Adhikarana అమ్లపిత్తస్య నిదానపూర్వకం స్వరూపం (౧) · Śloka ౧
అథామ్లపిత్తనిదానం |
విరుద్ధదుష్టామ్లవిదాహిపిత్తప్రకోపిపానాన్నభుజో విదగ్ధం |
పిత్తం స్వహేతూపచితం పురా యత్తదమ్లపిత్తం ప్రవదంతి సంతః ||1||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కోఠహేతౌ పిత్తశ్లేష్మోల్లేఖాత్ పిత్తశ్లేష్మమిలనరూపస్యామ్లపిత్తస్య నిదానం| నిదానపూర్వకమమ్లపిత్తస్య స్వరూపమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది, దుష్టం వ్యాపన్నమన్నం; విదాహిస్థానే విదగ్ధేతి పాఠాంతరే విదగ్ధం భర్జితం; పిత్తప్రకోపిపానాన్నభుజ ఇతి పిత్తప్రకోపి పానం తక్రసురాది, అన్నమాశుధాన్యమాషాది; పిత్తప్రకోపిపానాన్నగ్రహణేనైవామ్లవిదాహినో గ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషార్థం; ‘పిత్తప్రకోపణాద్యన్నభుజ’ ఇతి పాఠాంతరే ఆదిశబ్దాత్ కఫాదిప్రకోపణమన్నం గృహ్యతే| ఏవంవిధపానాన్నముపభుంజానస్య విదగ్ధం కుపితం, స్వహేతూపచితం పురా యదితి వర్షాసు జలౌషధిగతవిదాహాదిభిః స్వహేతుభిరుపచితం సంచయమాపన్నం| యదుక్తం– “వర్షాస్వమ్లవిపాకిత్వాదద్భిరౌషధిభిస్తథా|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| విదాహాద్యమ్లగుణోద్రిక్తం పిత్తమమ్లపిత్తం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కోఠహేతౌ పిత్తకఫోల్లేఖాత్ పిత్తకఫమిలితరూపస్యామ్లపిత్తస్యాతోऽనంతరం నిదానం| తత్ర నిదానపూర్వకమమ్లపిత్తస్య స్వరూపమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది, దుష్టం వ్యాపన్నమన్నం| విదాహిస్థానే ‘విదగ్ధ’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర విదగ్ధం భర్జితం| పిత్తప్రకోపిపానాన్నభుజ ఇతి పిత్తప్రకోపి పానం తక్రసురాది, అన్నమాశుధాన్యమాషాది, ‘పిత్తప్రకోపణాద్యన్నభుజః’ ఇతి పాఠాంతరే ఆదిశబ్దాత్ కఫాదిప్రకోపణమన్నం గృహ్యతే, ఏవంవిధపానాన్నం భుంజానస్య విదగ్ధం కుపితం, స్వహేతూపచితం పురా యదితి వర్షాసు జలౌషధిగతవిదాహాదిభిర్హేతుభిః ఉపచితం సంచయమాపన్నం, యదుక్తం– “వర్షాస్వమ్లవిపాకిత్వాదద్భిరోషధిభిస్తథా” ఇతి| పిత్తప్రకోపిపానాన్నగ్రహణేనైవామ్లవిదాహినో గ్రహణే సిద్ధే తదభిధానం విశేషార్థం||1||
Adhikarana అమ్లపిత్తలక్షణం (౨) · Śloka ౨
అవిపాకక్లమోత్క్లేశతిక్తామ్లోద్గారగౌరవైః |
హృత్కంఠదాహారుచిభిశ్చామ్లపిత్తం వదేద్భిషక్ ||2||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య లింగమాహ– అవిపాకేత్యాది| అవిపాక ఇత్యాహారాపాకః, క్లమోऽనాయాసజః శ్రమః| అమ్లపిత్తే పిత్తం ప్రధానం, వాతకఫావప్యత్రానుగౌ గౌరవోద్గారకంపాదినా జ్ఞేయౌ||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య లింగమాహ– అవిపాకేత్యాది| అవిపాకః ఆహారాపాకః, క్లమోऽనాయాసజః శ్రమః, అమ్లపిత్తే పిత్తం ప్రధానం, వాతకఫావప్యత్రానుగౌ గౌరవోద్గారకంపాదినా జ్ఞేయౌ||2||
Adhikarana అధోగతస్యామ్లపిత్తస్య లక్షణం (౩) · Śloka ౩
తృడ్దాహమూర్ఛాభ్రమమోహకారి ప్రయాత్యధో వా వివిధప్రకారం |
హృల్లాసకోఠానలసాదహర్షస్వేదాంగపీతత్వకరం కదాచిత్ ||3||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య కదాచిదధ-ఊర్ధ్వగమనభేదాద్ద్వివిధస్యాధోగతిం తావదాహ– తృడ్దాహేత్యాది| మూర్ఛా సర్వథా జ్ఞానశూన్యత్వం, మోహో విపరీతజ్ఞానం| ప్రయాత్యధో వేత్యత్ర వాశబ్దో భావ్యూర్ధ్వగమనాపేక్షయా| వివిధప్రకారమితి హరిత్పీతకృష్ణరక్తాదిబహువర్ణత్వదుర్గంధిత్వయోగాన్నానావిధం| కదాచిదితి న సర్వకాలం||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య కదాచిత్ కాయోర్ధ్వాధోగమనభేదాద్వివిధస్యాధోగతిం తావదాహ– తృడిత్యాది| అధో వివిధప్రకారం కదాచిత్ప్రయాతి, తథా తృడ్దాహాదికారి, తథా హృల్లాసాదికరం, మూర్ఛా సర్వథా జ్ఞానశూన్యత్వం, మోహోऽత్ర విపరీతం జ్ఞానం| ప్రయాత్యధో వేత్యత్ర వాశబ్దో భావ్యూర్ధ్వగమనాపేక్షయా; వివిధప్రకారమితి హరితపీతకృష్ణరక్తాదిబహువర్ణత్వదుర్గంధిత్వయోగాన్నానావిధం| కదాచిదితి న సర్వకాలం||3||
Adhikarana ఊర్ధ్వగస్యామ్లపిత్తస్య లక్షణం (౪-౬) · Śloka ౬
వాంతం హరిత్పీతకనీలకృష్ణమారక్తరక్తాభమతీవ చామ్లం |
మాంసోదకాభం త్వతిపిచ్ఛిలాచ్ఛం శ్లేష్మానుజాతం వివిధం రసేన ||4||
భుక్తే విదగ్ధే త్వథవాऽప్యభుక్తే కరోతి తిక్తామ్లవమిం కదాచిత్ |
ఉద్గారమేవంవిధమేవ కంఠహృత్కుక్షిదాహం శిరసో రుజం చ ||5||
కరచరణదాహమౌష్ణ్యం మహతీమరుచిం జ్వరం చ కఫపిత్తం |
జనయతి కండూమండలపిడకాశతనిచితగాత్రరోగచయం ||6||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఊర్ధ్వగతిమాహ– వాంతమిత్యాది| నీలం స్నిగ్ధకృష్ణం, కృష్ణం మర్దనాంజనవద్రూక్షకృష్ణం, ఆరక్తమీషల్లోహితం, రక్తమంతర్లోహితం| మాంసోదకాభమితి మాంసధావనతోయాభం కృష్ణలోహితమిత్యర్థః| వివిధం రసేనేతి రసేన లవణకటుతిక్తాఖ్యేన నానారూపం| కరోతి తిక్తామ్లవమిమితి తిక్తస్య అమ్లస్య వా వమిం వాంతిం కరోతి| ఉద్గారమేవంవిధమేవేతి అత్ర కరోతీతి సంబధ్యతే, ఏవంవిధమితి అమ్లతిక్తం| కంఠహృత్కుక్షిదాహం శిరసో రుజం చేతి అత్రాపి కరోతీతి సంబధ్యతే| కరచరణేత్యాది– కండూమండలపిడకాశతనిచితగాత్రరోగచయమితి కండ్వాదినిచితగాత్రం చ రోగచయం చేతి ద్వంద్వః, తేన కండ్వాదినిచితగాత్రం రోగచయం కరోతీత్యర్థః; రోగచయోऽవిపాకోత్క్లేశాదిః||4-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఊర్ధ్వగతిమాహ– వాంతమిత్యాది| హరిత్ శాకపత్రాభం, నీలం చాషపక్షప్రభం స్నిగ్ధకృష్ణం, కృష్ణం అంజనాభం, ఆరక్తం ఈషల్లోహితం, రక్తం అత్యంతలోహితం, మాంసోదకాభం మాంసధావనతోయాభం, అచ్ఛం నిర్మలం| వివిధం రసేన లవణకటుతిక్తాఖ్యేనానురూపం కరోతి| ఆహారస్యావస్థామాహ– భుక్త ఇత్యాది| భుక్తే ఆహారే విదగ్ధే అథవా కదాచిదభుక్తేऽపి సతి తిక్తామ్లవమిం కరోతీతి సంబధ్యతే| అమ్లపిత్తే కఫపిత్తవత్సామాన్యమాహ– కరేత్యాది| కఫపిత్తం కరచరణదాహాదికం జనయతి, తథా కండూమండలపిడకాచితగాత్రరోగనిచయమితి కండ్వాదినిచితగాత్రం చ రోగనిచయశ్చేతి ద్వంద్వః| తేన కండ్వాదినిచితగాత్రం రోగచయం కరోతీత్యర్థః| రోగచయః అవిపాకోత్క్లేశాదిః||4-6||
Adhikarana అమ్లపిత్తస్య సాధ్యత్వాదివిచారః (౭) · Śloka ౭
రోగోऽయమమ్లపిత్తాఖ్యో యత్నాత్ సంసాధ్యతే నవః |
చిరోత్థితో భవేద్యాప్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యః స కస్యచిత్ ||7||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాధ్యత్వాదికమాహ– రోగ ఇత్యాది| కృచ్ఛ్రసాధ్యః స కస్యచిదితి అహితాహారాచారశీలినః కస్యచిచ్చిరోత్థితోऽపి కృచ్ఛ్రసాధ్యః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సాధ్యత్వాదికమాహ– రోగ ఇత్యాది| అయమమ్లపిత్తాఖ్యో రోగో నవః సన్ యత్నాత్సంసాధ్యతే, చిరోత్థితో యాప్యో భవేత్| కస్యచిదిత్యాది| అహితాహారాచారశీలినః కస్యచిచ్చిరోత్థితోऽపి కృచ్ఛ్రసాధ్య ఇత్యర్థః||7||
Adhikarana అమ్లపిత్తే దోషాంతరసంసర్గః, దోషభేదేనామ్లపిత్తలక్షణాని చ (౮-౧౨) · Śloka ౧౨
సానిలం సానిలకఫం సకఫం తచ్చ లక్షయేత్ |
దోషలింగేన మతిమాన్ భిషఙ్మోహకరం హి తత్ ||8||
కంపప్రలాపమూర్ఛాచిమిచిమిగాత్రావసాదశూలాని |
తమసో దర్శనవిభ్రమవిమోహహర్షాణ్యనిలకోపాత్ ||9||
కఫనిష్ఠీవనగౌరవజడతారుచిశీతసాదవమిలేపాః |
దహనబలసాదకండూనిద్రాశ్చిహ్నం కఫానుగతే ||10||
ఉభయమిదమేవ చిహ్నం మారుతకఫసంభవే భవత్యమ్లే |
తిక్తామ్లకటుకోద్గారహృత్కుక్షికంఠదాహకృత్ ||11||
భ్రమో మూర్ఛారుచిశ్ఛర్దిరాలస్యం చ శిరోరుజా |
ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం శ్లేష్మపిత్తస్య లక్షణం ||12||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తత్రైవ కేవలానిలకఫానిలకఫమాత్రాణాం సంసర్గమాహ– సానిలమిత్యాది| భిషఙ్మోహకరమితి తస్యోర్ధ్వాధఃప్రవర్తమానత్వేన ఛర్ద్యతీసారాభ్యాం సకాశాద్భేదస్య దుర్జ్ఞేయత్వాత్ వైద్యమోహకరత్వం| కఫేత్యాది– సాదవమిలేపా ఇత్యత్ర సాదోऽంగసాదః, లేపః శ్లేష్మలిప్తాస్యతా| దహనబలసాదేతి సాదశబ్దో దహనబలాభ్యాం సంబధ్యతే||8-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్మిన్ననిలకఫసంసర్గమాహ– సానిలమిత్యాది| తచ్చామ్లపిత్తం సానిలం సవాతం, సానిలకఫం సవాతకఫం లక్షయేత్| దోషలింగేన వాతపిత్తకఫలింగేనేత్యర్థః| యతస్తద్భిషఙ్మోహకరం వైద్యభ్రాంతిజనకం, తస్యోర్ధ్వాధఃప్రవర్తమానత్వేన ఛర్ద్యతీసారాభ్యాం భేదస్య దుర్జ్ఞేయత్వాత్| సానిలస్యామ్లపిత్తస్య లక్షణమాహ– కంపేత్యాది| వాతయుతేऽమ్లే కంపాదయస్తథా తమోదర్శనాదయో భవంతి| కఫానుగతస్య లక్షణమాహ– కఫేత్యాది| కఫానుగతేऽమ్లే కఫనిష్ఠీవనాదిలింగం స్యాత్| సాదవమిలేపా ఇతి సాదః అంగసాదః, లేపః కఫలిప్తాస్యతా| దహనబలసాదేతి సాదశబ్దో దహనబలాభ్యాం సంబంధ్యతే, అన్యత్సుగమం||8-12||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౧
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽమ్లపిత్తనిదానం సమాప్తం ||51||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామ్లపిత్తనిదానం సమాప్తం||51||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయామమ్లపిత్తనిదానం||51||