તં પ્રકમ્પન્તમ્| નેત્રાભ્યાં ચ વિકુર્વાણમિતિ નેત્રાભ્યાં વિકૃતિમાસાદયન્તમ્||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| એતૈઃ સર્વૈસ્ત્રિભિઃ સમસ્તૈશ્ચ લિઙ્ગૈસ્ત્રિદોષજઃ સાન્નિપાતિકો જ્ઞેયઃ| સ ચેતિ સાન્નિપાતિકઃ| ક્ષીણસ્યૈકદોષજોઽપ્યસાધ્યઃ| એવમનવશ્ચ બોધ્યઃ| અસાધ્યમાહ– વિસ્ફુરન્તમિતિ| વિસ્ફુરન્તં પ્રકમ્પન્તમ્| ‘બહુશોઽપ્યપસ્મરન્તં તુ’ ઇતિ પાઠાન્તરં; બહુશો બહૂન્ વારાનપસ્મરન્તમપસ્મારવેગવન્તમ્| ક્ષીણં ‘પુરુષમ્’ ઇતિ શેષઃ| નેત્રાભ્યાં ચ વિકુર્વાણમિતિ નેત્રાભ્યાં વિકૃતિમાસાદયન્તમ્| ઇત્થમ્ભૂતં પુરુષમપસ્મારવેગાદ્યુપદ્રવસહિતમપસ્મારો વિનાશયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અપસ્મારપ્રકોપકાલમાહ– પક્ષાદિત્યાદિ| પક્ષાત્ પૈત્તિકઃ, દ્વાદશાહાદ્વાતિકઃ, માસાત્ શ્લૈષ્મિકઃ| દ્વાદશાહાનન્તરં પક્ષે વક્તવ્યે તત્પૂર્વં પક્ષાભિધાનં, તેનાતોઽધિકકાલેનાપિ વેગં કરોતીત્યાહુઃ| કિઞ્ચિદથાન્તરમિતિ ઉક્તકાલેભ્યોઽર્વાગપિ દોષતારતમ્યાદિતિ| નનુ, વેગં કૃત્વા અપસ્મારારમ્ભકો દોષોઽસ્ત્યેવ તત્ કુતઃ સર્વદા વેગં ન કુરુતે? દ્વાદશાહાદિષ્વેવ કુરુત ઇત્યાહ– દેવે વર્ષતીત્યાદિ| અયમભિસન્ધિઃ– તેજોઽવનીપવનપયઃસનાથં વિદ્યમાનમપિ બીજં કાલવિશેષ એવાઙ્કુરં જનયતિ, કાલવિશેષસ્ય અપિ સહકારિત્વાત્; તથા ગતસ્યાપ્યપસ્મારસ્ય પુનરુદ્ભવઃ સમ્ભવતિ| શરદીતિ તત્કાલોચિતબીજાભિપ્રાયેણ, તેન કાનિચિદ્બીજાનિ વર્ષાસ્વપિ ભવન્તીતિ| અયં ચ ન્યાયઃ ચાતુર્થિકજ્વરાદિષ્વપિ બોધ્યઃ||૮-૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતાદિજનિતાપસ્મારવેગદિનનિયમલક્ષણમાહ– પક્ષાદિત્યાદિ| મલા વાતાદયઃ કુપિતાઃ સન્તઃ અપસ્મારાય પક્ષાદથ વા દ્વાદશાહાન્માસાદ્વા વેગં કુર્વન્તિ| પક્ષાત્પૈત્તિકઃ, દ્વાદશાહાદ્વાતિકઃ, માસાત્ શ્લૈષ્મિકઃ; દ્વાદશાહાદનન્તરં પક્ષે વક્તવ્યો યત્પક્ષાભિધાનં પ્રથમં તેનાતોઽધિકકાલેઽપિ વેગં કરોતીત્યાહુઃ| કિઞ્ચિદથાન્તરમિતિ ઉક્તકાલેભ્યોઽર્વાગપિ દોષતારતમ્યાદિતિ| નનુ, વેગં કૃત્વા અપસ્મારારમ્ભકો દોષોઽસ્ત્યેવ તત્કુતઃ સર્વદા વેગં ન કુરુતે દ્વાદશાહાદિષ્વેવ કુરુત ઇત્યત આહ– દેવ ઇત્યાદિ| અયમભિસન્ધિઃ– તેજોઽવનીપવનતોયસનાથં વિદ્યમાનમપિ બીજં કાલવિશેષ એવાઙ્કુરં જનયતિ, કાલવિશેષસ્યાપિ સહકારિત્વાત્; તથાઽઽગતસ્યાપ્યપસ્મારસ્ય પુનરુદ્ભવઃ સમ્ભવતિ| શરદીતિ તત્કાલનિયતબીજાભિપ્રાયેણ, તેન કાનિચિદ્વર્ષાદિષ્વપિ જનયન્તીતિ| અયં ન્યાયશ્ચાતુર્થિકજ્વરાદિષ્વપિ બોધ્ય ઇતિ| અથ ડલ્લણાભિપ્રાયઃ– યથા વર્ષત્યપિ દેવે ભૂમાવુપ્તાનિ કાનિચિદ્બીજાનિ શરદ્યેવ પ્રવિરોહન્તિ, તથા સર્વરોગબીજાનાં વાતાદીનાં કદાચિત્ કસ્યચિદપસ્મારાદિવ્યાધિવિશેષસ્ય નિદાનાદિસઙ્ગમેઽપિ સન્દૂષ્યાદિસમુદાયેનૈવ સમુદ્ભવો ભવતીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ– નનુ, સઞ્ચયાદિક્રમેણોપયોગો દોષાણાં તદા પુનઃ કથમલ્પેનૈવ કાલેન તદ્વિકારોદ્ગમઃ સ્યાદિત્યત્રાહ– દેવેઽવર્ષતીત્યાદિ| અવર્ષત્યપિ દેવે યથા શરત્કાલે ભૂમૌ સ્તિમિતત્વાત્ કાનિચિદ્બીજાનિ પ્રરોહન્ત્યેવ, તથા અલ્પેનાપિ કાલેન શરીરસ્થા દોષાઃ કિઞ્ચિદુપચિતા વિકારં જનયન્તીતિ||૮-૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામપસ્મારનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામપસ્મારનિદાનમ્||૨૧||