Adhikarana āmavātasya nidānapūrvikā samprāptiḥ (1-5) · Śloka 5
athāmavātanidānam | viruddhāhāracēṣṭasya mandāgnērniścalasya ca | snigdhaṁ bhuktavatō hyannaṁ vyāyāmaṁ kurvatastathā ||1|| vāyunā prēritō hyāmaḥ ślēṣmasthānaṁ pradhāvati | tēnātyarthaṁ vidagdhō'sau dhamanīḥ pratipadyatē ||2|| vātapittakaphairbhūyō dūṣitaḥ sō'nnajō rasaḥ | srōtāṁsyabhiṣyandayati nānāvarṇō'tipicchilaḥ ||3|| janayatyāśu daurbalyaṁ gauravaṁ hr̥dayasya ca | vyādhīnāmāśrayō hyēṣa āmasañjñō'tidāruṇaḥ ||4|| yugapatkupitāvantastrikasandhipravēśakau | stabdhaṁ ca kurutō gātramāmavātaḥ sa ucyatē ||5||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ūrustambhē vāyuḥ sāma ityuktam, atastadanantaramāmavātanidānamāha– viruddhētyādi| viruddhāhāraḥ saṁyōgādiviruddhaḥ, viruddhā ca cēṣṭā yathā– ajīrṇē vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādi| snigdhaṁ bhuktavatō vyāyāmaṁ kurvata iti militō hētuḥ, na pr̥thaktvēna| ślēṣmasthānamāmāśayasandhyādi| tēna vātēna vidagdhō dūṣitō'sāvāmō dhamanīḥ pratipadyatē, ‘dhamanībhiḥ pratipadyata’ iti pāṭhāntarē ślēṣmasthānamiti yōjyam| sō'nnajō rasa iti āmaḥ, annarasasyaivāpakvasya tantrāntarē āmavyapadēśāt| yaduktam– “ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasamāmaṁ pracakṣatē||” (vā. sū. a. 13) ityādi| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti aparē tvāhuḥ– “avipakvamasaṁyuktaṁ durgandhaṁ bahu picchilam| sadanaṁ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| anyē tvāhuḥ– “āhārasya rasaḥ śēṣō yō na pakvō'gnilāghavāt| sa mūlaṁ sarvarōgāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| tathā cāparē– “āmamannarasaṁ kēcit, kēcittu malasañcayam| prathamāṁ dōṣaduṣṭiṁ ca kēcidāmaṁ pracakṣatē||” iti| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| yugapadityādi, vātakaphau yugapatkupitāvantaḥ kōṣṭhē trikasandhipravēśakau bhavataḥ, athavā gātraṁ stabdhaṁ kurutaḥ; trikasandhiṣu pravēśastadgatavēdanayā bōdhyaḥ||1-5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ūrustambhē vāyuḥ sāma ityuktam, atastadantaramāmavātanidānamāha– viruddhētyādi| viruddhāhāracēṣṭasya tathā mandāgnērēvaṁvidhasya puruṣasya, niścalasya vyāpārarahitasya; viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādiḥ saṁyōgādiviruddhaḥ; viruddhā cēṣṭā'jīrṇē vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikā| snigdhamannaṁ bhuktavatō vyāyāmaṁ kurvata iti militō hēturna pr̥thaktvēna| āmavātē vigatavyāyāmatvāt| anyē ‘vyāyāmaṁ vā'pyakurvata’ ityādi paṭhanti| tannātiyuktaṁ, niścalasyētyanēnaiva labdhatvāt| ślēṣmasthānaṁ pradhāvatīti ślēṣmasthānāni āmāśayōraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti| ślēṣmasthānanicitēna vātēna vidagdhō dūṣita āmō dhamanīḥ sirāḥ pratipadyatē| ‘dhamanībhiḥ prapadyatē’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra ślēṣmasthānamiti yōjyam| apakvasyaivāma iti sañjñā, annarasasyaivā'pakvasya tantrāntarē āma iti vyapadēśāt| yaduktam– “ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasamāmaṁ pracakṣatē|| jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yō rasaḥ| sa āmasañjñakō dēhē sarvarōgaprakōpakaḥ||” iti| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āmaḥ parikīrtitaḥ||” iti| anyatrāpi– “avipakvamasaṁyuktaṁ durgandhaṁ bahu picchilam| sadanaṁ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| tathā'parē– “avipakvarasaṁ kēcitkēcittaṁ malasañcayam| prathamāṁ dōṣaduṣṭiṁ vā kēcidāmaṁ pracakṣatē||” iti| tribhirdōṣairatiśayadūṣitō'nnarasaḥ srōtāṁsyabhiṣyandayati limpati, atipicchilatvāt| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| tatō vahnērmandatvaṁ janayati| hr̥dayē gauravaṁ bhavati, tasya sthānatvāt| sarvēṣāṁ rōgāṇāmayamēva kāraṇībhūta āmasañjñakaḥ| tasyaiva rūpamāha– yugapaditi| yugapadēkavāramēva kupitau vātakaphau antaḥkōṣṭhē trikasandhipravēśakau bhavataḥ| (trikē kaṭimanyāśayasandhī tatra, tathā sandhiṣu praviśya) athavā gātraṁ stabdhaṁ kurutaḥ, sa āmavātaḥ kathyatē| trikasandhipravēśaśca tadgatavēdanayā bōddhavyaḥ||1-5||