Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
Show commentary
പൂര്വാധ്യായേ വ്യാധിതരൂപഭ്രാന്തിജ്ഞാനമുക്തം, തച്ച ബുദ്ധിദോഷാദ്ഭവതി, തേന വിശുദ്ധബുദ്ധ്യുത്പാദഹേതൂനാമധ്യയനാധ്യാപനതദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാണാം കഥനായ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോऽഭിധീയതേ| രോഗഭിഷഗ്ജിതം ചികിത്സിതമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയഃ| രോഗചികിത്സാകാരിത്വം ചാസ്യ ചികിത്സോപയുക്തസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനസാധനസ്യാധ്യയനവിധ്യാദേസ്തഥാ കരണകാരണാദേശ്ചാഭിധാനാജ്ജ്ഞേയമ്||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ബുദ്ധിമാനാത്മനഃ കാര്യഗുരുലാഘവം കര്മഫലമനുബന്ധം ദേശകാലൌ ച വിദിത്വാ യുക്തിദര്ശനാദ്ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുഃ ശാസ്ത്രമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത|
വിവിധാനി ഹി ശാസ്ത്രാണി ഭിഷജാം പ്രചരന്തി ലോകേ; തത്ര യന്മന്യേത സുമഹദ്യശസ്വിധീരപുരുഷാസേവിതമര്ഥബഹുലമാപ്തജനപൂജിതം ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഹിതമപഗതപുനരുക്തദോഷമാര്ഷം സുപ്രണീതസൂത്രഭാഷ്യസങ്ഗ്രഹക്രമം സ്വാധാരമനവപതിതശബ്ദമകഷ്ടശബ്ദം പുഷ്കലാഭിധാനം ക്രമാഗതാര്ഥമര്ഥതത്ത്വവിനിശ്ചയപ്രധാനം സങ്ഗതാര്ഥമസങ്കുലപ്രകരണമാശുപ്രബോധകം ലക്ഷണവച്ചോദാഹരണവച്ച, തദഭിപ്രപദ്യേത ശാസ്ത്രമ്|
ശാസ്ത്രം ഹ്യേവംവിധമമല ഇവാദിത്യസ്തമോ വിധൂയ പ്രകാശയതി സര്വമ്||൩||
View original
बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत|
विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्|
शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||
Show commentary
ഇഹാധ്യയനവിധ്യാദിഷു കര്തവ്യേഷു യാദൃക് ശാസ്ത്രമധ്യേയം, തദേവായുര്വേദാര്ഥിപുരുഷമുപദര്ശ്യ ദര്ശയന്നാഹ- ബുദ്ധിമാനിത്യാദി| കാര്യം കര്തവ്യം, തസ്യ ഗൌരവം ബഹുപ്രയാസസാധ്യത്വേന, ലാഘവം വാ സ്വല്പപ്രയാസസാധ്യത്വേനേതി കാര്യഗുരുലാഘവമ്| കര്മഫലമിതി കാര്യഫലമ്, ഏതച്ച താദാത്വികം ഫലമീപ്സിതമ്| അനുബന്ധമിതി കാര്യസ്യൈവായതീയം ഫലമ്| ദേശകാലാവിതി കര്തവ്യകാര്യാനുഗുണൌ ദേശകാലാവിത്യര്ഥഃ| ഏതത് സര്വം വിദിത്വാ, യുക്തിദര്ശനാദുപപത്തിദര്ശനാദ്യദി ഭിഷഗ്ഭവിതുമിച്ഛുഃ സ്യാത്, തദാ ശാസ്ത്രം താവദാദിതഃ പരീക്ഷേത| ഏവം മന്യതേ- യ ആയുര്വേദാധ്യയനലക്ഷണേ കാര്യേ സ്വശക്ത്യപേക്ഷയാ ഗൌരവം മന്യതേ സ ന വര്തതേ, യശ്ചായുര്വേദഫലേനാരോഗ്യാദിനാ അര്ഥീ ന ഭവതി സ ച തഥാ, യശ്ചാനുപാദേയായുര്വേദജ്ഞാനേ ദേശേ സ്ഥിതഃ സ ച തഥാ, യസ്യ ച വപുഷോ വാര്ധക്യലക്ഷണഃ കാലഃ സ ചായുര്വേദാധ്യയനാന്തഗമനാശക്തത്വാദേവ യഥോക്താനുപപത്തിദര്ശനാദ്ഭിഷഗ്ഭവിതും നേച്ഛതി, അതോ ന താന് പ്രത്യായുര്വേദശാസ്ത്രപരീക്ഷാമപ്യുപദിശാമഃ; യസ്തു യഥോക്തവിപരീതധര്മയോഗീ സ ചായുര്വേദാധ്യയനോപാദാനാദ്ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുഃ ശാസ്ത്രം പരീക്ഷേത| വിവിധാനീതി അഗണിതാനി| സുമഹദ്യശസ്വി ച ധീരപുരുഷാസേവിതം ച; കിംവാ സുമഹദ്യശസ്വിധീരപുരുഷൈരാസേവിതമിതി വിഗ്രഹഃ| ആപ്തജനപൂജിതമിതി ബഹുവിധൈരാപ്തൈര്യഥാര്ഹമനുമതമ്| ഉത്കൃഷ്ടമധ്യാല്പബുദ്ധയസ്ത്രിവിധാഃ ശിഷ്യാഃ| അപഗതപുനരുക്തമിതി കര്തവ്യേ യദ്ദോഷപാഠം കരോതി, തേനാധികരണവശപ്രാപ്തം യത് കരോതി തത് പുനരുക്തമദോഷം ഭവതി| വചനം ഹി- “അധികരണവശാദ്ദുര്ഗാദ്ഗുണദോഷപ്രാപ്തിതോऽര്ഥസമ്ബന്ധാത് | സ്തുത്യര്ഥം സംശയതഃ ശിഷ്യധിയാം ചാഭിവൃദ്ധ്യര്ഥമ്|| അല്പതോऽന്തരിതത്വാദ്വിശേഷണേഷ്വപി ച തന്ത്രകൃദ്ഭിസ്തു| യത്തന്ത്രേ സ്യാത് പുനരുക്തം നേഷ്യതേ തദ്വിഭാവ്യ വിവരണമ്” ഇതി| സ്വാധാരമിതി ശോഭനാഭിധേയമ്| അനവപതിതമിതി അഗ്രാമ്യശബ്ദമ്| അകഷ്ടശബ്ദമിതി അകൃച്ഛ്രോച്ചാര്യശബ്ദം, കിംവാ പ്രസിദ്ധാഭിധേയശബ്ദമ്| പുഷ്കലാഭിധാനമിതി സമ്യഗര്ഥസമര്പകവാക്യമ്| ക്രമാഗതാര്ഥമിതി പരിപാട്യാഗതാര്ഥമ്| സങ്ഗതാര്ഥമിതി പ്രതിപാദിതാര്ഥമ്| അസങ്കുലപ്രകരണമിതി അമിശ്രീഭൂതപ്രകരണമ് | ലക്ഷണവദിതി ആയുര്വേദപ്രധാനാര്ഥഹേതുലിങ്ഗൌഷധാഖ്യാസാധാരണധര്മകഥനവത്; കിംവാ പ്രശസ്തശാസ്ത്രലക്ഷണവത്| ഉദാഹരണവദിതി ദൃഷ്ടാന്തവത്||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
തതോऽനന്തരമാചാര്യം പരീക്ഷേത; തദ്യഥാ- പര്യവദാതശ്രുതം പരിദൃഷ്ടകര്മാണം ദക്ഷം ദക്ഷിണം ശുചിം ജിതഹസ്തമുപകരണവന്തം സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നം പ്രകൃതിജ്ഞം പ്രതിപത്തിജ്ഞമനുപസ്കൃതവിദ്യമനഹങ്കൃതമനസൂയകമകോപനം ക്ലേശക്ഷമം ശിഷ്യവത്സലമധ്യാപകം ജ്ഞാപനസമര്ഥം ചേതി|
ഏവങ്ഗുണോ ഹ്യാചാര്യഃ സുക്ഷേത്രമാര്തവോ മേഘ ഇവ ശസ്യഗുണൈഃ സുശിഷ്യമാശു വൈദ്യഗുണൈഃ സമ്പാദയതി||൪||
View original
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति|
एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||
Show commentary
അധ്യേതവ്യം ശാസ്ത്രം പരീക്ഷ്യ യസ്മാത്തച്ഛാസ്ത്രമധ്യേതവ്യം തസ്യാചാര്യസ്യ പരീക്ഷാമാഹ- തത ഇത്യാദി| ദക്ഷമിതി അവാമബുദ്ധിമ്| ഉപകരണവന്തമിതി അനേനാനുപകരണേ ഗുരൌ ചികിത്സാവൃത്ത്യഭാവാത് കര്മദര്ശനം ന ഭവതി| അനുപസ്കൃതവിദ്യമിതി ശാസ്ത്രാന്തരജ്ഞാനേന നാസ്ത്യേവോപസ്കൃതാ വിദ്യാ യസ്യ സ തഥാ; യ ആയുര്വേദജ്ഞഃ സഞ്ശാസ്ത്രാന്തരേണാപി സംസ്കൃതോ ഭവതി, സ തു നിതരാമുപാദേയഃ| ആര്തവ ഇതി യഥോചിതകാലഭവഃ||൪||
Adhikarana ൪ (൫) · Śloka ൫
തമുപസൃത്യാരിരാധയിഷുരുപചരേദഗ്നിവച്ച ദേവവച്ച രാജവച്ച പിതൃവച്ച ഭര്തൃവച്ചാപ്രമത്തഃ|
തതസ്തത്പ്രസാദാത് കൃത്സ്നം ശാസ്ത്രമധിഗമ്യ ശാസ്ത്രസ്യ ദൃഢതായാമഭിധാനസ്യ സൌഷ്ഠവേऽര്ഥസ്യ വിജ്ഞാനേ വചനശക്തൌ ച ഭൂയോ ഭൂയഃ പ്രയതേത സമ്യക്||൫||
View original
तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः|
ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||
Show commentary
അഗ്ന്യാദിബഹുദൃഷ്ടാന്തദര്ശനേന യേന യേന ഭാവേനാഗ്ന്യാദയഃ സേവ്യന്തേ, തഥാ തഥാ ഗുരുഃ സേവ്യത ഇതി ദര്ശയതി| ദൃഢതായാമിതി ശാസ്ത്രഗ്രഹണസ്യ സ്ഥൈര്യേ| അഭിധാനസ്യേതി ശാസ്ത്രാഭിധാനസ്യ| വചനശക്തൌ അര്ഥകീര്തനസാമര്ഥ്യേ||൫||
Adhikarana ൫ (൬-൭) · Śloka ൭
തത്രോപായാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- അധ്യയനമ്, അധ്യാപനം, തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ചേത്യുപായാഃ||൬||
തത്രായമധ്യയനവിധിഃ- കല്യഃ കൃതക്ഷണഃ പ്രാതരുത്ഥായോപവ്യൂഷം വാ കൃത്വാऽऽവശ്യകമുപസ്പൃശ്യോദകം ദേവര്ഷിഗോബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യേഭ്യോ നമസ്കൃത്യ സമേ ശുചൌ ദേശേ സുഖോപവിഷ്ടോ മനഃപുരഃസരാഭിര്വാഗ്ഭിഃസൂത്രമനുക്രാമന് പുനഃ പുനരാവര്തയേദ് ബുദ്ധ്വാ സമ്യഗനുപ്രവിശ്യാര്ഥതത്ത്വം സ്വദോഷപരിഹാരാര്ഥം പരദോഷപ്രമാണാര്ഥം ച; ഏവം മധ്യന്ദിനേऽപരാഹ്ണേ രാത്രൌ ച ശശ്വദപരിഹാപയന്നധ്യയനമഭ്യസ്യേത്|
ഇത്യധ്യയനവിധിഃ||൭||
View original
तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६||
तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्|
इत्यध्ययनविधिः||७||
Show commentary
തത്രേതി ശാസ്ത്രദൃഢതാദൌ| തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ തച്ഛാസ്ത്രാധ്യായിനാ സഹ സമ്ഭാഷണമ് | കല്യഃ നീരോഗഃ| കൃതക്ഷണ ഇതി അനന്യവ്യാപാരത്വേനാധ്യയനായ കൃതകാലപരിഗ്രഹഃ| പ്രാതര്വാ ഉത്ഥായ, ഉപവ്യൂഷം വാ ഉത്ഥായേതി യോജനാ| ഉപവ്യൂഷമിതി കിഞ്ചിച്ഛേഷായാം രാത്രൌ| മനപുരഃസരാഭിരിതി ഏകാഗ്രമനഃപ്രണീതാഭിഃ| സ്വദോഷപരിഹാരപരദോഷപ്രമാണാര്ഥമിതി സ്വകീയാധ്യയനദോഷപരിഹാരാര്ഥം, പരകീയാധ്യയനദോഷപ്രമാണാര്ഥം പരകീയാധ്യയനദോഷജ്ഞാനാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| പ്രമീയതേऽനേനേതി പ്രമാണം ജ്ഞാനമാത്രമീപ്സിതമ്| സമ്യഗ് ബുദ്ധ്വാऽര്ഥതത്ത്വം, ബുദ്ധ്വാ ചാധീയാനോ നിര്ദോഷാധ്യയനോ ഭവതി, സമ്യഗധ്യയനജ്ഞാനാച്ച പരസ്യ സദോഷമധ്യയനം പ്രതിപദ്യതേ| ഇത്യധ്യയനവിധിരിതി പൂര്വപ്രതിജ്ഞാതാധ്യയനവിധേരുപസംഹരണമ്| യഥോക്തേന വിധിനാऽധ്യയനം ക്രിയമാണം സുസങ്ഗൃഹീതം ഭവതി| ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടസമ്പത്ത്യാऽധ്യയനകാലവര്ജനം വേദാധ്യയനേ നിഷിദ്ധമേവാത്രാപി തജ്ജ്ഞേയമിതി ന വിശേഷേണോക്തമ്||൬-൭||
Adhikarana ൬ (൮) · Śloka ൮
അഥാധ്യാപനവിധിഃ- അധ്യാപനേ കൃതബുദ്ധിരാചാര്യഃ ശിഷ്യമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത; തദ്യഥാ- പ്രശാന്തമാര്യപ്രകൃതികമക്ഷുദ്രകര്മാണമൃജുചക്ഷുര്മുഖനാസാവംശം തനുരക്തവിശദജിഹ്വമവികൃതദന്തൌഷ്ഠമമിന്മിനം ധൃതിമന്തമനഹങ്കൃതം മേധാവിനം വിതര്കസ്മൃതിസമ്പന്നമുദാരസത്ത്വം തദ്വിദ്യകുലജമഥവാ തദ്വിദ്യവൃത്തം തത്ത്വാഭിനിവേശിനമവ്യങ്ഗമവ്യാപന്നേന്ദ്രിയം നിഭൃതമനുദ്ധതമര്ഥതത്ത്വഭാവകമകോപനമവ്യസനിനം ശീലശൌചാചാരാനുരാഗദാക്ഷ്യപ്രാദക്ഷിണ്യോപപന്നമധ്യയനാഭികാമമര്ഥവിജ്ഞാനേ കര്മദര്ശനേ ചാനന്യകാര്യമലുബ്ധമനലസം സര്വഭൂതഹിതൈഷിണമാചാര്യസര്വാനുശിഷ്ടിപ്രതികരമനുരക്തം ച, ഏവങ്ഗുണസമുദിതമധ്യാപ്യമാഹുഃ||൮||
View original
अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||
Show commentary
ഇഹ ശിഷ്യഗുണേഷു ഋജുചക്ഷുര്മുഖനാസാവംശത്വാദയോ ഗുണാഃ സഹജലക്ഷണത്വേനോപാദേയാഃ; അതോ വിപരീതലക്ഷണോ ഹി ജഡോ ഭവതി| തദ്വിദ്യവൃത്തമിതി ആയുര്വേദജ്ഞാചാരമ്| നിഭൃതമിതി വിനീതമ്| അനുദ്ധതമിതി അനഹങ്കൃതമ്| അനുരാഗശബ്ദേനാധ്യായനാനുരാഗ ഉച്യതേ, അനുരക്തമിത്യനേന ച ഗുരാവനുരക്തത്വമുച്യതേ| ദാക്ഷ്യം ദര്ശയിത്വാऽപ്യനലസമിതി യത് കരോതി തേന ദാക്ഷ്യാദാരബ്ധേऽപി കാര്യേ ബഹുപ്രയാസസാധ്യേऽനലസമിത്യാഹ| അനുശിഷ്ടിപ്രതികരമിതി ആജ്ഞാകരമ്||൮||
Adhikarana ൭ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
ഏവംവിധമധ്യയനാര്ഥിനമുപസ്ഥിതമാരിരാധയിഷുമാചാര്യോऽനുഭാഷേത - ഉദഗയനേ ശുക്ലപക്ഷേ പ്രശസ്തേऽഹനി തിഷ്യഹസ്തശ്രവണാശ്വയുജാമന്യതമേന നക്ഷത്രേണ യോഗമുപഗതേ ഭഗവതി ശശിനി കല്യാണേ കല്യാണേ ച കരണേ മൈത്രേ മുഹൂര്തേ മുണ്ഡഃ കൃതോപവാസഃ സ്നാതഃ കാഷായവസ്ത്രസംവീതഃ സഗന്ധഹസ്തഃ സമിധോऽഗ്നിമാജ്യമുപലേപനമുദകുമ്ഭാന് മാല്യദാമദീപഹിരണ്യഹേമരജതമണിമുക്താവിദ്രുമക്ഷൌമപരിധീന് കുശലാജസര്ഷപാക്ഷതാംശ്ച ശുക്ലാനി സുമനാംസി ഗ്രഥിതാഗ്രഥിതാനി മേധ്യാന് ഭക്ഷ്യാന് ഗന്ധാംശ്ച ഘൃഷ്ടാനാദായോപതിഷ്ഠസ്വേതി||൯||
സ തഥാ കുര്യാത്||൧൦||
View original
एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९||
स तथा कुर्यात्||१०||
Show commentary
തിഷ്യഃ പുഷ്യനക്ഷത്രമ്, അശ്വയുഗ് അശ്വിനീ| ശശിനി കല്യാണേ ഇതി ഉക്തനക്ഷത്രേഷ്വധ്യയനാര്ഥിനോ യതഃ ശശീ കല്യാണകരോ ഭവതി, ഉദിത ഏവ ശശിന്യധ്യയനം കര്തവ്യമ്| മൈത്രേ മുഹൂര്ത ഇതി അനുകൂലേ മുഹൂര്തേ; മുഹൂര്താശ്ച ശിവഭുജഗാദയഃ| മുണ്ഡഃ കൃതവാപനഃ| ഗന്ധേന യുക്തോ ഹസ്തഃ പഞ്ചാങ്ഗുലോ ഗന്ധഹസ്തഃ| ഹിരണ്യശബ്ദേനാഘടിതം ഹേമ ഗൃഹ്യതേ, ഹേമശബ്ദേന ച ഘടിതമ്| പരിധയോ ഹസ്തപ്രമാണാ ഹോമകുണ്ഡചതുഃപാര്ശ്വേ സ്ഥാപ്യാഃ പാലാശാദിദണ്ഡാ ഉച്യന്തേ| അത്ര ചോപാര്ജിതവസ്തുസാന്നിധ്യമേവ ഫലപ്രദമിതി ഋഷിവചനാദുന്നീയതേ, (തേന അന്യോപാഹൃതമപീഷ്ടഗന്ധാദി നോദ്ഭാവനീയമ്)||൯-൧൦||
Adhikarana ൮ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
തമുപസ്ഥിതമാജ്ഞായ സമേ ശുചൌ ദേശേ പ്രാക്പ്രവണേ ഉദക്പ്രവണേ വാ ചതുഷ്കിഷ്കുമാത്രം ചതുരസ്രം സ്ഥണ്ഡിലം ഗോമയോദകേനോപലിപ്തം കുശാസ്തീര്ണം സുപരിഹിതം പരിധിഭിശ്ചതുര്ദിശം യഥോക്തചന്ദനോദകുമ്ഭക്ഷൌമഹേമഹിരണ്യരജതമണിമുക്താവിദ്രുമാലങ്കൃതം മേധ്യഭക്ഷ്യഗന്ധശുക്ലപുഷ്പലാജസര്ഷപാക്ഷതോപശോഭിതം കൃത്വാ, തത്ര പാലാശീഭിരൈങ്ഗുദീഭിരൌദുമ്ബരീഭിര്മാധുകീഭിര്വാ സമിദ്ഭിരഗ്നിമുപസമാധായ പ്രാങ്മുഖഃ ശുചിരധ്യയനവിധിമനുവിധായ മധുസര്പിര്ഭ്യാം ത്രിസ്ത്രിര്ജുഹുയാദഗ്നിമാശീഃസമ്പ്രയുക്തൈര്മന്ത്രൈര്ബ്രഹ്മാണമഗ്നിം ധന്വന്തരിം പ്രജാപതിമശ്വിനാവിന്ദ്രമൃഷീംശ്ച സൂത്രകാരാനഭിമന്ത്രയമാണഃ പൂര്വം സ്വാഹേതി||൧൧||
ശിഷ്യശ്ചൈനമന്വാലഭേത|
ഹുത്വാ ച പ്രദക്ഷിണമഗ്നിമനുപരിക്രാമേത്|
പരിക്രമ്യ ബ്രാഹ്മണാന് സ്വസ്തി വാചയേത്; ഭിഷജശ്ചാഭിപൂജയേത്||൧൨||
View original
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११||
शिष्यश्चैनमन्वालभेत|
हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्|
परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||
Show commentary
കിഷ്കുരിഹ ഹസ്തപ്രമാണമ്| സുപരിഹിതമിതി സുവേഷ്ടിതമ്| ഉപധായേതി ആരോപ്യ| ജുഹുയാദിതി അധ്യാപക ഇത്യഭിപ്രായഃ| ബ്രഹ്മാദീന് സ്വാഹേതി മന്ത്രേണ മന്ത്രയമാണ ആചാര്യഃ പൂര്വമഗ്നിം ജുഹുയാദിതി യോജനാ| തേന ബ്രഹ്മാദ്യൃഗ്ഭിരാശീഃപ്രയുക്താഭിഃ ‘ബ്രഹ്മണേ സ്വാഹാ’ ഇത്യാദിഭിര്ഹോമഃ കര്തവ്യഃ| ശിഷ്യശ്ചൈനമന്വാലമേതേതി ശിഷ്യോऽപി ഗുരുഹോമാനന്തരമേവ ജുഹുയാദിത്യര്ഥഃ||൧൧-൧൨||
Adhikarana ൯ (൧൩) · Śloka ൧൩
അഥൈനമഗ്നിസകാശേ ബ്രാഹ്മണസകാശേ ഭിഷക്സകാശേ ചാനുശിഷ്യാത്- ബ്രഹ്മചാരിണാ ശ്മശ്രുധാരിണ സത്യവാദിനാऽമാംസാദേന മേധ്യസേവിനാ നിര്മത്സരേണാശസ്ത്രധാരിണാ ച ഭവിതവ്യം, ന ച തേ മദ്വചനാത് കിഞ്ചിദകാര്യം സ്യാദന്യത്ര രാജദ്വിഷ്ടാത് പ്രാണഹരാദ്വിപുലാദധര്മ്യാദനര്ഥസമ്പ്രയുക്താദ്വാऽപ്യര്ഥാത്; മദര്പണേന മത്പ്രധാനേന മദധീനേന മത്പ്രിയഹിതാനുവര്തിനാ ച ശശ്വദ്ഭവിതവ്യം, പുത്രവദ്ദാസവദര്ഥിവച്ചോപചരതാऽനുവസ്തവ്യോऽഹമ് , അനുത്സേകേനാവഹിതേനാനന്യമനസാ വിനീതേനാവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യകാരിണാऽനസൂയകേന ചാഭ്യനുജ്ഞാതേന പ്രവിചരിതവ്യമ്, അനുജ്ഞാതേന (ചാനനുജ്ഞാതേന ച) പ്രവിചരതാ പൂര്വം ഗുര്വര്ഥോപാഹരണേ യഥാശക്തി പ്രയതിതവ്യം, കര്മസിദ്ധിമര്ഥസിദ്ധം യശോലാഭം പ്രേത്യ ച സ്വര്ഗമിച്ഛതാ ഭിഷജാ ത്വയാ ഗോബ്രാഹ്മണമാദൌ കൃത്വാ സര്വപ്രാണഭൃതാം ശര്മാശാസിതവ്യമഹരഹരുത്തിഷ്ഠതാ ചോപവിശതാ ച, സര്വാത്മനാ ചാതുരാണാമാരോഗ്യായ പ്രയതിതവ്യം, ജീവിതഹേതോരപി ചാതുരേഭ്യോ നാഭിദ്രോഗ്ധവ്യം, മനസാऽപി ച പരസ്ത്രിയോ നാഭിഗമനീയാസ്തഥാ സര്വമേവ പരസ്വം, നിഭൃതവേശപരിച്ഛദേന ഭവിതവ്യമ്, അശൌണ്ഡേനാപാപേനാപാപസഹായേന ച, ശ്ലക്ഷ്ണശുക്ലധര്മ്യശര്മ്യധന്യസത്യഹിതമിതവചസാ ദേശകാലവിചാരിണാ സ്മൃതിമതാ ജ്ഞാനോത്ഥാനോപകരണസമ്പത്സു നിത്യം യത്നവതാ ച; ന ച കദാചിദ്രാജദ്വിഷ്ടാനാം രാജദ്വേഷിണാം വാ മഹാജനദ്വിഷ്ടാനാം മഹാജനദ്വേഷിണാം വാऽപ്യൌഷധമനുവിധാതവ്യം, തഥാ സര്വേഷാമത്യര്ഥവികൃതദുഷ്ടദുഃഖശീലാചാരോപചാരാണാമനപവാദപ്രതികാരണാം മുമൂര്ഷൂണാം ച, തഥൈവാസന്നിഹിതേശ്വരാണാം സ്ത്രീണാമനധ്യക്ഷാണാം വാ; ന ച കദാചിത് സ്ത്രീദത്തമാമിഷമാദാതവ്യമനനുജ്ഞാതം ഭര്ത്രാऽഥവാऽധ്യക്ഷേണ, ആതുരകുലം ചാനുപ്രവിശതാ വിദിതേനാനുമതപ്രവേശിനാ സാര്ധം പുരുഷേണ സുസംവീതേനാവാക്ശിരസാ സ്മൃതിമതാ സ്തിമിതേനാവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ മനസാ സര്വമാചരതാ സമ്യഗനുപ്രവേഷ്ടവ്യമ്, അനുപ്രവിശ്യ ച വാങ്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ന ക്വചിത് പ്രണിധാതവ്യാന്യന്യത്രാതുരാദാതുരോപകാരാര്ഥാദാതുരഗതേഷ്വന്യേഷു വാ ഭാവേഷു, ന ചാതുരകുലപ്രവൃത്തയോ ബഹിര്നിശ്ചാരയിതവ്യാഃ, ഹ്രസിതം ചായുഷഃ പ്രമാണമാതുരസ്യ ജാനതാऽപി ത്വയാ ന വര്ണയിതവ്യം തത്ര യത്രോച്യമാനമാതുരസ്യാന്യസ്യ വാऽപ്യുപഘാതായ സമ്പദ്യതേ; ജ്ഞാനവതാऽപി ച നാത്യര്ഥമാത്മനോ ജ്ഞാനേ വികത്ഥിതവ്യമ്, ആപ്താദപി ഹി വികത്ഥമാനാദത്യര്ഥമുദ്വിജന്ത്യനേകേ||൧൩||
View original
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||
Show commentary
തേ ഭവിതവ്യമിതി ത്വയാ ഭവിതവ്യമ്| പ്രവിചരിതവ്യമിതി ചികിത്സാര്ഥം വ്യവഹര്തവ്യമ്| ഗോബ്രാഹ്മണമാദൌ കൃത്വേതി പ്രഥമം ഗോബ്രാഹ്മണാനാം ശര്മ ആശാസിതവ്യം, തതശ്ചേതരേഷാം പ്രാണിനാമ്| ഉപവിശതാ ചേതി ച്ഛേദഃ| ശുണ്ഡാ മദ്യശാലാ, തത്പ്രചാരീ ശൌണ്ഡഃ; അശൌണ്ഡസ്തു തദപ്രചാരീ| ശുക്ലമിവ ശുക്ലം, നിര്ദോഷത്വാദേതദ്വചനമ്| യത്നവതാ ഭവിതവ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| രാജ്ഞോ ദ്വിഷ്ടോ രാജദ്വിഷ്ടഃ, യസ്തു രാജാനം ദ്വേഷ്ടി സ രാജദ്വേഷീ| ആചാരസ്യോപചരണമാചാരോപചാരഃ| അനധ്യക്ഷാണാം വാ ന പ്രതികര്തവ്യമിതി യോജനാ| പ്രവൃത്തയ ഇതി വാര്താഃ| തത്രേതി ന വര്ണയിതവ്യമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| അന്യസ്യ ആതുരപുത്രപിത്രാദേഃ; അന്യത്ര ഉദാസീനേ ജീവിതഹ്രാസകഥനം യശസ്കരമേവ| ന വികത്ഥിതവ്യം ന ശ്ലാഘാ കര്തവ്യാ| ആപ്താദപി ഹീതി അത്രാപ്തഃ സത്യവാഗുച്യതേ, അന്യത്രാപി സത്യമേവാപ്തം വക്ഷ്യതി; യഥാകാലപ്രാപ്തമേവ ബ്രൂയാദിത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana ൧൦ (൧൪) · Śloka ൧൪
ന ചൈവ ഹ്യസ്തി സുതരമായുര്വേദസ്യ പാരം, തസ്മാദപ്രമത്തഃ ശശ്വദഭിയോഗമസ്മിന് ഗച്ഛേത്, ഏതച്ച കാര്യമ്, ഏവമ്ഭൂയശ്ച വൃത്തസൌഷ്ഠവമനസൂയതാ പരേഭ്യോऽപ്യാഗമയിതവ്യം, കൃത്സ്നോ ഹി ലോകോ ബുദ്ധിമതാമാചാര്യഃ ശത്രുശ്ചാബുദ്ധിമതാമ്, അതശ്ചാഭിസമീക്ഷ്യ ബുദ്ധിമതാऽമിത്രസ്യാപി ധന്യം യശസ്യമായുഷ്യം പൌഷ്ടികം ലൌക്യമഭ്യുപദിശതോ വചഃ ശ്രോതവ്യമനുവിധാതവ്യം ചേതി|
അതഃ പരമിദം ബ്രൂയാത്- ദേവതാഗ്നിദ്വിജഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യേഷു തേ നിത്യം സമ്യഗ്വര്തിതവ്യം, തേഷു തേ സമ്യഗ്വര്തമാനസ്യായമഗ്നിഃ സര്വഗന്ധരസരത്നബീജാനി യഥേരിതാശ്ച ദേവതാഃ ശിവായ സ്യുഃ, അതോऽന്യഥാ വര്തമാനസ്യാശിവായേതി|
ഏവം ബ്രുവതി ചാചാര്യേ ശിഷ്യഃ ‘തഥാ’ ഇതി ബ്രൂയാത്|
യഥോപദേശം ച കുര്വന്നധ്യാപ്യഃ, അതോऽന്യഥാ ത്വനധ്യാപ്യഃ|
അധ്യാപ്യമധ്യാപയന് ഹ്യാചാര്യോ യഥോക്തൈശ്ചാധ്യാപനഫലൈര്യോഗമാപ്നോത്യന്യൈശ്ചാനുക്തൈഃ ശ്രേയസ്കരൈര്ഗുണൈഃ ശിഷ്യമാത്മാനം ച യുനക്തി|
ഇത്യധ്യാപനവിധിരുക്തഃ||൧൪||
View original
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति|
अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति|
एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्|
यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः|
अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति|
इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||
Show commentary
ന ചൈവ ഹീത്യാദി| യസ്മാദായുര്വേദോऽപി ജ്ഞാതും ന ശക്യതേ പ്രായസ്തേനായുര്വേദജ്ഞാനാര്ഥമുദ്യമം ഗച്ഛേത്| അസ്മിന്നിതി ദുസ്തരേ ആയുര്വേദേ| അനുക്തസദ്വൃത്തകരണാര്ഥമാഹ- ഏതച്ചേത്യാദി|- ഏതച്ചേതി ‘അഥൈനമഗ്നിസകാശേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമനുഷ്ഠേയമ്| ഏവമ്ഭൂയശ്ച വൃത്തസൌഷ്ഠവമിതി ഉക്തസദൃശം ച സാധുവൃത്തമിത്യര്ഥഃ| ലൌക്യം ലോകാനുമതമ്| ഇതിശബ്ദോऽവധാരണേ, തേന യദേവാമിത്രസ്യ ധന്യാദിഗുണയുക്തം വചസ്തദേവാനുവിധാതവ്യം ശ്രോതവ്യം ച| യഥോക്തൈരിതി ശാസ്ത്രാന്തരേ; ന ഹ്യസ്മിന് ശാസ്ത്രേऽധ്യയനഫലം സാക്ഷാത് ക്വചിദുക്തമ്||൧൪||
Adhikarana ൧൧ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
സമ്ഭാഷാവിധിമത ഊര്ധ്വം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- ഭിഷക് ഭിഷജാ സഹ സമ്ഭാഷേത|
തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ഹി ജ്ഞാനാഭിയോഗസംഹര്ഷകരീ ഭവതി, വൈശാരദ്യമപി ചാഭിനിര്വര്തയതി, വചനശക്തിമപി ചാധത്തേ, യശശ്ചാഭിദീപയതി, പൂര്വശ്രുതേ ച സന്ദേഹവതഃ പുനഃ ശ്രവണാച്ഛ്രുതസംശയമപകര്ഷതി, ശ്രുതേ ചാസന്ദേഹവതോ ഭൂയോऽധ്യവസായമഭിനിര്വര്തയതി, അശ്രുതമപി ച കഞ്ചിദര്ഥം ശ്രോത്രവിഷയമാപാദയതി, യച്ചാചാര്യഃ ശിഷ്യായ ശുശ്രൂഷവേ പ്രസന്നഃ ക്രമേണോപദിശതി ഗുഹ്യാഭിമതമര്ഥജാതം തത് പരസ്പരേണ സഹ ജല്പന് പിണ്ഡേന വിജിഗീഷുരാഹ സംഹര്ഷാത്, തസ്മാത്തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാമഭിപ്രശംസന്തി കുശലാഃ||൧൫||
ദ്വിവിധാ തു ഖലു തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാ ഭവതി- സന്ധായസമ്ഭാഷാ, വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാ ച||൧൬||
View original
सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत|
तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५||
द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||
Show commentary
സംഹര്ഷഃ സ്പര്ധാ, ജ്ഞാനാര്ഥമഭിയോഗസംഹര്ഷൌ കരോതീതി ജ്ഞാനാഭിയോഗസംഹര്ഷകരീ| വൈശാരദ്യമിതി പരവചനാഭിഭവപാണ്ഡിത്യമ്; ഏതച്ച സഭായാമഭ്യാസാദ്ഭവതി| ഭൂയോऽധ്യവസായമിതി ദൃഢനിശ്ചയമ്| അഥ കഥം ശ്രുതത്വമപി കസ്യചിദ്ഗുഹ്യസ്യാര്ഥസ്യ സ്യാത്തദാഹ- ജല്പന് പിണ്ഡേനേതി|- പിണ്ഡേനേതി സാരോദ്ധാരേണ| നനു ഗുഹ്യശ്ചേത് സാരതസ്തത് കഥമയം വിജിഗീഷുസ്തമാഹേത്യാഹ- സംഹര്ഷാദിതി| സ്പര്ധയാ തു ഗുഹ്യോऽപ്യര്ഥോ വിജയാര്ഥമഭിധീയത ഇതി ഭാവഃ| സന്ധായസമ്ഭാഷാ നയേ ‘സംവാദ’ ഇത്യുച്യതേ| വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാ തു ജല്പവിതണ്ഡാരൂപാ ജ്ഞേയാ||൧൫-൧൬||
Adhikarana ൧൨ (൧൭) · Śloka ൧൭
തത്ര ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നേനാകോപനേനാനുപസ്കൃതവിദ്യേനാനസൂയകേനാനുനേയേനാനുനയകോവിദേന ക്ലേശക്ഷമേണ പ്രിയസമ്ഭാഷണേന ച സഹ സന്ധായസമ്ഭാഷാ വിധീയതേ|
തഥാവിധേന സഹ കഥയന് വിസ്രബ്ധഃ കഥയേത്, പൃച്ഛേദപി ച വിസ്രബ്ധഃ, പൃച്ഛതേ ചാസ്മൈ വിസ്രബ്ധായ വിശദമര്ഥം ബ്രൂയാത്, ന ച നിഗ്രഹഭയാദുദ്വിജേത, നിഗൃഹ്യ ചൈനം ന ഹൃഷ്യേത്, ന ച പരേഷു വികത്ഥേത, ന ച മോഹാദേകാന്തഗ്രാഹീ സ്യാത്, ന ചാവിദിതമര്ഥമനുവര്ണയേത്, സമ്യക് ചാനുനയേനാനുനയേത്, തത്ര ചാവഹിതഃ സ്യാത്|
ഇത്യനുലോമസമ്ഭാഷാവിധിഃ||൧൭||
View original
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते|
तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्|
इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||
Show commentary
തത്രേത്യാദിനാ സന്ധായസമ്ഭാഷാവിധിമാഹ| വിസ്രബ്ധഃ കഥയേദിതി ജല്പവിതണ്ഡോക്തനിഗ്രഹാഭീതഃ| കഥയേദിതി ബ്രൂയാത്| നിഗൃഹ്യ ചൈനം ന ഹൃഷ്യേദിതി അനുലോമസമ്ഭാഷാരൂപവാദേ ച യാനി സമ്ഭവന്തി നിഗ്രഹസ്ഥാനാനി തത്ത്വവിഘാതീനി ഹേത്വാഭാസാപസിദ്ധാന്തന്യൂനാധികരൂപാണി, തൈരപി നിഗൃഹ്യ ന ഹൃഷ്യേത്| ജല്പോക്തനിഗ്രഹസ്ഥാനാനി ത്വത്രാഗ്രാഹ്യാണ്യേവ| അവിദിതമിതി പ്രതിവാദിനോऽവിദിതമ്| അനുനയേച്ച സമ്യഗനുനയേനേതി സമ്ബന്ധഃ; തേന ചാത്ര ഛലജാതിപ്രയോഗോ ന കര്തവ്യ ഇതി ശിക്ഷയതി| തത്ര ചാവഹിതഃ സ്യാദിതി സമ്യഗനുനയേऽവധാനം കുര്യാത്||൧൭||
Adhikarana ൧൩ (൧൮) · Śloka ൧൮
അത ഊര്ധ്വമിതരേണ സഹ വിഗൃഹ്യ സമ്ഭാഷായാം ജല്പേച്ഛ്രേയസാ യോഗമാത്മനഃ പശ്യന്|
പ്രാഗേവ ച ജല്പാജ്ജല്പാന്തരം പരാവരാന്തരം പരിഷദ്വിശേഷാംശ്ച സമ്യക് പരീക്ഷേത|
സമ്യക്പരീക്ഷാ ഹി ബുദ്ധിമതാം കാര്യപ്രവൃത്തിനിവൃത്തികാലൌ ശംസതി, തസ്മാത് പരീക്ഷാമഭിപ്രശംസന്തി കുശലാഃ|
പരീക്ഷമാണസ്തു ഖലു പരാവരാന്തരമിമാന് ജല്പകഗുണാഞ് ശ്രേയസ്കരാന്ദോഷവതശ്ച പരീക്ഷേത സമ്യക്; തദ്യഥാ- ശ്രുതം വിജ്ഞാനം ധാരണം പ്രതിഭാനം വചനശക്തിരിതി, ഏതാന് ഗുണാന് ശ്രേയസ്കരാനാഹുഃ; ഇമാന് പുനര്ദോഷവതഃ, തദ്യഥാ- കോപനത്വമവൈശാരദ്യം ഭീരുത്വമധാരണത്വമനവഹിതത്വമിതി|
ഏതാന് ഗുണാന് ഗുരുലാഘവതഃ പരസ്യ ചൈവാത്മനശ്ച തുലയേത്||൧൮||
View original
अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्|
प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत|
सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः|
परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति|
एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||
Show commentary
ഇതരേണേതി അവിശിഷ്ടേന| വാദേ തു വിശിഷ്ടോ ഗുരുര്ബ്രഹ്മചാരീ വാऽധികൃതഃ; ഉക്തം ഹി ന്യായേ- “തം ശിഷ്യഗുരുസബ്രഹ്മചാരിവിശിഷ്ടശ്രേയോര്ഥിഭിരനസൂയുഭിരഭ്യുപേയാത്” (ന്യാ. ദ. ൪/൨/൪൦) ഇതി| സമ്ഭാഷായാമിതി പ്രവൃത്തകഥോപലക്ഷണം, തേന ജല്പേ വിതണ്ഡായാം ചേതി ജ്ഞേയമ്| പരാവരാന്തരമിതി പ്രതിവാദിന ആത്മനശ്ച പ്രതിഭാദിവിശേഷമിത്യര്ഥഃ| ജല്പാന്തരമിതി സാമയികസര്വാര്ഥാദിവിശേഷിതം ജല്പകവിശേഷമിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana ൧൪ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
തത്ര ത്രിവിധഃ പരഃ സമ്പദ്യതേ- പ്രവരഃ, പ്രത്യവരഃ, സമോ വാ, ഗുണവിനിക്ഷേപതഃ; നത്വേവ കാര്ത്സ്ന്യേന||൧൯||
പരിഷത്തു ഖലു ദ്വിവിധാ- ജ്ഞാനവതീ, മൂഢപരിഷച്ച|
സൈവ ദ്വിവിധാ സതീ ത്രിവിധാ പുനരനേന കാരണവിഭാഗേന- സുഹൃത്പരിഷത്, ഉദാസീനപരിഷത്, പ്രതിനിവിഷ്ടപരിഷച്ചേതി |
തത്ര പ്രതിനിവിഷ്ടായാം പരിഷദി ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നായാം മൂഢായാം വാ ന കഥം ചിത് കേനചിത് സഹ ജല്പോ വിധീയതേ; മൂഢായാം തു സുഹൃത്പരിഷദ്യുദാസീനായാം വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനശക്തീരന്തരേണാപ്യദീപ്തയശസാ മഹാജനവിദ്വിഷ്ടേനാപി സഹ ജല്പോ വിധീയതേ|
തദ്വിധേന ച സഹ കഥയതാ ആവിദ്ധദീര്ഘസൂത്രസങ്കുലൈര്വാക്യദണ്ഡകൈഃ കഥയിതവ്യമ്, അതിഹൃഷ്ടം മുഹുര്മുഹുരുപഹസതാ പരം നിരൂപയതാ ച പര്ഷദമാകാരൈര്ബ്രുവതശ്ചാസ്യ വാക്യാവകാശോ ന ദേയഃ; കഷ്ടശബ്ദം ച ബ്രുവതാ വക്തവ്യോ നോച്യതേ, അഥവാ പുനര്ഹീനാ തേ പ്രതിജ്ഞാ, ഇതി|
പുനശ്ചാഹൂ(ഹ്വ)യമാനഃ പ്രതിവക്തവ്യഃ- പരിസംവത്സരോ ഭവാന് ശിക്ഷസ്വ താവത്; ന ത്വയാ ഗുരുരുപാസിതോ നൂനമ്, അഥവാ പര്യാപ്തമേതാവത്തേ; സകൃദപി ഹി പരിക്ഷേപികം നിഹതം നിഹതമാഹുരിതി നാസ്യ യോഗഃ കര്തവ്യഃ കഥഞ്ചിത്|
അപ്യേവം ശ്രേയസാ സഹ വിഗൃഹ്യ വക്തവ്യമിത്യാഹുരേകേ; നത്വേവം ജ്യായസാ സഹ വിഗ്രഹം പ്രശംസന്തി കുശലാഃ||൨൦||
View original
तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९||
परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च|
सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति |
तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते|
तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति|
पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्|
अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||
Show commentary
ഗുണവിനിക്ഷേപത ഇതി ഗുണപരിമാണാദുത്കൃഷ്ടഗുണത്വേന പ്രവര ഇത്യര്ഥഃ; പ്രത്യവരഃ ഹീനഗുണഃ, സമഗുണഃ സമോ വാദ്യപേക്ഷയേത്യര്ഥഃ| നത്വേവ കാര്ത്സ്ന്യേനേതി ന കുലശീലധര്മാദിനാऽപി പ്രവരാദിരിഹാഭിപ്രേത ഇത്യര്ഥഃ| മൂഢപരിഷദിത്യത്ര മൂഢേവ മൂഢാ കിഞ്ചിത്കൃത്യേ, സര്വഥാ മൂഢായാം തു ന കശ്ചിദ്ബ്രൂതേ| ന കേനചിദിതി നാധമേനാപീത്യര്ഥഃ| ആവിദ്ധം വക്രമ്| കഥയിതവ്യമിതി വക്തവ്യമ്| ഉപഹസതാ പരം പ്രതിവാദിനമ്| തഥാ പരിഷദം നിരൂപയതാ ആകാരൈരിതി സമ്ബന്ധഃ| കഷ്ടശബ്ദമിതി നാതിപ്രസിദ്ധാര്ഥമ്| നോച്യത ഇതി ത്വയാ നോച്യത ഇതി വക്തവ്യം; കഷ്ടശബ്ദസ്യ ഹ്യര്ഥം മൂഢാ പരിഷന്ന ജാനാത്യേവ, തതശ്ച കഷ്ടശബ്ദസ്യാനര്ഥകതായാഃ പരിഷദം പ്രാപ്യ സുഖസാധ്യത്വമിതി ഭാവഃ | തഥാ കഷ്ടശബ്ദം വദംസ്ത്വേവം വാച്യം- ഹീനാ തേ പ്രതിജ്ഞേതി| പരിസംവത്സരോऽധ്യയനം ഗുരുമുപാസ്ഥായ പുനരധീഷ്വ| പര്യാപ്തമേതാവത്ത ഇതി ‘പക്ഷാവസാദായ’ ഇതി ശേഷഃ| പരിക്ഷേപികമിതി പ്രതിക്ഷേപികശബ്ദമ്| നാസ്യ യോഗഃ കര്തവ്യ ഇതി ന സകൃത്പരാഭൂതസ്യ പക്ഷസ്യ പുനഃ പ്രതിക്ഷേപകഹേതുനാ യോഗഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കഥഞ്ചിദിത്യാദിനാ ശ്രേയസാ സമം വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷായാമേകീയമതമാഹ; നത്വേവേത്യാദിനാ ആത്മമതമാഹ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൫ (൨൧-൨൪) · Śloka ൨൪
പ്രത്യവരേണ തു സഹ സമാനാഭിമതേന വാ വിഗൃഹ്യ ജല്പതാ സുഹൃത്പരിഷദി കഥയിതവ്യമ്, അഥവാऽപ്യുദാസീനപരിഷദ്യവധാനശ്രവണജ്ഞാനവിജ്ഞാനോപധാരണവചനപ്രതിവചനശക്തിസമ്പന്നായാം കഥയതാ ചാവഹിതേന പരസ്യ സാദ്ഗുണ്യദോഷബലമവേക്ഷിതവ്യം, സമവേക്ഷ്യ ച യത്രൈനം ശ്രേഷ്ഠം മന്യേത നാസ്യ തത്ര ജല്പം യോജയേദനാവിഷ്കൃതമയോഗം കുര്വന്; യത്ര ത്വേനമവരം മന്യേത തത്രൈവൈനമാശു നിഗൃഹ്ണീയാത്|
തത്ര ഖല്വിമേ പ്രത്യവരാണാമാശു നിഗ്രഹേ ഭവന്ത്യുപായാഃ; തദ്യഥാ- ശ്രുതഹീനം മഹതാ സൂത്രപാഠേനാഭിഭവേത്, വിജ്ഞാനഹീനം പുനഃ കഷ്ടശബ്ദേന വാക്യേന, വാക്യധാരണാഹീനമാവിദ്ധദീര്ഘസൂത്രസങ്കുലൈര്വാക്യദണ്ഡകൈഃ, പ്രതിഭാഹീനം പുനര്വചനേനൈകവിധേനാനേകാര്ഥവാചിനാ , വചനശക്തിഹീനമര്ധോക്തസ്യ വാക്യസ്യാക്ഷേപേണ , അവിശാരദമപത്രപണേന, കോപനമായാസനേന, ഭീരും വിത്രാസനേന, അനവഹിതം നിയമനേനേതി|
ഏവമേതൈരുപായൈഃ പരമവരമഭിഭവേച്ഛീഘ്രമ്||൨൧||
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിഗൃഹ്യ കഥയേദ്യുക്ത്യാ യുക്തം ച ന നിവാരയേത്|
വിഗൃഹ്യഭാഷാ തീവ്രം ഹി കേഷാഞ്ചിദ്ദ്രോഹമാവഹേത്||൨൨||
നാകാര്യമസ്തി ക്രുദ്ധസ്യ നാവാച്യമപി വിദ്യതേ|
കുശലാ നാഭിനന്ദന്തി കലഹം സമിതൌ സതാമ്||൨൩||
ഏവം പ്രവൃത്തേ വാദേ കുര്യാത്||൨൪||
View original
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्|
तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति|
एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१||
तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्|
विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२||
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते|
कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३||
एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||
Show commentary
സാദ്ഗുണ്യസ്യ വിദ്യമാനഗുണതായാസ്തഥാ ദോഷസ്യ ബലം സാദ്ഗുണ്യദോഷബലമ്| ശ്രേഷ്ഠം മന്യേതേതി യത്ര വാദവിഷയേ പ്രതിവാദിനമധികം പശ്യേദിത്യര്ഥഃ| തത്ര പരസ്യ പുരഃസരവാദവിഷയേ തഥാ വാദോ നിവര്തനീയഃ, യഥാ ആവിഷ്കൃതഃ പ്രകടീകൃതഃ സഭായാം നായോഗഃ സ്യാത്; അനഭീഷ്ടവിഷയേ തഥാ വാദനിവൃത്തിഃ കര്തവ്യാ യഥാ കോऽപി ന ജാനാത്യേവം തത്ര വക്തുമക്ഷമ ഇത്യര്ഥഃ| തത്രൈവേതി തത്രൈവ ഹീനപക്ഷേ പ്രവൃത്തം നിഗൃഹ്ണീയാദിതി യോജനാ| മഹതാ സൂത്രപാഠേനേതി ശ്രുതഹീനോ ഹ്യപരിചയാദ്ദീര്ഘസൂത്രപാഠം കര്തുമക്ഷമഃ | വിജ്ഞാനഹീനമിതി അജ്ഞാതാര്ഥമ്| നാനാര്ഥവാചിനേതി അനേകാര്ഥവാചിനാ, ഏകവിധേനേതി ഏകവിധേന ശബ്ദേന; പ്രതിഭാഹീനോ ഹ്യനേകാര്ഥം നാവധാരയതി യത് കേനാഭിപ്രായേണായം പ്രയുക്തോऽനേന ശബ്ദ ഇതി| വചനശക്തിഹീനോऽര്ധോക്തവാക്യാക്ഷേപാന്ന പുനര്വക്തം ക്ഷമോ ഭവതീതി ദൃഷ്ടമ്| അവിശാരദമിതി അദൃഷ്ടസഭമ്; അദൃഷ്ടസഭോ ഹ്യപത്രപണേനാതീവ ലജ്ജിതഃ സന്ന കിഞ്ചിത് പ്രതിപദ്യതേ| ഏവമിതി ‘തദ്യഥാ ശ്രുതഹീനമ്’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമ്| പ്രവൃത്തേ വാദേ കുര്യാദിതി ച്ഛേദഃ||൨൧-൨൪||
Adhikarana ൧൬ (൨൫) · Śloka ൨൫
പ്രാഗേവ താവദിദം കര്തും യതേത- സന്ധായ പര്ഷദാऽയനഭൂതമാത്മനഃ പ്രകരണമാദേശയിതവ്യം, യദ്വാ പരസ്യ ഭൃശദുര്ഗം സ്യാത്, പക്ഷമഥവാ പരസ്യ ഭൃശം വിമുഖമാനയേത്; പരിഷദി ചോപസംഹിതായാമശക്യമസ്മാഭിര്വക്തുമ്, ഏഷൈവ തേ പരിഷദ്യഥേഷ്ടം യഥായോഗം യഥാഭിപ്രായം വാദം വാദമര്യാദാം ച സ്ഥാപയിഷ്യതീത്യുക്ത്വാ തൂഷ്ണീമാസീത||൨൫||
View original
प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||
Show commentary
തഥാऽപ്രവൃത്തേ വാദേ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- പ്രാഗേവേത്യാദി| അയനഭൂതമിതി അഭ്യാസാന്മാര്ഗീഭൂതമിവ അഭ്യസ്തമിത്യര്ഥഃ| പരസ്യ ഭൃശദുര്ഗമിതി പ്രതിവാദിനോऽവിദിതത്വേന ദുര്ഗമിവ ദുര്ഗം; തത് പൂര്വം സന്ധിതയാ പരിഷദാऽऽദേശയേത്| പക്ഷാന്തരമാഹ- പക്ഷമഥവേത്യാദി| പരസ്യ പ്രതിവാദിനഃ പക്ഷം ഭൃശമത്യര്ഥം സഭായാം യഥാ വിമുഖം ഭവതി, തഥാ വാദം പ്രവര്തയേത്; ഏതേന നാസ്തി പരലോകോ നാസ്തി കര്മഫലമിത്യാദി യദി പരസ്യ പക്ഷോ ഭവതി, തദൈതസ്യ പക്ഷസ്യ സ്വാഭാവികദ്വിഷ്ടത്വേന യത്കിഞ്ചിത് സ്വപക്ഷസാധനമുച്യതേ, തദേവ പരിഷദപി ഗൃഹ്ണാതീത്യുക്തം ഭവതി| ഉപസംഹിതായാമിതി സന്ധിനാ യുക്തായാം തൂഷ്ണീമാസീതേതി യോജനാ| ഉപസംഹിതാ ഹി പരിഷത് പരോക്ഷോണാഭിമതത്വേനോപദര്ശിതമേവ സര്വം കരിഷ്യതി, തദലമിഹാത്യര്ഥവചനേന മാഹാത്മ്യഖണ്ഡകേനേതി ഭാവഃ||൨൫||
Adhikarana ൧൭ (൨൬) · Śloka ൨൬
തത്രേദം വാദമര്യാദാലക്ഷണം ഭവതി- ഇദം വാച്യമ്, ഇദമവാച്യമ്, ഏവം പരാജിതോ ഭവതീതി||൨൬||
View original
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||
Show commentary
വാദമര്യാദാലക്ഷണമാഹ- തത്രേദമിത്യാദി| വാദശബ്ദേന ചേഹ വിഗൃഹ്യ പക്ഷപ്രതിപക്ഷവചനമാത്രമുച്യതേ; സന്ധായസമ്ഭാഷയാ തു തത്ത്വബുഭുത്സോര്വാദ ഉക്തഃ||൨൬||
Adhikarana ൧൮ (൨൭) · Śloka ൨൭
ഇമാനി തു ഖലു പദാനി ഭിഷഗ്വാദമാര്ഗജ്ഞാനാര്ഥമധിഗമ്യാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വാദഃ, ദ്രവ്യം, ഗുണാഃ, കര്മ, സാമാന്യം, വിശേഷഃ, സമവായഃ, പ്രതിജ്ഞാ, സ്ഥാപനാ, പ്രതിഷ്ഠാപനാ, ഹേതുഃ, ദൃഷ്ടാന്തഃ, ഉപനയഃ, നിഗമനമ്, ഉത്തരം, സിദ്ധാന്തഃ, ശബ്ദഃ, പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനമ്, ഐതിഹ്യമ്, ഔപമ്യം, സംശയഃ, പ്രയോജനം, സവ്യഭിചാരം, ജിജ്ഞാസാ, വ്യവസായഃ, അര്ഥപ്രാപ്തിഃ, സമ്ഭവഃ, അനുയോജ്യമ്, അനനുയോജ്യമ്, അനുയോഗഃ, പ്രത്യനുയോഗഃ, വാക്യദോഷഃ, വാക്യപ്രശംസാ, ഛലമ്, അഹേതുഃ, അതീതകാലമ്, ഉപാലമ്ഭഃ, പരിഹാരഃ, പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ, അഭ്യനുജ്ഞാ, ഹേത്വന്തരമ്, അര്ഥാന്തരം, നിഗ്രഹസ്ഥാനമിതി||൨൭||
View original
इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||
Show commentary
സമ്പ്രതി വാദമാര്ഗജ്ഞാനാര്ഥം വാദാഭിജ്ഞേയാനി ദ്രവ്യഗുണാദീന്യുപദര്ശയന്നാഹ- ഇമാനീത്യാദി| ഭിഷജാം വാദമാര്ഗോ ഭിഷഗ്വാദമാര്ഗഃ| വാദാദയഃ സ്വയമേവാചാര്യേണാഗ്രേ വിവ്രിയന്ത ഇതി നേഹ സഞ്ജ്ഞാകഥനേ വിവ്രിയന്തേ||൨൭||
Adhikarana ൧൯ (൨൮) · Śloka ൨൮
തത്ര വാദോ നാമ സ യത് പരേണ സഹ ശാസ്ത്രപൂര്വകം വിഗൃഹ്യ കഥയതി|
സ ച ദ്വിവിധഃ സങ്ഗ്രഹേണ- ജല്പഃ, വിതണ്ഡാ ച|
തത്ര പക്ഷാശ്രിതയോര്വചനം ജല്പഃ, ജല്പവിപര്യയോ വിതണ്ഡാ|
യഥാ- ഏകസ്യ പക്ഷഃ പുനര്ഭവോऽസ്തീതി, നാസ്തീത്യപരസ്യ; തൌ ച സ്വസ്വപക്ഷഹേതുഭിഃ സ്വസ്വപക്ഷം സ്ഥാപയതഃ, പരപക്ഷമുദ്ഭാവയതഃ, ഏഷ ജല്പഃ|
ജല്പവിപര്യയോ വിതണ്ഡാ|
വിതണ്ഡാ നാമ പരപക്ഷേ ദോഷവചനമാത്രമേവ||൨൮||
View original
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति|
स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च|
तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा|
यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः|
जल्पविपर्ययो वितण्डा|
वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||
Show commentary
തത്രേത്യാദിനാ വാദലക്ഷണമ്| ഇഹ വാദശബ്ദേന വിഗൃഹ്യവാദോऽഭിപ്രേതഃ, തത്ത്വബുഭുത്സുവാദസ്തു സന്ധായസമ്ഭാഷയൈവോക്തഃ| ശാസ്ത്രപൂര്വകമിത്യനേനാര്ഥാദികലഹവാദം നിഷേധതി| തത്ര വാദേ വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാരൂപത്വാദേവ ഛലജാതിനിഗ്രഹസ്ഥാനാനം വിജിഗീഷാപ്രവൃത്താനാം പ്രയോഗോ ലഭ്യതേ| പക്ഷാശ്രിതയോരിതി പക്ഷം സാധയതോരിത്യര്ഥഃ; തേന, വിതണ്ഡായാമപ്യുത്തരവാദിനഃ പരപക്ഷദൂഷണലക്ഷണഃ പക്ഷോऽസ്ത്യേവ, പരം സ്വമതം ന സാധയതീതി ഭേദഃ| യഥൈകസ്യേത്യാദി ജല്പോദാഹരണമ്| പരപക്ഷേ ദോഷവചനമാത്രമിത്യനേന ന സ്വപക്ഷസാധനവചനം വൈതണ്ഡികസ്യേതി ദര്ശയതി||൨൮||
Adhikarana ൨൦ (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
ദ്രവ്യ-ഗുണ-കര്മ-സാമാന്യ-വിശേഷ-സമവായാഃ സ്വലക്ഷണൈഃ ശ്ലോകസ്ഥാനേ പൂര്വമുക്താഃ||൨൯||
അഥ പ്രതിജ്ഞാ- പ്രതിജ്ഞാ നാമ സാധ്യവചനം; യഥാ- നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി||൩൦||
View original
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९||
अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||
Show commentary
പൂര്വമുക്താ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ||൨൯-൩൦||
Adhikarana ൨൧ (൩൧) · Śloka ൩൧
അഥ സ്ഥാപനാ- സ്ഥാപനാ നാമ തസ്യാ ഏവ പ്രതിജ്ഞായാ ഹേതുദൃഷ്ടാന്തോപനയനിഗമനൈഃ സ്ഥാപനാ|
പൂര്വം ഹി പ്രതിജ്ഞാ, പശ്ചാത് സ്ഥാപനാ, കിം ഹ്യപ്രതിജ്ഞാതം സ്ഥാപയിഷ്യതി; യഥാ- നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി പ്രതിജ്ഞാ; ഹേതുഃ- അകൃതകത്വാദിതി; ദൃഷ്ടാന്തഃ - യഥാऽऽകാശമിതി; ഉപനയഃ- യഥാ ചാകൃതകമാകാശം, തച്ച നിത്യം, തഥാ പുരുഷ ഇതി; നിഗമനം- തസ്മാന്നിത്യ ഇതി||൩൧||
View original
अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना|
पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||
Show commentary
സ്ഥാപയതി സിദ്ധമര്ഥം പരം പ്രതി സാധയതീതി സ്ഥാപനാ| സാ ച സാധ്യം പരം പ്രതി ഹേത്വാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ സാധയതി| പ്രതിജ്ഞാऽപി പരം പ്രതി സ്ഥാപനാ ഭവതി, യതഃ പഞ്ചാവയവമേവാനുമാനം ഭവതി, സാ ത്വിഹ സ്ഥാപ്യത്വേനൈവ ലബ്ധേതി ന സ്ഥാപനായാമിഹോദാഹൃതാ||൩൧||
Adhikarana ൨൨ (൩൨) · Śloka ൩൨
അഥ പ്രതിഷ്ഠാപനാ- പ്രതിഷ്ഠാപനാ നാമ യാ തസ്യാ ഏവ പരപ്രതിജ്ഞായാ വിപരീതാര്ഥസ്ഥാപനാ|
യഥാ- അനിത്യഃ പുരുഷ ഇതി പ്രതിജ്ഞാ ; ഹേതുഃ- ഐന്ദ്രിയകത്വാദിതി; ദൃഷ്ടാന്തഃ- യഥാ ഘട ഇതി, ഉപനയോ- യഥാ ഘട ഐന്ദ്രിയകഃ സ ചാനിത്യഃ, തഥാ ചായമിതി; നിഗമനം- തസ്മാദനിത്യ ഇതി||൩൨||
View original
अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना|
यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||
Show commentary
പ്രതിഷ്ഠാപനാപദം പ്രഥമം സമ്പ്രത്യവസരപ്രാപ്താ പ്രതിഷ്ഠാപനേതി ദര്ശയതി; ദ്വിതീയം തു പ്രതിഷ്ഠാപനാ നാമേതി തസ്യാ ഏവേത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണസ്യ ലക്ഷണസ്യോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഏവം ‘സ്ഥാപനാ നാമ’ ഇത്യാദാവപി പുനരുക്തസ്യ പ്രയോജനം വാച്യമ്| പ്രതിഷ്ഠാപനാപദഗതസ്യ പ്രതിശബ്ദസ്യാര്ഥം വ്യാകരോതി- വിപരീതാര്ഥസ്ഥാപനേതി; പ്രതിശബ്ദോऽയം വിപരീതാര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ| ഇയം ച പ്രതിഷ്ഠാപനാ ആന്വീക്ഷിക്യാം പ്രകരണസമാഖ്യം ഹേതുദൂഷണമ്||൩൨||
Adhikarana ൨൩ (൩൩) · Śloka ൩൩
അഥ ഹേതുഃ- ഹേതുര്നാമോപലബ്ധികാരണം; തത് പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനമ്, ഐതിഹ്യമ്, ഔപമ്യമിതി; ഏഭിര്ഹേതുഭിര്യദുപലഭ്യതേ തത് തത്ത്വമ്||൩൩||
View original
अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||
Show commentary
ഹേതുശ്ചാവിനാഭാവലിങ്ഗവചനം യദ്യപി, തഥാऽപീഹ ലിങ്ഗപ്രഗ്രാഹകാണി പ്രത്യക്ഷാദിപ്രമാണാന്യേവ യഥോക്തഹേതുമൂലത്വേന ഹേതുശബ്ദേനാഹേതി ബോദ്ധവ്യമ്; അന്യഥാ പുനഃ പ്രത്യക്ഷാദ്യഭിധാനം പുനരുക്തം സ്യാത്| ഉപലബ്ധികാരണമിതി വ്യാപകസ്യ സാധ്യസ്യോപലബ്ധികാരണമ്| തത്തത്ത്വമിതി തല്ലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ||൩൩||
Adhikarana ൨൪ (൩൪) · Śloka ൩൪
അഥ ദൃഷ്ടാന്തഃ- ദൃഷ്ടാന്തോ നാമ യത്ര മൂര്ഖവിദുഷാം ബുദ്ധിസാമ്യം, യോ വര്ണ്യം വര്ണയതി |
യഥാ- അഗ്നിരുഷ്ണഃ, ദ്രവമുദകം, സ്ഥിരാ പൃഥിവീ, ആദിത്യഃ പ്രകാശക ഇതി; യഥാ ആദിത്യഃ പ്രകാശകസ്തഥാ സാങ്ഖ്യജ്ഞാനം പ്രകാശകമിതി||൩൪||
View original
अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति |
यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||
Show commentary
മൂര്ഖവിദുഷാം ബുദ്ധിസാമ്യമിത്യനേന ലൌകികാനാം പണ്ഡിതാനാം ച യോऽര്ഥോऽവിവാദസിദ്ധഃ സ ദൃഷ്ടാന്തോ ഭവതി, ന പണ്ഡിതമാത്രസിദ്ധഃ| യോऽപി ലോകപ്രസിദ്ധോ ദൃഷ്ടാന്ത ഉച്യതേ, സ യാവന്ന പ്രതിപാദ്യപുരുഷം പ്രതി സാധ്യതേ, ന താവദ്ദൃഷ്ടാന്തതാമാസാദയതീതി ഭാവഃ| അഥ ബുദ്ധിസാമ്യമാത്രേണ സാധ്യസാധര്മ്യഭാവാദിഷ്ടത്വാദ് ദൃഷ്ടാന്തോ ഭവതീത്യാഹ- യോ വര്ണ്യം വര്ണയതി; യഃ സാധ്യം സാധയതീത്യര്ഥഃ| പ്രസിദ്ധസാധ്യസാധനസമ്ബന്ധശ്ച ദൃഷ്ടാന്തഃ സാധ്യം സാധയതീതി ഭാവഃ| അഗ്ന്യാദയശ്ച ലോകപ്രസിദ്ധത്വേനോദാഹൃതാഃ; തേനൈതേഷാമപി സാധ്യസാധനോദാഹരണമാദിത്യാദിവത് ക്വചിദ്ദ്വന്ദ്വേऽയമയമിവേതി ദര്ശയതി||൩൪||
Adhikarana ൨൫ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
ഉപനയോ നിഗമനം ചോക്തം സ്ഥാപനാപ്രതിഷ്ഠാപനാവ്യാഖ്യായാമ്||൩൫||
അഥോത്തരമ്- ഉത്തരം നാമ സാധര്മ്യോപദിഷ്ടേ ഹേതൌ വൈധര്മ്യവചനം, വൈധര്മ്യോപദിഷ്ടേ വാ ഹേതൌ സാധര്മ്യവചനമ്|
യഥാ- ‘ഹേതുസധര്മാണോ വികാരാഃ, ശീതകസ്യ ഹി വ്യാധേര്ഹേതുഭിഃ സാധര്മ്യം ഹിമശിശിരവാതസംസ്പര്ശാഃ’, ഇതി ബ്രുവതഃ പരോ ബ്രൂയാത്- ഹേതുവിധര്മാണോ വികാരാഃ, യഥാ ശരീരാവയവാനാം ദാഹൌഷ്ണ്യകോഥപ്രപചനേ ഹേതുവൈധര്മ്യം ഹിമശിശിരവാതസംസ്പര്ശാ ഇതി|
ഏതത് സവിപര്യയമുത്തരമ്||൩൬||
View original
उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५||
अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्|
यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति|
एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||
Show commentary
ഉത്തരമിത്യാദി| ഉത്തരശബ്ദേനേഹ ജാത്യുത്തരമുത്തരാഭാസമീപ്സിതം; യതോऽസാധകസാധര്മ്യമാത്രപ്രത്യവസ്ഥാനമേവോത്തരവികരണേ ദര്ശയിഷ്യതി| ഉക്തം ച ന്യായേ- “സാധര്മ്യവൈധര്മ്യാഭ്യാം പ്രത്യവസ്ഥാനം ജാതിഃ” (ന്യാ. ദ. ൧/൨/൧൮) ഇതി| ഏതച്ച സാധര്മ്യവൈധര്മ്യോദാഹരണാര്ഥമ്| തേന ന്യായോക്താ ജാത്യുത്തരാ ഉത്കര്ഷാപകര്ഷസമാദയോऽപ്യനുക്താ ഇഹൈവാനുബോദ്ധവ്യാഃ| ഹേതുസധര്മാണ ഇതി ഹേതുസദൃശാഃ| ശീതകഃ ശീതം, ഹിമശിശിരവാതഗതാഃ സംസ്പര്ശാഃ ശീതസ്യ ഹേതുഭിഃ സാധര്മ്യമിതി കൃത്വാ യോജനാ| തേന ഹിമാദീനാം ഹേതൂനാം യേ ശീതസ്പര്ശാസ്തേ ശീതകേऽപീതി സാധര്മ്യം ഹേതുവികാരയോരിതി| പരോ ബ്രൂയാദിതി പ്രതിവാദീ വദേത്| ദാഹൌഷ്ണ്യകോഥപ്രപചനേ ‘വികാരേ’ ഇതി ശേഷഃ| ഹേതുവൈധര്മ്യം ഹേതുവൈസാദൃശ്യമ്| ഹിമാദിസംസ്പര്ശാഃ ഹിമാദിജന്യസ്പര്ശാഃ, ശരീരാവയവദാഹാദിവികാരേ ഉഷ്ണേ വിസദൃശാ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| ഏവം താവദ് വൈധര്മ്യോക്തേ ഹേതൌ വിപര്യയാദ്യദാ ഹേതുസാമ്യമുത്തരം ക്രിയതേ, തദാ വിപര്യയോ ഭവതി| ഏവമേവോദാഹരണദ്വയം സവിപര്യയം സമ്പൂര്ണമുത്തരം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൩൫-൩൬||
Adhikarana ൨൬ (൩൭) · Śloka ൩൭
അഥ സിദ്ധാന്തഃ- സിദ്ധാന്തോ നാമ സ യഃ പരീക്ഷകൈര്ബഹുവിധം പരീക്ഷ്യ ഹേതുഭിശ്ച സാധയിത്വാ സ്ഥാപ്യതേ നിര്ണയഃ|
സ ചതുര്വിധഃ- സര്വതന്ത്രസിദ്ധാന്തഃ, പ്രതിതന്ത്രസിദ്ധാന്തഃ, അധികരണസിദ്ധാന്തഃ, അഭ്യുപഗമസിദ്ധാന്തശ്ചേതി|
തത്ര സര്വതന്ത്രസിദ്ധാന്തോ നാമ തസ്മിംസ്തസ്മിന് സര്വസ്മിംസ്തന്ത്രേ തത്തത് പ്രസിദ്ധം; യഥാ സന്തി നിദാനാനി, സന്തി വ്യാധയഃ, സന്തി സിദ്ധ്യുപായാഃ സാധ്യാനാമിതി|
പ്രതിതന്ത്രസിദ്ധാന്തോ നാമ തസ്മിംസ്തസ്മിന്നേകൈകസ്മിംസ്തന്ത്രേ തത്തത് പ്രസിദ്ധം; യഥാ- അന്യത്രാഷ്ടൌ രസാഃ ഷഡത്ര, പഞ്ചേന്ദ്രിയാണ്യത്ര ഷഡിന്ദ്രിയാണ്യന്യത്ര തന്ത്രേ, വാതാദികൃതാഃ സര്വേ വികാരാ യഥാऽന്യത്ര, അത്ര വാതാദികൃതാ ഭൂതകൃതാശ്ച പ്രസിദ്ധാഃ|
അധികരണസിദ്ധാന്തോ നാമ സ യസ്മിന്നധികരണേ പ്രസ്തൂയമാനേ സിദ്ധാന്യന്യാന്യപ്യധികരണാനി ഭവന്തി, യഥാ- ‘ന മുക്തഃ കര്മാനുബന്ധികം കുരുതേ, നിസ്പൃഹത്വാത് ഇതി പ്രസ്തുതേ സിദ്ധാഃ കര്മഫല-മോക്ഷ-പുരുഷ-പ്രേത്യഭാവാ ഭവന്തി|
അഭ്യുപഗമസിദ്ധാന്തോ നാമ സ യമര്ഥമസിദ്ധമപരീക്ഷിതമനുപദിഷ്ടമഹേതുകം വാ വാദകാലേऽഭ്യുപഗച്ഛന്തി ഭിഷജഃ; തദ്യഥാ- ദ്രവ്യം പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, ഗുണാഃ പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, വീര്യം പ്രധാനമിതി കൃത്വാ വക്ഷ്യാമഃ, ഇത്യേവമാദിഃ|
ഇതി ചതുര്വിധഃ സിദ്ധാന്തഃ||൩൭||
View original
अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः|
स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति|
तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति|
प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः|
अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति|
अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः|
इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||
Show commentary
ബഹുവിധം പരീക്ഷ്യ ഹേതുഭിഃ സാധയിത്വാ സ്ഥാപ്യത ഇത്യസ്യ വിവരണം- നിര്ണയ ഇതി; നിര്ണീയത ഇതി നിര്ണയഃ| ഏതച്ച സിദ്ധാന്തലക്ഷണമഭ്യുപഗമസിദ്ധാന്തേ നാസ്തി, തേന തത്ര ബുദ്ധിവ്യവസ്ഥിതത്വേന ചോക്തം സിദ്ധാന്തത്വം ജ്ഞേയമ്| സിദ്ധാന്തം വിഭജതേ- സ ഇത്യാദി| പ്രതിതന്ത്രസിദ്ധാന്തേ ഷഡ്രസാ അഷ്ടൌ രസാ ഇതി പരസ്പരവിരുദ്ധേऽപി വാദേ സ്വയുക്തിവ്യവസ്ഥാപനബലാത്തു സിദ്ധാന്തത്വം ജ്ഞേയമ്| യസ്മിന്നിത്യാദൌ അധികരണേ ഇതി അഭിധേയപ്രധാനത്വേ | അന്യാന്യപീതി സാക്ഷാദനഭിധീയമാനാന്യപി| അനുബധ്നാതീതി ആനുബന്ധികം ജന്മാന്തരേऽപ്യനുഗാമീത്യര്ഥഃ| മുക്ത ഇതി പ്രത്യാസന്നമുക്തിഃ, സര്വഥാമുക്തസ്ത്വശരീരത്വാത് കര്മ ന കരോതി; കിംവാ ആനുബന്ധികം വിശേഷേണ ന കരോതി| സിദ്ധാ ഇത്യാദി| യദീഹ കര്മഫലം ന സ്യാത്തദാ മുമുക്ഷുണാऽപി ക്രിയതേ കര്മ, ഫലോദ്വിഗ്നോ ഹ്യയം ന തത് കര്മ കരോതി; യദി ച മോക്ഷോ ന സ്യാത്തദാ മുക്ത ഇതി വചനം ന സ്യാത്; തഥാ യദി ച പുരുഷോ ന സ്യാത്തദാ കസ്യ വാ ബന്ധഃ, കസ്യ വാ മോക്ഷഃ സ്യാത്; യദാ ജന്മാന്തരം ന സ്യാത്തദാ കര്മണോ ജന്മാന്തരാനുബന്ധിത്വമനുപപന്നം സ്യാദിതി; ന മുക്ത ഇത്യാദിവദതാ അധികരണബലാദേവ സിദ്ധാഃ സിദ്ധാന്തത്വേന കര്മഫലാദയഃ സ്വീകൃതാ ഭവന്തി| അസിദ്ധമിത്യസ്യ വിവരണമ്- അപരീക്ഷിതമിത്യാദി||൩൭||
Adhikarana ൨൭ (൩൮) · Śloka ൩൮
അഥ ശബ്ദഃ- ശബ്ദോ നാമ വര്ണസമാമ്നായഃ; സ ചതുര്വിധഃ- ദൃഷ്ടാര്ഥശ്ച, അദൃഷ്ടാര്ഥശ്ച, സത്യശ്ച, അനൃതശ്ചേതി|
തത്ര ദൃഷ്ടാര്ഥോ നാമ- ത്രിഭിര്ഹേതുഭിര്ദോഷാഃ പ്രകുപ്യന്തി, ഷഡ്ഭിരുപക്രമൈശ്ച പ്രശാമ്യന്തി, സതി ശ്രോത്രാദിസദ്ഭാവേ ശബ്ദാദിഗ്രഹണമിതി|
അദൃഷ്ടാര്ഥഃ പുനഃ- അസ്തി പ്രേത്യഭാവഃ, അസ്തി മോക്ഷ ഇതി|
സത്യോ നാമ- യഥാര്ഥഭൂതഃ; സന്ത്യായുര്വേദോപദേശാഃ, സന്തി സിദ്ധ്യുപായാഃ സാധ്യാനാം വ്യാധീനാം, സന്ത്യാരമ്ഭഫലാനീതി|
സത്യവിപര്യയശ്ചാനൃതഃ||൩൮||
View original
अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति|
तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति|
अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति|
सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति|
सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||
Show commentary
ശബ്ദശബ്ദേനേഹ സങ്കേതബലാദര്ഥപ്രകാശികാ വര്ണമാലോച്യതേ| ആപ്തോപദേശശബ്ദസ്തു ദ്വിവിധഃ- പരമാപ്തബ്രഹ്മാദിപ്രണീതഃ, തഥാ ലൌകികാപ്തപ്രണീതശ്ച; ഐതിഹ്യശബ്ദേന പരമാപ്തപ്രണീതോऽവരുദ്ധഃ, ലൌകികാപ്തപ്രണീതശ്ച ശബ്ദൈകദേശരൂപഃ സത്യപ്രകാരവിഹിതോ ജ്ഞേയഃ| വര്ണസമാമ്നായ ഇതി വര്ണമേലക ഇത്യര്ഥഃ| വര്ണാനാം യദ്യപ്യത്ര സഹസ്ഥായിനാം മേലകോ നാസ്തി, തഥാऽപ്യേകസ്മൃതിസമാനരൂപിത്വേന കിംവാ പൂര്വപൂര്വാനുഭവജനിതസംസ്കാരസഹിതാന്ത്യവര്ണാനുഭവാരോഹേണ മേലകോ ജ്ഞേയഃ| ദൃഷ്ടാര്ഥ ഇതി പ്രമാണാന്തരോപലബ്ധിയോഗ്യാര്ഥഃ| ത്രിഭിര്ഹേതുഭിരിതി പ്രജ്ഞാപരാധാദിഭിഃ| ഷഡുപക്രമാ ലങ്ഘനാദയോ ലങ്ഘനബൃംഹണീയോക്താഃ| ഏതേഷാം വാക്യാനാമിഹൈവ ദൃശ്യതേऽര്ഥ ഇതി ദൃഷ്ടാര്ഥത്വമ്| സത്യവിപര്യയഃ- ‘ന സന്ത്യായുര്വേദോപദേശാഃ’ ഇത്യാദിര്ജ്ഞേയഃ||൩൮||
Adhikarana ൨൮ (൩൯) · Śloka ൩൯
അഥ പ്രത്യക്ഷം- പ്രത്യക്ഷം നാമ തദ്യദാത്മനാ ചേന്ദ്രിയൈശ്ച സ്വയമുപലഭ്യതേ; തത്രാത്മപ്രത്യക്ഷാഃ സുഖദുഃഖേച്ഛാദ്വേഷാദയഃ, ശബ്ദാദയസ്ത്വിന്ദ്രിയപ്രത്യക്ഷാഃ||൩൯||
View original
अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||
Show commentary
ആത്മനേതി മനസാ, തേന മാനസപ്രത്യക്ഷം സുഖാദ്യമവരുധ്യതേ| ഇന്ദ്രിയൈശ്ചേത്യനേന ബാഹ്യം പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹ്യതേ| സ്വയമുപലഭ്യത ഇതി സാക്ഷാദുപലഭ്യതേ; അനേന ചേന്ദ്രിയവ്യാപാരേ സത്യപി യദനുമാനവിജ്ഞാനം തദസാക്ഷാത്കാരിത്വാന്ന പ്രത്യക്ഷമിതി ദര്ശയതി||൩൯||
Adhikarana ൨൯ (൪൦) · Śloka ൪൦
അഥാനുമാനമ്- അനുമാനം നാമ തര്കോ യുക്ത്യപേക്ഷഃ; യഥാ- അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ, ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ, ശ്രോത്രാദീനി ശബ്ദാദിഗ്രഹണേനേത്യേവമാദി||൪൦||
View original
अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||
Show commentary
തര്കോ യുക്ത്യപേക്ഷ ഇത്യനുമാനലക്ഷണം വിവിധരോഗവിജ്ഞാനീയ ഏവ വ്യാകൃതമ്| അനുമാനോദാഹരണമാഹ- അഗ്നിം ജരണശക്ത്യേത്യാദിനാ||൪൦||
Adhikarana ൩൦ (൪൧) · Śloka ൪൧
അഥൈതിഹ്യമ്- ഐതിഹ്യം നാമാപ്തോപദേശോ വേദാദിഃ||൪൧||
View original
अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||
Show commentary
അലൌകികാപ്തോപദേശ ഐതിഹ്യപദേനോച്യത ഇത്യാഹ- വേദാദിരിതി||൪൧||
Adhikarana ൩൧ (൪൨) · Śloka ൪൨
അഥൌപമ്യമ്- ഔപമ്യം നാമ യദന്യേനാന്യസ്യ സാദൃശ്യമധികൃത്യ പ്രകാശനം; യഥാ- ദണ്ഡേന ദണ്ഡകസ്യ, ധനുഷാ ധനുഃസ്തമ്ഭസ്യ, ഇഷ്വാസേനാऽऽരോഗ്യദസ്യേതി||൪൨||
View original
अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||
Show commentary
യദന്യേനേത്യാദൌ അന്യേനേതി പ്രസിദ്ധേന, അന്യസ്യേതി അപ്രസിദ്ധസ്യ| സാദൃശ്യമധികൃത്യേതി സാദൃയം പ്രതിപാദ്യം സഞ്ജ്ഞാസഞ്ജ്ഞിസമ്ബന്ധം പ്രതി കാരണതയാ അധികൃത്യ; യദാ തു ഭട്ടനയേനോപമാനം വ്യാഖ്യേയം തദാ സാദൃശ്യം പ്രതിപാദ്യതയാ അധികൃത്യേതി യോജനീയം, തേഷാം സാദൃശ്യപ്രതിപത്തിരുപമാനാര്ഥഃ| ന്യായേ ച സഞ്ജ്ഞാസഞ്ജ്ഞിസമ്ബന്ധപ്രതീതിരുപമാനഫലം, തച്ച പ്രഥമവ്യാഖ്യാനാദ്ഭവതി; ഉക്തം ഹി തത്ര- “പ്രസിദ്ധസാധര്മ്യാത് സാധ്യസാധനമുപമാനമ്” (ന്യാ. ദ. ൧/൧/൬) ഇതി| ദണ്ഡേന ദണ്ഡകസ്യേതി ദണ്ഡേന പ്രസിദ്ധേനാപ്രസിദ്ധസ്യ ദണ്ഡകസ്യ സാധര്മ്യമാപ്താച്ഛ്രുതവാന് കുമ്ഭകാരദണ്ഡവദ്വികാരദര്ശനേ സത്യയമസൌ ദണ്ഡകസഞ്ജ്ഞോ വികാര ഇതി പ്രത്യേതി, കിംവാ ഭട്ടനയേന പ്രസിദ്ധം ദണ്ഡഗതം സാധര്മ്യമപ്രസിദ്ധദണ്ഡകാഖ്യവികാരസമ്ബന്ധിതയാ പ്രത്യേതി; ഏവമന്യത്രാപ്യുദാഹരണേ ജ്ഞേയമ്| ഇഷ്വാസേനേതി ഇഷുമോക്ഷകേണ, യഥാ ഇഷുമോക്ഷകേണ ലക്ഷ്യേऽനതിവിപ്രകൃഷ്ടേ നാപരാധ്യതേ, തഥാऽऽരോഗ്യദേന വൈദ്യൈന വൈദ്യഗുണൈരാതുരം സാധയതാ||൪൨||
Adhikarana ൩൨ (൪൩) · Śloka ൪൩
അഥ സംശയഃ- സംശയോ നാമ സന്ദേഹലക്ഷണാനുസന്ദിഗ്ധേഷ്വര്ഥേഷ്വനിശ്ചയഃ ; യഥാ- ദൃഷ്ടാ ഹ്യായുഷ്മല്ലക്ഷണൈരുപേതാശ്ചാനുപേതാശ്ച തഥാ സക്രിയാശ്ചാക്രിയാശ്ച പുരുഷാഃ ശീഘ്രഭങ്ഗാശ്ചിരജീവിനശ്ച, ഏതദുഭയദൃഷ്ടത്വാത് സംശയഃ- കിമസ്തി ഖല്വകാലമൃത്യുരുത നാസ്തീതി||൪൩||
View original
अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||
Show commentary
സന്ദേഹലക്ഷണാനുസന്ദിഗ്ധേഷ്വര്ഥേഷ്വിത്യനേന സന്ദേഹയോഗ്യം വിഷയം ദര്ശയതി; അനേന ച ന്യായോക്ത “സമാനാനേകധര്മോപപത്തേഃ” (ന്യാ. ദ. ൧/൧/൨൩) ഇത്യാദിവചനാദ് വിഷയം സംശയസ്യ ദര്ശയതി| സംശയലക്ഷണമ് “അനിശ്ചയഃ” ഇതി ജ്ഞേയമ്; അനിശ്ചയഃ പാക്ഷികവിരുദ്ധധര്മാവമര്ശകരം ജ്ഞാനം, യഥാ- സ്ഥാണുര്വാ പുരുഷോ വേതി| ദൃഷ്ടാ ഹീത്യാദിനാ സംശയോത്പത്തിസാമഗ്രീമാഹ| തത്രായുഷ്യലക്ഷണോപേതാനാമക്രിയാണാം ശീഘ്രഭങ്ഗേ തഥാ സക്രിയാണാം ച ചിരജീവനേ ദൃഷ്ടേ അകാലമൃത്യുരസ്തീതി ബുദ്ധിഃ| ഏതദ്വിപര്യയേ ചാകാലമൃത്യുര്നാസ്തീതി ബുദ്ധിഃ||൪൩||
Adhikarana ൩൩ (൪൪) · Śloka ൪൪
അഥ പ്രയോജനം- പ്രയോജനം നാമ യദര്ഥമാരഭ്യന്ത ആരമ്ഭാഃ; യഥാ- യദ്യകാലമൃത്യുരസ്തി തതോऽഹമാത്മാനമായുഷ്യൈരുപചരിഷ്യാമ്യനായുഷ്യാണി ച പരിഹരിഷ്യാമി, കഥം മാമകാലമൃത്യുഃ പ്രസഹേതേതി||൪൪||
View original
अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||
Show commentary
യദര്ഥമിതി യന്നിമിത്തമ്| പ്രസഹേതേതി മാരയേദിത്യര്ഥഃ||൪൪||
Adhikarana ൩൪ (൪൫) · Śloka ൪൫
അഥ സവ്യഭിചാരം- സവ്യഭിചാരം നാമ യദ്വ്യഭിചരണം; യഥാ- ഭവേദിദമൌഷധമസ്മിന് വ്യാധൌ യൌഗികമഥവാ നേതി||൪൫||
View original
अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||
Show commentary
സവ്യഭിചാരമിതി അനൈകാന്തികമിത്യര്ഥഃ| അഥവാ നേതി ന ഭവേദിതി| അനൈകാന്തികം ചാത്രൌഷധം യൌഗികത്വായൌഗികത്വാഭ്യാം സംശയജനകമേവ; തേന സംശയേന സമഭേകതാ ന ശങ്കനീയാऽനൈകാന്തികസ്യ||൪൫||
Adhikarana ൩൫ (൪൬) · Śloka ൪൬
അഥ ജിജ്ഞാസാ- ജിജ്ഞാസാ നാമ പരീക്ഷാ; യഥാ ഭേഷജപരീക്ഷോത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യതേ||൪൬||
View original
अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||
Show commentary
ഉത്തരകാലമിതി ഇഹൈവ പരീക്ഷാപ്രകരണേ; കിംവാ രസായനേ “ഭേഷജം ദ്വിവിധം ച തത്” (ചി.അ.൧പാ.൧) ഇത്യാദിനാ||൪൬||
Adhikarana ൩൬ (൪൭-൪൮) · Śloka ൪൮
അഥ വ്യവസായഃ- വ്യവസായോ നാമ നിശ്ചയഃ; യഥാ- വാതിക ഏവായം വ്യാധിഃ, ഇദമേവാസ്യ ഭേഷജം ചേതി||൪൭||
അഥാര്ഥപ്രാപ്തിഃ- അര്ഥപ്രാപ്തിര്നാമ യത്രൈകേനാര്ഥേനോക്തേനാപരസ്യാര്ഥസ്യാനുക്തസ്യാപി സിദ്ധിഃ; യഥാ- നായം സന്തര്പണസാധ്യോ വ്യാധിരിത്യുക്തേ ഭവത്യര്ഥപ്രാപ്തിഃ- അപതര്പണസാധ്യോऽയമിതി, നാനേന ദിവാ ഭോക്തവ്യമിത്യുക്തേ ഭവത്യര്ഥപ്രാപ്തിഃ- നിശി ഭോക്തവ്യമിതി||൪൮||
View original
अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७||
अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||
Show commentary
അര്ഥപ്രാപ്തിരിതി അര്ഥാപത്തിരിത്യര്ഥഃ| ഇഹ ഉക്തേനേതി വചനാച്ഛ്രുതാര്ഥാപത്തിരേവ വിവക്ഷിതാ, ദൃഷ്ടാര്ഥാപത്തിരപി ത്വേതത്സാമാന്യത്വേനൈവ ജ്ഞേയാ| ഇയം ചാര്ഥാപത്തിരന്യഥോപപത്ത്യാ ന പ്രമാണമിതി ന പ്രമാണപ്രകരണേ പഠിതാ, യാ തു ദോഷരഹിതാ സാऽനുമാനാന്തര്ഗതൈവേതി ഭാവഃ| യോ ഹ്യപതര്പണസാധ്യോऽപി ന സ്യാത്തം പ്രതി ‘നായം സന്തര്പണസാധ്യഃ’ ഇതിവചനമേവാസമര്ഥവിശേഷണതയാ ന സ്യാദിത്യര്ഥാപത്തിര്നേത്യഭിപ്രായഃ, ഉഭയഥാऽപ്യസാധ്യേ ഹി ‘അസാധ്യഃ’ ഇത്യേതാവദേവ വക്തവ്യം സ്യാത്| ഏവമന്യത്രാപ്യുദാഹരണേ ജ്ഞേയമ്||൪൭-൪൮||
Adhikarana ൩൭ (൪൯) · Śloka ൪൯
അഥ സമ്ഭവഃ- യോ യതഃ സമ്ഭവതി സ തസ്യ സമ്ഭവഃ; യഥാ- ഷഡ്ധാതവോ ഗര്ഭസ്യ, വ്യാധേരഹിതം, ഹിതമാരോഗ്യസ്യേതി||൪൯||
View original
अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||
Show commentary
സമ്ഭവതി വിദ്യതേ അസ്മാദിതി സമ്ഭവഃ, കാരണം ഹി അവ്യക്തസ്വജന്മകാര്യമുക്തമ്, യതഃ കാരണം സത്കാര്യവാദിമതേ കാര്യയുക്തമേവ| തേന ഷഡ്ധാതൌ ഗര്ഭോऽസ്ത്യേവ, ഏവമഹിതേऽപി വ്യാധിരസ്ത്യേവ, സ ഉത്തരകാലം വ്യജ്യതേ ഇതി സാങ്ഖ്യമതേനോക്തമ്| തതശ്ച യദന്യത്ര സമ്ഭവോദാഹരണമുക്തം യഥാ- ‘സമ്ഭവതി ഖാര്യാം ദ്രോണ’ ഇത്യാദി, തത്സമാനമേതദപ്യുദാഹരണം ഭവതി||൪൯||
Adhikarana ൩൮ (൫൦) · Śloka ൫൦
അഥാനുയോജ്യമ്- അനുയോജ്യം നാമ യദ്വാക്യം വാക്യദോഷയുക്തം തത്|
സാമാന്യതോ വ്യാഹൃതേഷ്വര്ഥേഷു വാ വിശേഷഗ്രഹണാര്ഥം യദ്വാക്യം തദപ്യനുയോജ്യം; യഥാ- ‘സംശോധനസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ’ ഇത്യുക്തേ ‘കിം വമനസാധ്യോऽയം, കിംവാ വിരേചനസാധ്യഃ’ ഇത്യനുയുജ്യതേ||൫൦||
View original
अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्|
सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||
Show commentary
അനുയോജ്യാന്തരമാഹ- സാമാന്യത ഇത്യാദി||൫൦||
Adhikarana ൩൯ (൫൧) · Śloka ൫൧
അഥാനനുയോജ്യമ്- അനനുയോജ്യം നാമാതോ വിപര്യയേണ; യഥാ- അയമസാധ്യഃ||൫൧||
View original
अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||
Show commentary
അനനുയോജ്യമാഹ- അതോ വിപര്യയേണേതി| യഥോക്താനുയോജ്യദ്വയോദാഹരണവിപര്യയേണ ജ്ഞേയമ്||൫൧||
Adhikarana ൪൦ (൫൨-൫൩) · Śloka ൫൩
അഥാനുയോഗഃ- അനുയോഗോ നാമ സ യത് തദ്വിദ്യാനാം തദ്വിദ്യൈരേവ സാര്ധം തന്ത്രേ തന്ത്രൈകദേശേ വാ പ്രശ്നഃപ്രശ്നൈകദേശോ വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനവചനപ്രതിവചനപരീക്ഷാര്ഥമാദിശ്യതേ|
യഥാ- ‘നിത്യഃ പുരുഷഃ’ ഇതി പ്രതിജ്ഞാതേ യത് പരഃ ‘കോ ഹേതുഃ’ ഇത്യാഹ, സോऽനുയോഗഃ||൫൨||
അഥ പ്രത്യനുയോഗഃ- പ്രത്യനുയോഗോ നാമാനുയോഗസ്യാനുയോഗഃ; യഥാ- അസ്യാനുയോഗസ്യ പുനഃ കോ ഹേതുരിതി||൫൩||
View original
अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते|
यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२||
अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||
Show commentary
അനുയോഗമാഹ- അഥേത്യാദി| പ്രശ്ന ഇതിശബ്ദേന യഥോക്തശാസ്ത്രേ സമ്പൂര്ണപ്രശ്നോ ഗൃഹ്യതേ, യഥാऽത്രൈവ ‘തത്ര ചേദ്ഭിഷക് ഭിഷജം പൃച്ഛേദ്’ ഇത്യാദിനാ യാവദുക്തം തത് സമ്പൂര്ണം ജ്ഞേയമ്; അത്രൈവ ചൈകദേശോऽപി പ്രശ്നസ്യ ജ്ഞേയഃ||൫൨-൫൩||
Adhikarana ൪൧ (൫൪) · Śloka ൫൪
അഥ വാക്യദോഷഃ- വാക്യദോഷോ നാമ യഥാ ഖല്വസ്മിന്നര്ഥേ ന്യൂനമ്, അധികമ്, അനര്ഥകമ്, അപാര്ഥകം, വിരുദ്ധം ചേതി; ഏതാനി ഹ്യന്തരേണ ന പ്രകൃതോऽര്ഥഃ പ്രണശയേത്|
തത്ര ന്യൂനം- പ്രതിജ്ഞാഹേതൂദാഹരണോപനയനിഗമനാനാമന്യതമേനാപി ന്യൂനം ന്യൂനം ഭവതി; യദ്വാ ബഹൂപദിഷ്ടഹേതുകമേകേന ഹേതുനാ സാധ്യതേ തച്ച ന്യൂനമ്|
അഥാധികമ്- അധികം നാമ യന്ന്യൂനവിപരീതം, യദ്വാऽऽയുര്വേദേ ഭാഷ്യമാണേ ബാര്ഹസ്പത്യമൌശനസമന്യദ്വാ യത്കിഞ്ചിദപ്രതിസമ്ബദ്ധാര്ഥമുച്യതേ, യദ്വാ സമ്ബദ്ധാര്ഥമപി ദ്വിരഭിധീയതേ തത് പുനരുക്തദോഷത്വാദധികം; തച്ച പുനരുക്തം ദ്വിവിധമ്- അര്ഥപുനരുക്തം, ശബ്ദപുനരുക്തം ച; തത്രാര്ഥപുനരുക്തം യഥാ- ഭേഷജമൌഷധം സാധനമിതി, ശബ്ദപുനരുക്തം പുനര്ഭേഷജം ഭേഷജമിതി|
അഥാനര്ഥകമ്- അനര്ഥകം നാമ യദ്വചനമക്ഷരഗ്രാമമാത്രമേവ സ്യാത് പഞ്ചവര്ഗവന്ന ചാര്ഥതോ ഗൃഹ്യതേ|
അഥാപാര്ഥകമ്- അപാര്ഥകം നാമ യദര്ഥവച്ച പരസ്പരേണാസംയുജ്യമാനാര്ഥകം; യഥാ- ചക്ര-ന(ത)ക്ര-വംശ-വജ്ര-നിശാകരാ ഇതി|
അഥ വിരുദ്ധം- വിരുദ്ധം നാമ യദ്ദൃഷ്ടാന്തസിദ്ധാന്തസമയൈര്വിരുദ്ധം; തത്ര പൂര്വം ദൃഷ്ടാന്തസിദ്ധാന്താവുക്തൌഃ സമയഃ പുനസ്ത്രിധാ ഭവതി; യഥാ- ആയുര്വൈദികസമയഃ, യാജ്ഞികസമയഃ, മോക്ഷശാസ്ത്രികസമയശ്ചേതി; തത്രായുര്വൈദികസമയഃ- ചതുഷ്പാദം ഭേഷജമിതി, യാജ്ഞികസമയഃ- ആലഭ്യാ യജമാനൈഃ പശവ ഇതി, മോക്ഷശാസ്ത്രികസമയഃ- സര്വഭൂതേഷ്വഹിംസേതി; തത്ര സ്വസമയവിപരീതമുച്യമാനം വിരുദ്ധം ഭവതി|
ഇതി വാക്യദോഷാഃ||൫൪||
View original
अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्|
तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्|
अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति|
अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते|
अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति|
अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति|
इति वाक्यदोषाः||५४||
Show commentary
വാക്യദോഷാനുദാഹരതി- അഥേത്യാദി| അസ്മിന്നര്ഥ ഇതിവചനേന ഛലഹേത്വാഭാസാദിപദഗൃഹീതാനപി വാക്യദോഷത്വേന ദര്ശയതി; ഛലാദയോ ഹി വാക്യദോഷാ ഏവ, പരം പൃഥഗ്ഗൃഹീതത്വാദിഹ നോച്യന്തേ; തഥാ ശാസ്ത്രാന്തരോക്താശ്ചാസിദ്ധാദയോऽനയാ ഭാഷയാ സൂച്യന്തേ വാക്യദോഷാഃ| യദ്വേത്യാദൌ യദാ പുരുഷനിത്യത്വേ യേ ഹേതവ ഉക്താ ‘അനാദിത്വാത്, അകൃതകത്വാത്, നിര്വികാരത്വാത്’ ഇതി, തേഷു യദി സകലഹേത്വഭിധാനം പ്രതിജ്ഞായ ഏകം ഹേതും ബ്രൂതേ, തദാ പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥസ്യ ന്യൂനാര്ഥത്വാന്ന്യൂനം ഭവതീതി ജ്ഞേയം; യദാ ഹേതുര്വക്തവ്യസ്തദാ ഏക ഏവ വക്തവ്യോ യുജ്യതേ, ഏകസ്യാപി ഹേതോഃ സാധ്യസാധനസമര്ഥത്വാത്; തേന തത്ര ബഹുഹേതുകഥനമേവാധികത്വാദ്ദോഷ ഏവ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| പ്രകൃത ഇതി സാധ്യത്വേന പ്രതിജ്ഞാതഃ| ബാര്ഹസ്പത്യമൌശനസം ച നീതിശാസ്ത്രമ്| അപ്രതിസമ്ബദ്ധാര്ഥമിത്യനേന ബാര്ഹസ്പത്യാദ്യപി യദി ധനൈഷണാഭിധാനപ്രസങ്ഗേന പ്രസങ്ഗാഗതം ഭവതി, തദാ സ്തോകക്രമേണോച്യമാനമായുര്വേദോപകാരകത്വേന നാധികമിതി ദര്ശയതി| പുനരക്തദോഷാദിതി ദോഷവതഃ പുനരുക്താദിത്യര്ഥഃ| ദോഷവത്ത്വം ച യഥാ പുനരുക്തസ്യ, തഥോക്തമേവ| പഞ്ചവര്ഗവദിതി ക-ഖ-ഗ-ഘ-ങാദിവര്ഗസമുദായവത്, തത്ര ത്വഭിധേയോऽര്ഥോ ന പ്രതിഭാതി| അര്ഥവദിതി പ്രത്യേകം പദരൂപതയാ പ്രസിദ്ധാര്ഥമ്| പരസ്പരേണായുജ്യമാനമിതി വാക്യരൂപതയാऽര്ഥാപ്രത്യായകം; ചക്രാദയോ ഹി ശബ്ദാഃ ക്രിയാം വിനാ ന വാക്യരൂപാര്ഥാഭിധായകാ ഇത്യര്ഥഃ| വിരുദ്ധേ ദൃഷ്ടാന്തവിരുദ്ധം യഥാ- യഥാ ശീതം ജലം താപകം തഥാ ജ്വരോऽപീതി| സിദ്ധാന്തവിരുദ്ധം യഥാ- വൈദ്യോ ബ്രൂതേ- ന ഭേഷജം രോഗഹരമിതി; ആയുര്വേദേ ചതുഷ്പാദമേവ ഭേഷജമിതി സിദ്ധാന്ത ഏവ, തഥാ ചതുഷ്പാദസഞ്ജ്ഞാ സമയകൃതാ ജ്ഞേയാ| ഏവം യാജ്ഞികാനാമാലഭ്യസഞ്ജ്ഞാ സമയകൃതാ| തത്ര യദി സ്വസമയവിപരീതമഭിദധാതി തദാ സമയവിരുദ്ധം ഭവതി||൫൪||
Adhikarana ൪൨ (൫൫) · Śloka ൫൫
അഥ വാക്യപ്രശംസാ- വാക്യപ്രശംസാ നാമ യഥാ ഖല്വസ്മിന്നര്ഥേ ത്വന്യൂനമ്, അനധികമ്, അര്ഥവത്, അനപാര്ഥകമ്, അവിരുദ്ധമ്, അധിഗതപദാര്ഥം ചേതി യത്തദ്വാക്യമനനുയോജ്യമിതി പ്രശസ്യതേ||൫൫||
View original
अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||
Show commentary
അനനുയോജ്യമിതി നാനുയോഗാര്ഹമ്||൫൫||
Adhikarana ൪൩ (൫൬) · Śloka ൫൬
അഥ ച്ഛലം- ഛലം നാമ പരിശഠമര്ഥാഭാസമനര്ഥകം വാഗ്വസ്തുമാത്രമേവ|
തദ്ദ്വിവിധം- വാക്ഛലം, സാമാന്യച്ഛലം ച|
തത്ര വാക്ഛലം നാമ യഥാ- കശ്ചിദ്ബ്രൂയാത്- നവതന്ത്രോऽയം ഭിഷഗിതി, അഥ ഭിഷഗ് ബ്രൂയാത്- നാഹം നവതന്ത്ര ഏകതന്ത്രോऽഹമിതി; പരോ ബ്രൂയാത്- നാഹം ബ്രവീമി നവ തന്ത്രാണി തവേതി, അപി തു നവാഭ്യസ്തം തേ തന്ത്രമിതി; ഭിഷക് ബ്രൂയാത്- ന മയാ നവാഭ്യസ്തം തന്ത്രമ്, അനേകധാऽഭ്യസ്തം മയാ തന്ത്രമിതി; ഏതദ്വാക്ഛലമ്|
സാമാന്യച്ഛലം നാമ യഥാ- വ്യാധിപ്രശമനായൌഷധമിത്യുക്തേ, പരോ ബ്രൂയാത്- സത് സത്പ്രശമനായേതി കിം നു ഭവാനാഹ; സന് ഹി രോഗഃ, സദൌഷധം; യദി ച സത് സത്പ്രശമനായ ഭവതി, തത്ര സത് കാസഃ, സത് ക്ഷയഃ, സത്സാമാന്യാത് കാസസ്തേ ക്ഷയപ്രശമനായ ഭവിഷ്യതീതി|
ഏതത് സാമാന്യച്ഛലമ്||൫൬||
View original
अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव|
तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च|
तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्|
सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति|
एतत् सामान्यच्छलम्||५६||
Show commentary
ഛലമിത്യാദി| പരിശഠമിതി വഞ്ചനാപ്രവൃത്തമ്| അര്ഥവദിവാഭാസത ഇത്യര്ഥാഭാസഃ| ഏതദേവ വിവൃണോതി- അപാര്ഥകമിത്യാദി| അപഗതസമീചീനാര്ഥത്വേന വാഗ്വസ്തുമാത്രമിത്യര്ഥഃ| ഛലം ഹ്യഭിപ്രേതാര്ഥാദര്ഥാന്തരം പരികല്പ്യ പരവചനോപഘാതായ പ്രതികല്പ്യതേ| യദുക്തം ന്യായേ “വചനവിഘാതോऽര്ഥവികല്പോപപത്ത്യാ ച്ഛലമ്” (ന്യാ. ദ. ൧/൨/൧൦) ഇതി| അത്ര വാക്ഛലേ ഏവോപചാരച്ഛലം ന്യായോക്തം സമ്ഭവതി| സാമാന്യശബ്ദോക്തേ ഹ്യര്ഥേ വക്തുരഭിപ്രായാദര്ഥാന്തരകല്പനാ വാക്ഛലം; തേന ‘മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തി’ ഇത്യത്രാപി മഞ്ചശബ്ദോ മുഖ്യഃ സന് മഞ്ചേ വര്തതേ, ഉപചാരാത്തു മഞ്ചസ്ഥേഷു പുരുഷേഷു മഞ്ചശബ്ദപ്രയോഗേ സതി ‘കഥമചേതനാ മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തി’?, ഇത്യാക്ഷേപോ വാക്ഛല ഏവ പ്രവിശതീതി ഭാവഃ| നവതന്ത്രോऽയമിത്യാദി വ്യക്തമ്| സാമാന്യച്ഛലലക്ഷണമത്രാനുക്തം, തത്ര ന്യായോക്തലക്ഷണമേവ ജ്ഞേയം; യഥാ- ‘സമ്ഭവതോऽര്ഥസ്യാതിസാമാന്യയോഗാദസമ്ഭൂതാര്ഥകല്പനാ സാമാന്യച്ഛലമ്’ (ന്യാ. ദ. ൧/൨/൧൩) ഇതി| സത് സത്പ്രശമായേതി സതാ സതഃ പ്രശമഃ ക്രിയതേ ഇതി തവ മതമിതി കൃത്വാ ച്ഛലവാദീ പൂര്വപക്ഷം കരോതി, തേനാവിവക്ഷിതേന സത്ത്വസാമാന്യേന പ്രത്യവസ്ഥാനാത് സാമാന്യച്ഛലം ഭവതി||൫൬||
Adhikarana ൪൪ (൫൭) · Śloka ൫൭
അഥാഹേതുഃ- അഹേതുര്നാമപ്രകരണസമഃ, സംശയസമഃ, വര്ണ്യസമശ്ചേതി|
തത്ര പ്രകരണസമോ നാമാഹേതുര്യഥാ- അന്യഃ ശരീരാദാത്മാ നിത്യ ഇതി; പരോ ബ്രൂയാത്- യസ്മാദന്യഃ ശരീരാദാത്മാ, തസ്മാന്നിത്യഃ; ശരീരം ഹ്യനിത്യമതോ വിധര്മിണാ ചാത്മനാ ഭവിതവ്യമിത്യേഷ ചാഹേതുഃ; നഹി യ ഏവ പക്ഷഃ സ ഏവ ഹേതുരിതി|
സംശയസമോ നാമാഹേതുര്യ ഏവ സംശയഹേതുഃ സ ഏവ സംശയച്ഛേദഹേതുഃ; യഥാ- അയമായുര്വേദൈകദേശമാഹ, കിന്ന്വയം ചികിത്സകഃ സ്യാന്ന വേതി സംശയേ പരോ ബ്രൂയാത്- യസ്മാദയമായുര്വേദൈകദേശമാഹ തസ്മാച്ചികിത്സകോऽയമിതി, ന ച സംശയച്ഛേദഹേതും വിശേഷയതി, ഏഷ ചാഹേതുഃ; ന ഹി യ ഏവ സംശയഹേതുഃ, സ ഏവ സംശയച്ഛേദഹേതുര്ഭവതി|
വര്ണ്യസമോ നാമാഹേതുഃ- യോ ഹേതുര്വര്ണ്യാവിശിഷ്ടഃ; യഥാ- കശ്ചിദ്ബൂയാത്- അസ്പര്ശത്വാദ്ബുദ്ധിരനിത്യാ ശബ്ദവദിതി; അത്ര വര്ണ്യഃ ശബ്ദോ ബുദ്ധിരപി വര്ണ്യാ, തദുഭയവര്ണ്യാവിശിഷ്ടത്വാദ്വര്ണ്യസമോऽപ്യഹേതുഃ||൫൭||
View original
अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति|
तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति|
संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति|
वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||
Show commentary
അഹേതുഃ അസാധകഹേതുരിത്യര്ഥഃ| പ്രക്രിയതേ സാധ്യത്വേനാധിക്രിയത ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ പ്രകരണം പക്ഷഃ , തേന സമഃ പ്രകരണസമഃ| അന്യഃ ശരീരാദാത്മാ നിത്യ ഇതി പ്രതിജ്ഞായാം ശരീരാദന്യത്വം നിത്യത്വം ചാത്മനഃ സാധ്യമ്| അതോ വിധര്മിണേതി ശരീരാദനിത്യാദ്വിധര്മിണാ നിത്യേനേത്യര്ഥഃ| യ ഏവ പക്ഷ ഇത്യനേനാന്യത്വം ച ശരീരാദാത്മനോ ന സിദ്ധമിതി ദര്ശയതി, സതി ഹി നിത്യത്വേ ചേതനാധാരസ്യ ശരീരാദന്യത്വമപി സിധ്യതി; ചാര്വാകപക്ഷേ തു ശരീരമേവ ചേതനമനിത്യം ചേതി തം പ്രത്യുഭയമപി സാധ്യം; ന ച സാധ്യം സാധനം ഭവതി, അസിദ്ധത്വാദിതി ഭാവഃ| അയമായുര്വേദൈകദേശമാഹേതി ആയുര്വേദൈകദേശാഭിധാനം ചികിത്സകാചികിത്സകഗമകത്വേന സംശയഹേതുഃ, ഏകദേശകഥനം ഹി ശാസ്ത്രാനഭ്യാസേऽപി കുതശ്ചിച്ഛ്രവണാദപി ഭവതീതി ഭാവഃ| ന സംശയച്ഛേദഹേതും വിശേഷയതീതി ന സംശയച്ഛേദഹേതും വിശിഷ്ടം ദര്ശയതീത്യര്ഥഃ| ഏഷ ചാഹേതുരിതി യഥോക്തോ ഹേതുരഹേതുഃ സംശയോച്ഛേദേ ഇത്യര്ഥഃ| വര്ണ്യേന സാധ്യേന ദൃഷ്ടാന്തോऽപ്യസിദ്ധത്വേന സമ ഇതി വര്ണ്യസമഃ| വര്ണ്യഃ ശബ്ദ ഇതി അസ്പര്ശത്വയോഗാദനിത്യത്വേന ശബ്ദോऽപി സാധ്യഃ, ന ച സാധ്യോ ദൃഷ്ടാന്തോ ഭവതി| ഉഭയവര്ണ്യാവിശിഷ്ടത്വാദിതി ഉഭയത്ര വര്ണ്യേ ദൃഷ്ടാന്തേ ച വര്ണ്യസ്യ സാധ്യസ്യ സാധ്യത്വേനാവിശിഷ്ടത്വാദിത്യര്ഥഃ||൫൭||
Adhikarana ൪൫ (൫൮) · Śloka ൫൮
അഥാതീതകാലമ്- അതീതകാലം നാമ യത് പൂര്വം വാച്യം തത് പശ്ചാദുച്യതേ, തത് കാലാതീതത്വാദഗ്രാഹ്യം ഭവതീതി; പൂര്വം വാ നിഗ്രഹപ്രാപ്തമനിഗൃഹ്യ പരിഗൃഹ്യ പക്ഷാന്തരിതം പശ്ചാന്നിഗൃഹീതേ, തത്തസ്യാതീതകാലത്വാന്നിഗ്രഹവചനമസമര്ഥം ഭവതീതി||൫൮||
View original
अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||
Show commentary
യത് പൂര്വം വാച്യം തത് പശ്ചാദുച്യതേ ഇതി യഥാ നിഗമനമഭിധായ പശ്ചാത് പ്രതിജ്ഞോച്യതേ| നിഗ്രഹപ്രാപ്തമിതി നിഗ്രഹണീയം ജ്ഞാതമ്||൫൮||
Adhikarana ൪൬ (൫൯) · Śloka ൫൯
അഥോപാലമ്ഭഃ- ഉപാലമ്ഭോ നാമ ഹേതോര്ദോഷവചനം; യഥാ- പൂര്വമഹേതവോ ഹേത്വാഭാസാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൫൯||
View original
अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||
Show commentary
ഹേതോര്ദോഷവചനമിത്യനേന കാലാത്യയാപദിഷ്ടാസിദ്ധയോര്ദ്വയോരപീഹാനുക്തയോര്ഗ്രഹണം കര്തവ്യമ്; ഉദാഹരണാര്ഥം ത്വഹേതവ ഉക്താഃ| ഹേതുവദാഭാസന്ത ഇതി ഹേത്വാഭാസാഃ||൫൯||
Adhikarana ൪൭ (൬൦-൬൧) · Śloka ൬൧
അഥ പരിഹാരഃ- പരിഹാരോ നാമ തസ്യൈവ ദോഷവചനസ്യ പരിഹരണം; യഥാ- നിത്യമാത്മനി ശരീരസ്ഥേ ജീവലിങ്ഗാന്യുപലഭ്യന്തേ, തസ്യ ചാപഗമാന്നോപലഭ്യന്തേ, തസ്മാദന്യഃ ശരീരാദാത്മാ നിത്യശ്ചേതി||൬൦||
അഥ പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ- പ്രതിജ്ഞാഹാനിര്നാമ സാ പൂര്വപരിഗൃഹീതാം പ്രതിജ്ഞാം പര്യനുയുക്തോ യത് പരിത്യജതി, യഥാ പ്രാക് പ്രതിജ്ഞാം കൃത്വാ നിത്യഃ പുരുഷ ഇതി, പര്യനുയുക്തസ്ത്വാഹ- അനിത്യ ഇതി||൬൧||
View original
अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०||
अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||
Show commentary
യഥാ നിത്യമാത്മനീത്യാദിനാ പ്രകരണസമത്വേനോക്തഹേതൌ ദോഷമുദ്ധരതി| നിത്യമിതി സര്വദാ| ജീവലിങ്ഗാനി പ്രതിസന്ധാനസ്മരണാദീനി| തസ്യാപഗമാന്നോപലഭ്യന്ത ഇത്യനേന മൃതശരീരേ ചേതനാദ്യഭാവാദന്യദേവ തത്കാരണമുന്നീയതേ, യദപഗമാന്ന ചേതയതേ മൃതശരീരം, തസ്മാദന്യത്വമാത്മനഃ സിദ്ധം, തതശ്ച ശരീരാദന്യത്വാച്ഛരീരവിധര്മിത്വേന പൂര്വവ്യുത്പാദിതേന നിത്യത്വമപി സിധ്യതീത്യാഹ- നിത്യശ്ചേതി||൬൦-൬൧||
Adhikarana ൪൮ (൬൨-൬൪) · Śloka ൬൪
അഥാഭ്യനുജ്ഞാ- അഭ്യനുജ്ഞാ നാമ സാ യ ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭ്യുപഗമഃ||൬൨||
അഥ ഹേത്വന്തരം- ഹേത്വന്തരം നാമ പ്രകൃതഹേതൌ വാച്യേ യദ്വികൃതഹേതുമാഹ||൬൩||
അഥാര്ഥാന്തരമ്- അര്ഥാന്തരം നാമൈകസ്മിന് വക്തവ്യേऽപരം യദാഹ|
യഥാ- ജ്വരലക്ഷണേ വാച്യേ പ്രമേഹലക്ഷണമാഹ||൬൪||
View original
अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२||
अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३||
अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह|
यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||
Show commentary
ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭ്യുപഗമോ യഥാ- “ഭവാന് ചൌര” ഇത്യുക്തേ സ്വദോഷമപരിഹൃത്യ വചനം- ഭവാനപി ചൌര ഇതി| ഏതദ്ധി വചനം സ്വീയമനിഷ്ടം ചൌരത്വം പരസ്യ ചേഷ്ടം ചൌരത്വമഭ്യനുജാനാതി| തദേവം വചനം ന്യായേ “മതാനുജ്ഞാ” ശബ്ദേനോച്യതേ||൬൨-൬൪||
Adhikarana ൪൯ (൬൫-൬൬) · Śloka ൬൬
അഥ നിഗ്രഹസ്ഥാനം- നിഗ്രഹസ്ഥാനം നാമ പരാജയപ്രാപ്തിഃ; തച്ച ത്രിരഭിഹിതസ്യ വാക്യസ്യാപരിജ്ഞാനം പരിഷദി വിജ്ഞാനവത്യാം, യദ്വാ അനനുയോജ്യസ്യാനുയോഗോऽനുയോജ്യസ്യ ചാനനുയോഗഃ|
പ്രതിജ്ഞാഹാനിഃ, അഭ്യനുജ്ഞാ, കാലാതീതവചനമ്, അഹേതുഃ, ന്യൂനമ്, അധികം, വ്യര്ഥമ്, അനര്ഥകം, പുനരുക്തം, വിരുദ്ധം, ഹേത്വന്തരമ്, അര്ഥാന്തരം ച നിഗ്രഹസ്ഥാനമ്||൬൫||
ഇതി വാദമാര്ഗപദാനി യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദിഷ്ടാനി ഭവന്തി||൬൬||
View original
अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः|
प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५||
इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||
Show commentary
നിഗ്രഹസ്യ പരാജയസ്യ സ്ഥാനമിവ സ്ഥാനം കാരണമിതി നിഗ്രഹസ്ഥാനമ്| പരിഷദി വിജ്ഞാനവത്യാമിത്യനേന യദി പരിഷത്തസ്യ ത്രിരഭിഹിതസ്യാര്ഥം വിജാനാതി, പ്രതിവാദീ ച ന ജാനാതി, തദാ തസ്യ നിഗ്രഹസ്ഥാനം ഭവതി| അന്യാനപ്യുക്താനേവ നിഗ്രഹസ്ഥാനത്വേനാഹ - അനനുയോജ്യസ്യാനുയോഗ ഇത്യാദി| ഏതേ ച വ്യാകൃതാ ഏവ| അത്ര ചാപ്രതിഭാദയോऽപി ന്യായോക്താ അന്തര്ഭാവനീയാ ബുദ്ധിമദ്ഭിഃ, ആയുവേദേ തഥാവിധോപകാരകത്വാഭാവാദേതത് പ്രപഞ്ചവിഷയമപി ന പ്രപഞ്ചിതം; ന്യായവിദാം ത്വേതദനുക്തമപി സുഗമമേവ , തദവേദിനാം ച മനാക്പ്രപഞ്ചോക്തമപി നാലം ജ്ഞാനായേത്യലം പ്രപഞ്ചേന||൬൫-൬൬||
Adhikarana ൫൦ (൬൭) · Śloka ൬൭
വാദസ്തു ഖലു ഭിഷജാം പ്രവര്തമാനോ പ്രവര്തേതായുര്വേദ ഏവ, നാന്യത്ര|
അത്ര ഹി വാക്യപ്രതിവാക്യവിസ്തരാഃ കേവലാശ്ചോപപത്തയഃ സര്വാധികരണേഷു|
താഃ സര്വാഃ സമവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ സര്വം വാക്യം ബ്രൂയാത്, നാപ്രകൃതകമശാസ്ത്രമപരീക്ഷിതമസാധകമാകുലമവ്യാപകം വാ|
സര്വം ച ഹേതുമദ്ബ്രൂയാത്|
ഹേതുമന്തോ ഹ്യകലുഷാഃ സര്വ ഏവ വാദവിഗ്രഹാശ്ചികിത്സിതേ കാരണഭൂതാഃ, പ്രശസ്തബുദ്ധിവര്ധകത്വാത്; സര്വാരമ്ഭസിദ്ധിം ഹ്യാവഹത്യനുപഹതാ ബുദ്ധിഃ||൬൭||
View original
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र|
अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु|
ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा|
सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्|
हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||
Show commentary
ഇദാനീം യഥോക്തവാദ ഏവായുര്വേദേ ആയുര്വേദാധ്യായിഭിഃ കര്തവ്യഃ, ഏവമ്ഭൂതസ്യൈവ വാദസ്യ വിവക്ഷിതത്വം സമ്യഗ്ജ്ഞാനജനകത്വാദിത്യാഹ- വാദ ഇത്യാദി| അഥ കിമര്ഥം വാദവിഷയാഃ സന്തീത്യാഹ- അത്ര ഹീത്യാദി| സര്വാധികരണേഷു ‘സന്തി’ ഇതി ശേഷഃ| അവ്യാപകം വേതി ബ്രൂയാദിതി പൂര്വേണ സമ്ബന്ധഃ| വാദോ വിഗ്രഹഃ ശരീരമിവ യേഷാം തേ വാദവിഗ്രഹാ ജല്പഭേദാ വിതണ്ഡാഭേദാശ്ച| പ്രശസ്തബുദ്ധികര്തൃത്വേന കഥം വാദശ്ചികിത്സായാം കാരണം ഭവതീത്യാഹ- സര്വേത്യാദിനാ| ന കേവലം ചികിത്സാസിദ്ധിം കരോത്യനുപഹതാ ബുദ്ധിഃ, കിന്തു സര്വാരമ്ഭസിദ്ധിം കരോതീത്യര്ഥഃ||൬൭||
Adhikarana ൫൧ (൬൮) · Śloka ൬൮
ഇമാനി ഖലു താവദിഹ കാനിചിത് പ്രകരണാനി ഭിഷജാം ജ്ഞാനാര്ഥമുപദേക്ഷ്യാമഃ|
ജ്ഞാനപൂര്വകം ഹി കര്മണാം സമാരമ്ഭം പ്രശംസന്തി കുശലാഃ|
ജ്ഞാത്വാ ഹി കാരണ-കരണ-കാര്യയോനി-കാര്യ-കാര്യഫലാനുബന്ധ-ദേശ-കാല-പ്രവൃത്ത്യുപായാന് സമ്യഗഭിനിര്വര്തമാനഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്താവിഷ്ടഫലാനുബന്ധം കാര്യമഭിനിര്വര്തയത്യനതിമഹതാ യത്നേന കര്താ||൬൮||
View original
इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः|
ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः|
ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||
Show commentary
സമ്പ്രതി ബുദ്ധേര്വര്ധനകാരണതദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാവിധ്യഭിധാനപ്രസങ്ഗേണായുര്വേദോപയുക്തകാരണാദ്യഭിധായകാന്യപി പ്രകരണാനി ബുദ്ധിവര്ധനാന്യഭിധാതും പ്രതിജാനീതേ- ഇമാനീത്യാദി| ജ്ഞാനപൂര്വകമിതി കര്തവ്യകാര്യാനുഗുണപദാര്ഥജ്ഞാനപൂര്വകമിത്യര്ഥഃ| യാനി ജ്ഞാത്വാ ക്രിയമാണം കാര്യം സാധു ഭവതി താന്യാഹ- ജ്ഞാത്വാ ഹീത്യാദി| അഭിനിര്വര്തമാന ഇതി ആഭിമുഖ്യേന വര്തമാനഃ| ഇഷ്ടം താദാത്വികം ഫലമനുബന്ധശ്ചായതീയഫലം യസ്യ തദിഷ്ടഫലാനുബന്ധമ്||൬൮||
Adhikarana ൫൨ (൬൯) · Śloka ൬൯
തത്ര കാരണം നാമ തദ് യത് കരോതി, സ ഏവ ഹേതുഃ, സ കര്താ||൬൯||
View original
तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||
Show commentary
ഉക്താനി കാരണാദീനി വ്യാകരോതി- തത്രേത്യാദിനാ| യദിതി കാരണപ്രത്യവമര്ശാന്നപുംസകമ്| കരോതീതി സ്വാതന്ത്ര്യേണ കരോതി| തേനേഹ കാരണശബ്ദേന സ്വതന്ത്രകാരണം കര്തൃലക്ഷണമുച്യതേ||൬൯||
Adhikarana ൫൩ (൭൦) · Śloka ൭൦
കരണം പുനസ്തദ് യദുപകരണായോപകല്പതേ കര്തുഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തൌ പ്രയതമാനസ്യ||൭൦||
View original
करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||
Show commentary
കരണം വിവൃണോതി- കരണം പുനരിത്യാദി| ഉപകരണായേതി കര്തുഃ സമ്പാദ്യേ കാര്യേ സന്നിഹിതം സഹകാരിതയാ വ്യാപ്രിയതേ| കാര്യാഭിനിര്വൃത്താവിതി കാര്യാഭിനിര്വൃത്തിമുദ്ദിശ്യ| യതമാനസ്യേതി യത്നം കുര്വതഃ| ഏതേന യഃ കാര്യേ കാരണാന്തരപ്രേരകഃ, സ ചാത്ര കര്താ കാരണശബ്ദേനോച്യതേ; യത്തു കര്ത്രധീനവ്യാപാരേ സാധകതമം, തത് കരണമ്| കര്തൃത്വം ച തസ്യൈവ മുഖ്യം യോ ഹി ബുദ്ധിപ്രയത്നയുക്തത്വാദിതരകാരണപ്രേരകോ ഭവതി, അചേതനേ തു കര്തൃത്വവ്യപദേശഃ സ്വാതന്ത്ര്യവിവക്ഷയാ ഭാക്തഃ||൭൦||
Adhikarana ൫൪ (൭൧) · Śloka ൭൧
കാര്യയോനിസ്തു സാ യാ വിക്രിയമാണാ കാര്യത്വമാപദ്യതേ||൭൧||
View original
कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||
Show commentary
കാര്യസ്യ യോനിഃ സമവായികാരണം കാര്യയോനിഃ| യേത്യാദി യാ യോനിഃ കാരണരൂപാ വിക്രിയമാണാ രൂപാന്തരമാപദ്യമാനാ കാര്യത്വമാപദ്യതേ കാര്യരൂപാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| തത്ര ഘടസ്യ മൃത്തികാ കാര്യയോനിഃ; മൃദേവ ഹ്യവസ്ഥാന്തരപ്രാപ്ത്യാ ഘടോ ഭവതി||൭൧||
Adhikarana ൫൫ (൭൨) · Śloka ൭൨
കാര്യം തു തദ്യസ്യാഭിനിര്വൃത്തിമഭിസന്ധായ കര്താ പ്രവര്തതേ||൭൨||
View original
कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||
Show commentary
അഭിനിര്വൃത്തിമഭിസന്ധായേതി കര്തവ്യതാബുദ്ധിം സ്ഥിരീകൃത്യ||൭൨||
Adhikarana ൫൬ (൭൩) · Śloka ൭൩
കാര്യഫലം പുനസ്തദ് യത്പ്രയോജനാ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തിരിഷ്യതേ||൭൩||
View original
कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||
Show commentary
കാര്യഫലശബ്ദേനേഹ താദാത്വികം കാര്യഫലം ജ്ഞേയം, യഥാ- കുമ്ഭകാരസ്യ ഘടകരണേ തന്മൂല്യപ്രാപ്തിഃ; അനുബന്ധസ്ത്വായതീയം ഫലം, യഥാ- ഘടമൂല്യവിനിയോഗഃ കുടുമ്ബപോഷണാദൌ||൭൩||
Adhikarana ൫൭ (൭൪) · Śloka ൭൪
അനുബന്ധഃ ഖലു സ യഃ കര്താരമവശ്യമനുബധ്നാതി കാര്യാദുത്തരകാലം കാര്യനിമിത്തഃ ശുഭോ വാऽപ്യശുഭോ ഭാവഃ||൭൪||
View original
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||
Show commentary
അനുബധ്നാതീതി ഉത്തരകാലം കര്താരമുപതിഷ്ഠതേ| ശുഭോ വാऽപ്യശുഭോ വേതി ശുഭസ്യ കാര്യസ്യ ശുഭഃ, അശുഭസ്യ ചാശുഭഃ||൭൪||
Adhikarana ൫൮ (൭൫) · Śloka ൭൫
ദേശസ്ത്വധിഷ്ഠാനമ്||൭൫||
View original
देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||
Show commentary
ദേശസ്ത്വധിഷ്ഠാനമിതി കാര്യാനുഗുണോऽനനുഗുണോ വാ ആധാരരൂപോ ദേശഃ||൭൫||
Adhikarana ൫൯ (൭൬) · Śloka ൭൬
കാലഃ പുനഃ പരിണാമഃ||൭൬||
View original
कालः पुनः परिणामः||७६||
Show commentary
പരിണാമ ഇതി പരിണാമീ ഋത്വയനാദിരൂപഃ കാലഃ| തേന നിത്യഗം കാലം നിരസ്യതി, തസ്യ സര്വസാധാരണത്വേന കാര്യം പ്രത്യനപേക്ഷണീയത്വാത്||൭൬||
Adhikarana ൬൦ (൭൭) · Śloka ൭൭
പ്രവൃത്തിസ്തു ഖലു ചേഷ്ടാ കാര്യാര്ഥാ; സൈവ ക്രിയാ, കര്മ, യത്നഃ, കാര്യസമാരമ്ഭശ്ച||൭൭||
View original
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||
Show commentary
പ്രവൃത്തേശ്ചേഷ്ടാദിശബ്ദാഃ പര്യായാ ഏവ ലക്ഷണമ്||൭൭||
Adhikarana ൬൧ (൭൮) · Śloka ൭൮
ഉപായഃ പുനസ്ത്രയാണാം കാരണാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക് കാര്യകാര്യഫലാനുബന്ധവര്ജ്യാനാം, കാര്യാണാമഭിനിര്വര്തക ഇത്യതസ്തൂപായഃ ; കൃതേ നോപായാര്ഥോऽസ്തി, ന ച വിദ്യതേ തദാത്വേ, കൃതാച്ചോത്തരകാലം ഫലം, ഫലാച്ചാനുബന്ധ ഇതി||൭൮||
View original
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||
Show commentary
ഉപായമാഹ- ഉപായഃ പുനരിത്യാദി| സൌഷ്ഠവമിതി സുഷ്ഠുത്വം കര്ത്രാദീനാം കാര്യാനുഗുണയോഗിത്വമിത്യര്ഥഃ| അഭിവിധാനം ച സമ്യഗിതി കാരണാദീനാം കാര്യാനുഗുണ്യേനാവസ്ഥാനം, യഥാ- ഭേഷജസ്യ ശിരോവിരേചനകാരകസ്യ താപനപിചുദാനമിത്യാദി; യഥാ വാ പടകാരണാനാം തന്ത്വാദീനാം പടവാപനയോഗ്യതയാऽവസ്ഥാനമ്| ഏതച്ചോപായരൂപം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച കാര്യാദിത്രികരഹിതാനാം കാരണാദീനാം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- കാര്യേത്യാദി| ഉപായസ്യ സ്വരൂപാന്തരമാഹ - കാര്യാണാമഭിനിര്വര്തക ഇത്യതസ്തൂപായ ഇതി| അസത്യുപായേ കാരണാദീനി കാര്യം ന കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ| അഥ കഥം കാര്യാദിഷൂപായത്വം ന സമ്ഭവതീത്യാഹ- കൃത ഇത്യാദി| ഉപായോ ഹി കാര്യകാരകഃ, തത്ര കൃതേ ഉത്പന്നേ കാര്യേ നോപായാര്ഥോऽസ്തി, ന ഹി കൃതം പുനഃ ക്രിയതേ; തേന കാര്യഗതമപ്യുപായത്വം ന പുനഃ കാര്യോത്പാദേ സ്വീകുര്മഃ| അഥാനുത്പന്നേ കാര്യേ ഉപായരൂപതാ ഭവിഷ്യതീത്യാഹ- ന ച വിദ്യതേ തദാത്വേ; ‘കാര്യമ്’ ഇതി ശേഷഃ; തദാത്വേ കാര്യോത്പത്തേഃ പൂര്വം കാര്യമേവ നാസ്തി, തേന തദാത്വേऽപ്യുപായത്വം കാര്യസ്യ നാസ്തീതി| യദാ ച കാര്യ ഏവോപായത്വമുപായോത്തരകാലീനത്വേന നാസ്തി തദാ കാര്യോത്തരകാലജയോഃ ഫലാനുബന്ധയോരപി ഉപായാര്ഥോ നാസ്തീത്യാഹ- കൃതാച്ചോത്തരകാലമിത്യാദി||൭൮||
Adhikarana ൬൨ (൭൯) · Śloka ൭൯
ഏതദ്ദശവിധമഗ്രേ പരീക്ഷ്യം, തതോऽനന്തരം കാര്യാര്ഥാ പ്രവൃത്തിരിഷ്ടാ|
തസ്മാദ്ഭിഷക് കാര്യം ചികീര്ഷുഃ പ്രാക് കാര്യസമാരമ്ഭാത് പരീക്ഷയാ കേവലം പരീക്ഷ്യം പരീക്ഷ്യ കര്മ സമാരഭേത കര്തുമ്||൭൯||
View original
एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा|
तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||
Show commentary
ഉപസംഹരതി- ഏതദിത്യാദി||൭൯||
Adhikarana ൬൩ (൮൦) · Śloka ൮൦
തത്ര ചേദ്ഭിഷഗഭിഷഗ്വാ ഭിഷജം കശ്ചിദേവം ഖലു പൃച്ഛേദ്- വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനി പ്രയോക്തുകാമേന ഭിഷജാ കതിവിധയാ പരീക്ഷയാ കതിവിധമേവ പരീക്ഷ്യം, കശ്ചാത്ര പരീക്ഷ്യവിശേഷഃ, കഥം ച പരീക്ഷിതവ്യഃ, കിമ്പ്രയോജനാ ച പരീക്ഷാ, ക്വ ച വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, ക്വ ച നിവൃത്തിഃ, പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗേ ച കിം നൈഷ്ഠികം, കാനി ച വമനാദീനാം ഭേഷജദ്രവ്യാണ്യുപയോഗം ഗച്ഛന്തീതി||൮൦||
View original
तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||
Show commentary
സമ്പ്രത്യുക്തം കാരണാദിദശകം വൈദ്യോപയുക്തഭിഷഗാദിദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയിതും തത്ര ചേദിത്യാദിപ്രകരണമാരഭതേ| അഭിഷഗ്വേതി കിഞ്ചിദ്ഭിഷഗിത്യര്ഥഃ| കതിവിധം പരീക്ഷ്യമിതി കതിപ്രകാരം പരീക്ഷണീയമ്| പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗ ഇതി പ്രവൃത്ത്യനുഗുണനിവൃത്ത്യനുഗുണയോര്ലക്ഷണയോരേകത്ര മേലകേ| കിം നൈഷ്ഠികമിതി നിഷ്ഠാ നിശ്ചയസ്തദ്ഭവം നൈഷ്ഠികം; കിം നിശ്ചയേന കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൮൦||
Adhikarana ൬൪ (൮൧) · Śloka ൮൧
സ ഏവം പൃഷ്ടോ യദി മോഹയിതുമിച്ഛേത്, ബ്രൂയാദേനം- ബഹുവിധാ ഹി പരീക്ഷാ തഥാ പരീക്ഷ്യവിധിഭേദഃ, കതമേന വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്നയാ പരീക്ഷയാ കേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യസ്യ ഭിന്നസ്യ ഭേദാഗ്രം ഭവാന് പൃച്ഛത്യാഖ്യായമാനം ; നേദാനീം ഭവതോऽന്യേന വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്നയാ പരീക്ഷയാऽന്യേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യസ്യ ഭിന്നസ്യാഭിലഷിതമര്ഥം ശ്രോതുമഹമന്യേന പരീക്ഷാവിധിഭേദേനാന്യേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ പരീക്ഷ്യം ഭിത്ത്വാऽന്യഥാऽऽചക്ഷാണ ഇച്ഛാം പൂരയേയമിതി||൮൧||
View original
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||
Show commentary
യദി മോഹയിതുമിച്ഛേദിതി യദി വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാപ്രവൃത്തത്വേന മോഹയിതുമിച്ഛേദിത്യര്ഥഃ| തഥേതി ബഹുവിധ ഇത്യര്ഥഃ| വിധിരൂപോ ഭേദോ വിധിഭേദഃ, തസ്യ പ്രകൃത്യന്തരമിതി കാരണാന്തരമ്| ഭേദാഗ്രമിതി ഭേദപരിമാണം, ഭേദപരിമാണം ചേഹ ഭേദസങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദ ഏവ ജ്ഞേയഃ| ആഖ്യായമാനമിതി ച്ഛേദഃ| കിമര്ഥമേവം പുനഃ പൃച്ഛസീത്യാകാങ്ക്ഷായാമാഹ- നേദാനീമിത്യാദി| ഭവതോऽന്യഥാ ശ്രോതുമഭിലഷിതമര്ഥമഹമന്യഥാऽऽചക്ഷാണോ ന ഭവത ഇച്ഛാം പൂരയേയം; തേന ത്വമേവ താവദ്വിശേഷയിത്വാ പൃച്ഛേതി വാക്യാര്ഥഃ| യദാ തു, ‘വേദാനീം ന പൂരയേയമ് ’ ഇതിപാഠഃ, തദാ വേദാനീമിത്യഗ്രേ ആചക്ഷാണ ഇച്ഛാം ന പൂരയേയമിതി യോജ്യം; കിംവാ, നേതി പൂര്വേണ യുജ്യതേ| തേന, കതമേന വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണാഖ്യായമാനം ഭവാനിച്ഛതി, കേന വാ വിധിഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണാഖ്യായമാനമിച്ഛതി ന, ഇതി യോജ്യമ്| ഇദാനീമിത്യാദി തു പൂര്വവദാശങ്കായാം വചനമ്| ഏതദ്വിശേഷപൃച്ഛയാ പൃച്ഛകോ വ്യാകുലോ ഭവതീതി ഭാവഃ| പരീക്ഷ്യസ്യാര്ഥം ഭവതഃ ശ്രോതുമഭിലഷിതമന്യഥാ ആചക്ഷാണ ഇതി യോജനാ||൮൧||
Adhikarana ൬൫ (൮൨) · Śloka ൮൨
സ യദുത്തരം ബ്രൂയാത്തത് സമീക്ഷ്യോത്തരം വാച്യം സ്യാദ്യഥോക്തം ച പ്രതിവചനവിധിമവേക്ഷ്യ; സമ്യക് യദി തു ബ്രൂയാന്ന ചൈനം മോഹയിതുമിച്ഛേത്, പ്രാപ്തം തു വചനകാലം മന്യേത, കാമമസ്മൈ ബ്രൂയാദാപ്തമേവ നിഖിലേന||൮൨||
View original
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||
Show commentary
തത് സമീക്ഷ്യേതി തദ്വചനം സമീക്ഷ്യ യദൌപയികം ഭവതി| യഥോക്തം പ്രതിവചനവിധിമിത്യത്രൈവാധ്യായേ വിഗൃഹ്യസമ്ഭാഷാവിധാവുക്തമവേക്ഷ്യോത്തരം വാച്യമ്| പക്ഷാന്തരമാഹ- സമ്യഗിത്യാദി| സമ്യഗ്യദി തു ബ്രൂയാദിതി യദി സന്ധായസമ്ഭാഷായാം ബ്രൂയാത്| പ്രാപ്തമിതി ഉചിതമ്, ഉചിതേ ഹി വചനകാലേ വക്തവ്യമേവ; ആപ്തമേവേതി യഥാര്ഥമേവേത്യര്ഥഃ||൮൨||
Adhikarana ൬൬ (൮൩) · Śloka ൮൩
ദ്വിവിധാ തു ഖലു പരീക്ഷാ ജ്ഞാനവതാം- പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ച|
ഏതദ്ധി ദ്വയമുപദേശശ്ച പരീക്ഷാ സ്യാത്|
ഏവമേഷാ ദ്വിവിധാ പരീക്ഷാ, ത്രിവിധാ വാ സഹോപദേശേന||൮൩||
View original
द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च|
एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्|
एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||
Show commentary
തദേവ യഥാര്ഥമുത്തരം പൂര്വപ്രശ്നേഷു യഥാക്രമേണാഹ- ദ്വിവിധാത്വിത്യാദി| ജ്ഞാനവതാമിത്യാപ്തോപദേശരൂപശാസ്ത്രജനിതജ്ഞാനവതാമ്| പക്ഷാന്തരേ പരീക്ഷാത്രൈവിധ്യമാഹ- ഏതദ്ധീത്യാദി| ഏതച്ച പരീക്ഷായാ ദ്വൈവിധ്യം ത്രൈവിധ്യം വാ ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയ ഏവ വ്യാഖ്യാതമ്||൮൩||
Adhikarana ൬൭ (൮൪) · Śloka ൮൪
ദശവിധം തു പരീക്ഷ്യം കാരണാദി യദുക്തമഗ്രേ, തദിഹ ഭിഷഗാദിഷു സംസാര്യ സന്ദര്ശയിഷ്യാമഃ- ഇഹ കാര്യപ്രാപ്തൌ കാരണം ഭിഷക്, കരണം പുനര്ഭേഷജം, കാര്യയോനിര്ധാതുവൈഷമ്യം, കാര്യം ധാതുസാമ്യം, കാര്യഫലം സുഖാവാപ്തിഃ, അനുബന്ധഃ ഖല്വായുഃ, ദേശോ ഭൂമിരാതുരശ്ച, കാലഃ പുനഃ സംവത്സരശ്ചാതുരാവസ്ഥാ ച, പ്രവൃത്തിഃ പ്രതികര്മസമാരമ്ഭഃ, ഉപായസ്തു ഭിഷഗാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക്|
ഇഹാപ്യസ്യോപായസ്യ വിഷയഃ പൂര്വേണൈവോപായവിശേഷേണ വ്യാഖ്യാതഃ|
ഇതി കാരണാദീനി ദശ ദശസു ഭിഷഗാദിഷു സംസാര്യ സന്ദര്ശിതാനി, തഥൈവാനുപൂര്വ്യൈതദ്ദശവിധം പരീക്ഷ്യമുക്തം ച||൮൪||
View original
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः|
इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||
Show commentary
ഭിഷഗാദിഷു സംസാര്യേതി ഭിഷഗാദീനി ചോപയുക്താന്യുദാഹരണാനി കൃത്വാ| ധാതുവൈഷമ്യമിതി വിഷമതാം ഗതാ ധാതവഃ; ധാതവ ഏവ ഹി വിഷമാമവസ്ഥാം പരിത്യജ്യ സമാവസ്ഥാമാപദ്യമാനാ ആരോഗ്യാഖ്യസ്യ ധാതുസാമ്യസ്യ സമവായികാരണതയാ കാര്യയോനിതാമാപദ്യന്തേ| സുഖാവാപ്തിരിതി അരോഗ്യാവാപ്തിഃ| ഉക്തം ച- “സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യം” (സൂ.അ.൯) ഇതി| ആയുശ്ചാനുബന്ധഫലരൂപം യദ്യപ്യത്ര രോഗിഗതം ന വൈദ്യഗതം, തഥാऽപി വൈദ്യേന കാങ്ക്ഷിതത്വാദ്വൈദ്യഗതമേവ തദ്വിജ്ഞേയമ്| തേനാനുബന്ധലക്ഷണേ കര്താരമഭിപ്രൈതീതി യദുക്തം തദുപപന്നമ്| കര്താ ഹ്യത്ര ഭിഷക്, തേനാതുരഗതമപ്യായുര്ഭിഷഗപേക്ഷിതത്വേന ഭിഷജ ഏവ ഫലമിതി ജ്ഞേയമ്| പ്രതികര്മ ചികിത്സാ| ഇഹാപ്യസ്യേത്യാദി| അത്രാപി കാര്യഫലാനുബന്ധവ്യതിരിക്താനാം കാരണാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച യഥോക്തന്യായേനോപായ ഇതി ദര്ശയതി||൮൪||
Adhikarana ൬൮ (൮൫-൮൬) · Śloka ൮൬
തസ്യ യോ യോ വിശേഷോ യഥാ യഥാ ച പരീക്ഷിതവ്യഃ, സ തഥാ തഥാ വ്യാഖ്യാസ്യതേ||൮൫||
കാരണം ഭിഷഗിത്യുക്തമഗ്രേ, തസ്യ പരീക്ഷാ- ഭിഷങ്നാമ യോ ഭിഷജ്യതി, യഃ സൂത്രാര്ഥപ്രയോഗകുശലഃ, യസ്യ ചായുഃ സര്വഥാ വിദിതം യഥാവത്|
സ ച സര്വധാതുസാമ്യം ചികീര്ഷന്നാത്മാനമേവാദിതഃ പരീക്ഷേത ഗുണിഷു ഗുണതഃ കാര്യാഭിനിര്വൃത്തിം പശ്യന്, കച്ചിദഹമസ്യ കാര്യസ്യാഭിനിര്വര്തനേ സമര്ഥോ ന വേതി; തത്രേമേ ഭിഷഗ്ഗുണാ യൈരുപപന്നോ ഭിഷഗ്ധാതുസാമ്യാഭിനിര്വര്തനേ സമര്ഥോ ഭവതി; തദ്യഥാ- പര്യവദാതശ്രുതതാ, പരിദൃഷ്ടകര്മതാ, ദാക്ഷ്യം, ശൌചം, ജിതഹസ്തതാ, ഉപകരണവത്താ, സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നതാ, പ്രകൃതിജ്ഞതാ, പ്രതിപത്തിജ്ഞാതാ ചേതി||൮൬||
View original
तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५||
कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्|
स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||
Show commentary
കശ്ച പരീക്ഷ്യവിശേഷഃ? കഥം ച പരീക്ഷിതവ്യഃ? ഇതി പ്രശ്നദ്വയോത്തരം ദാതുമാഹ- തസ്യേത്യാദി| യോ യോ വിശേഷ ഇതി കാരണാദീനാം യോ യോ ദൃഷ്ടകര്മത്വാദിഃ സജാതീയാദ്വൈദ്യാതുരാദേസ്തഥാ വിജാതീയാച്ച ഭേഷജാദേര്വിശേഷ ഇത്യര്ഥഃ| യഥാ പരീക്ഷിതവ്യ ഇത്യസ്യോദാഹരണം ‘കച്ചിദഹമസ്യ’ ഇത്യേവം(പ്രകാര)ഗ്രന്ഥേ വക്ഷ്യമാണം ജ്ഞേയമ്| ഭിഷജ്യതി ചികിത്സതി| സര്വഥേതി ഹിതാഹിതസുഖദുഃഖത്വാദിനാ| സ ചേതി കാരണം ഭിഷങ്ന പരേണ പരീക്ഷണീയഃ, കിം ത്വാത്മനാऽപ്യാത്മാനം പരീക്ഷേതേതി ദര്ശയതി | അഥ കഥമാത്മാനം പരീക്ഷേതേത്യാഹ- ഗുണിഷ്വിത്യാദി| ആത്മാനം ഗുണയോഗതയാ പരീക്ഷേതേത്യര്ഥഃ| ഗുണത ഇതി ഹേതൌ പഞ്ചമീ| കച്ചിദിതി ഇച്ഛാപ്രകാശനേ| പ്രതിപത്തിഃ ഉത്പന്നായാമാപദി ഝടിതി കര്തവ്യകരണമ്||൮൫-൮൬||
Adhikarana ൬൯ (൮൭) · Śloka ൮൭
കരണം പുനര്ഭേഷജമ്|
ഭേഷജം നാമ തദ്യദുപകരണായോപകല്പതേ ഭിഷജോ ധാതുസാമ്യാഭിനിര്വൃത്തൌ പ്രയതമാനസ്യ വിശേഷതശ്ചോപായാന്തേഭ്യഃ|
തദ്ദ്വിവിധം വ്യപാശ്രയഭേദാത്- ദൈവവ്യപാശ്രയം, യുക്തിവ്യപാശ്രയം ചേതി|
തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം- മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസസ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദി, യുക്തിവ്യപാശ്രയം- സംശോധനോപശമനേ ചേഷ്ടാശ്ച ദൃഷ്ടഫലാഃ|
ഏതച്ചൈവ ഭേഷജമങ്ഗഭേദാദപി ദ്വിവിധം- ദ്രവ്യഭൂതമഃ, അദ്രവ്യഭൂതം ച|
തത്ര യദദ്രവ്യഭൂതം തദുപായാഭിപ്ലുതമ്|
ഉപായോ നാമ ഭയദര്ശനവിസ്മാപനവിസ്മാരണക്ഷോഭണഹര്ഷണഭര്ത്സനവധബന്ധസ്വപ്നസംവാഹനാദിരമൂര്തോ ഭാവവിശേഷോ യഥോക്താഃ സിദ്ധ്യുപായാശ്ചോപായാഭിപ്ലുതാ ഇതി|
യത്തു ദ്രവ്യഭൂതം തദ്വമനാദിഷു യോഗമുപൈതി|
തസ്യാപീയം പരീക്ഷാ- ഇദമേവമ്പ്രകൃത്യൈവങ്ഗുണമേവമ്പ്രഭാവമസ്മിന് ദേശേ ജാതമസ്മിന്നൃതാവേവം ഗൃഹീതമേവം നിഹിതമേവമുപസ്കൃതമനയാ ച മാത്രയാ യുക്തമസ്മിന് വ്യാധാവേവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യൈവതാവന്തം ദോഷമപകര്ഷത്യുപശമയതി വാ, യദന്യദപി ചൈവംവിധം ഭേഷജം ഭവേത്തച്ചാനേന വിശേഷേണ യുക്തമിതി||൮൭||
View original
करणं पुनर्भेषजम्|
भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः|
तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः|
एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च|
तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्|
उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति|
यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति|
तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||
Show commentary
വിശേഷതശ്ചോപായാന്തേഭ്യ ഇത്യനേന കാര്യയോനിപ്രവൃത്തിദേശകാലോപായേഭ്യോऽന്യദ്യദ്യത് കര്തുരുപകരണം ഭവതി തത് കരണമിതി ദര്ശയതി| കാര്യയോനിര്ഹി ലോകേ വികാര്യകര്മതയാ സാധകതമാത് കരണാത് പൃഥഗുച്യതേ, പ്രവൃത്ത്യുപായയോസ്തു കര്തൃകരണാദിധര്മത്വേന ന കരണസഞ്ജ്ഞാ, ദേശകാലൌ തു ന സാധകതമൌ; തേനോപായാന്തേഭ്യോ യഥോക്തവിശേഷേണ യത് കര്തുരുപകരണം ഭവതി, തത് കരണമ്| അത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയയുക്തിവ്യപാശ്രയദ്വൈവിധ്യേ തു സത്ത്വാവജയോऽപി ഭേഷജമവരുദ്ധം ജ്ഞേയം; സത്ത്വാവജയോ ഹി ദൃഷ്ടദ്വാരോപകാരീ യുക്തിവ്യപാശ്രയേ, തഥാऽദൃഷ്ടദ്വാരോപകാരീ തു ദൈവവ്യപാശ്രയേ പ്രവിശതി| അത ഏവോക്തം യുക്തിവ്യപാശ്രയവ്യാകരണേ- ചേഷ്ടാശ്ച ദൃഷ്ടഫലാ ഇതി| ചേഷ്ടാശബ്ദേന മനശ്ചേഷ്ടാऽപി സത്ത്വാവജയലക്ഷണാ ഗൃഹ്യതേ| പുനരൌഷധസ്യ പ്രകാരാന്തരേണ ദ്വൈവിധ്യമാഹ- അങ്ഗഭേദാദിത്യാദി| അങ്ഗം ശരീരം സ്വരൂപമിതി യാവത്; തേന സ്വരൂപഭേദാദിത്യര്ഥഃ| ദ്രവ്യഭൂതം ദ്രവ്യരൂപമ് ഏവമദ്രവ്യരൂപമ്| ഉപായാഭിപ്ലുതമിതി ഉപായവ്യാപ്തമ്, ഉപായഗ്രഹണഗൃഹീതമിതി യാവത്| ഏവം മന്യതേ- ഭയാദയോऽമൂര്താ ഭാവാ ന സാക്ഷാദാരോഗ്യകാരണാനി ഭവന്തി, കിം തര്ഹി ശരീരസ്ഥിതാനേവ വാതാദീന് തഥാ കുര്വന്തി സമത്വേനോത്പാദ്യമാനാന് യേനാരോഗ്യം ഭവതി, ന ഹ്യമൂര്താനി മൂര്താനാം ശരീരധാതൂനാമുത്പത്തൌ സമവായികാരണാനി ഭവന്തി; ഭേഷജം തു ദ്രവ്യഭൂതം സമശരീരോത്പാദേ സമവായികാരണം ഭവത്യേവ, തേന ദ്രവ്യസ്യാരോഗ്യം പ്രതി സാധകതമത്വം സാധുഃ അമൂര്താനാം തു ഭയാദീനാം ന ഭേഷജവത് സാധകതമത്വമിതി കൃത്വാ ദ്രവ്യജന്യ ഏവ ധാതുസാമ്യേ തേഷാമുപായത്വം യുക്തമ്| ഏവം സൂക്ഷ്മയാ ബുദ്ധ്യാ ഭയാദീനാമുപായത്വം, സ്ഥൂലയാ തു ബുദ്ധ്യാ ഭേഷജത്വമപീതി കൃത്വാ ഭയാദിഷു ഭേഷജവ്യവഹാരശ്ചാചാര്യാഭിമതോ ദ്വിവിധഭേഷജേऽര്ഥേऽദ്രവ്യഭൂതഭയാദിഗ്രഹണാദുന്നീയതേ | ന കേവലമദ്രവ്യഭൂതം ഭേഷജമുപായവ്യാപ്തം, കിം ത്വന്യേऽപി പരിചാരകാദയ ഉപായഗ്രഹണഗൃഹീതാ ഏവേത്യാഹ- യഥോക്താഃ സിദ്ധ്യുപായാശ്ചേതി| യഥോക്താഃ സിദ്ധ്യുപായാഃ പരിചാരകാദയോऽത്ര ദശവിധപരീക്ഷ്യേ സാക്ഷാദനുക്താസ്തേऽപി ഉപായാഭിപ്ലുതാ ഏവേത്യര്ഥഃ| കിംവാ ഉപായാഭിപ്ലുതമിതി ഉപായമിശ്രിതമ്| തത്ര ഭയാദ്യമൂര്തഭേഷജ ഏവ യഥോക്താ ഉപായാഃ കാരണാദിസൌഷ്ഠവസമ്യഗഭിവിധാനരൂപാ അദ്രവ്യഭൂതഭേഷജപക്ഷഗൃഹീതാ ഇത്യര്ഥഃ| തേന, ഭയാദിഷു തഥോപായശബ്ദാഭിധേയേഷു ച അദ്രവ്യഭൂതഭേഷജശബ്ദപ്രയോഗോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യേ തു ‘ഉപായാന്താഭിപ്ലുതമ്’ ഇതി പഠന്തി, തേ ദേശകാലാവേവ അദ്രവ്യഭൂതഭേഷജമിതി വദന്തി; വദന്തി ച ദ്രവ്യശബ്ദേന ക്വാഥകല്കാദ്യുപയോജനീയം ദ്രവ്യമുച്യതേ ഇതി| ഏതച്ച നാതിമനോഹാരി| അനേന ചേതി സാധനഭൂതേന ച ‘ഏവമ്പ്രകൃത്യാ’ ഇത്യാദിനോക്തേന തഥാ സാധ്യേന ച ‘ഏവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യ’ ഇത്യാദിനോക്തേന വിശേഷേണ യുക്തമഭൂദിത്യര്ഥഃ||൮൭||
Adhikarana ൭൦ (൮൮) · Śloka ൮൮
കാര്യയോനിര്ധാതുവൈഷമ്യം, തസ്യ ലക്ഷണം വികാരാഗമഃ|
പരീക്ഷാ ത്വസ്യ വികാരപ്രകൃതേശ്ചൈവോനാതിരിക്തലിങ്ഗവിശേഷാവേക്ഷണം വികാരസ്യ ച സാധ്യാസാധ്യമൃദുദാരുണലിങ്ഗവിശേഷാവേക്ഷണമിതി||൮൮||
View original
कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः|
परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||
Show commentary
തസ്യ ലക്ഷണം ധാതുവൈഷമ്യസ്യ പ്രത്യാത്മരൂപമിത്യര്ഥഃ| വികാരപ്രകൃതേരിതി വികാരകാരണസ്യ ദോഷസ്യേത്യര്ഥഃ||൮൮||
Adhikarana ൭൧ (൮൯) · Śloka ൮൯
കാര്യം ധാതുസാമ്യം, തസ്യ ലക്ഷണം വികാരോപശമഃ|
പരീക്ഷാ ത്വസ്യ- രുഗുപശമനം, സ്വരവര്ണയോഗഃ, ശരീരോപചയഃ, ബലവൃദ്ധിഃ, അഭ്യവഹാര്യാഭിലാഷഃ, രുചിരാഹാരകാലേ, അഭ്യവഹൃതസ്യ ചാഹാരസ്യ കാലേ സമ്യഗ്ജരണം, നിദ്രാലാഭോ യഥാകാലം, വൈകാരിണാം ച സ്വപ്നാനാമദര്ശനം, സുഖേന ച പ്രതിബോധനം, വാതമൂത്രപുരീഷരേതസാം മുക്തിഃ, സര്വാകാരൈര്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ചാവ്യാപത്തിരിതി||൮൯||
View original
कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः|
परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||
Show commentary
സര്വാകാരൈരിതി സര്വശുഭലക്ഷണൈഃ||൮൯||
Adhikarana ൭൨ (൯൦) · Śloka ൯൦
കാര്യഫലം സുഖാവാപ്തിഃ, തസ്യ ലക്ഷണം- മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയശരീരതുഷ്ടിഃ||൯൦||
View original
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||
Show commentary
സുഖാവാപ്തിരിതി ആത്മഗുണസുഖപ്രാപ്തിഃ||൯൦||
Adhikarana ൭൩ (൯൧) · Śloka ൯൧
അനുബന്ധസ്തു ഖല്വായുഃ, തസ്യ ലക്ഷണം- പ്രാണൈഃ സഹ സംയോഗഃ||൯൧||
View original
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||
Show commentary
പ്രാണൈഃ സഹ സംയോഗ ഇതി പ്രാണലക്ഷണേന വായുനാ യോഗ ഇത്യര്ഥഃ| തേന പ്രാണശബ്ദസ്യായുഷോ ഭിന്നാര്ഥത്വാല്ലക്ഷ്യലക്ഷണയോരഭേദഃ ||൯൧||
Adhikarana ൭൪ (൯൨-൯൩) · Śloka ൯൩
ദേശസ്തു ഭൂമിരാതുരശ്ച||൯൨||
തത്ര ഭൂമിപരീക്ഷാ ആതുരപരിജ്ഞാനഹേതോര്വാ സ്യാദൌഷധപരിജ്ഞാനഹേതോര്വാ|
തത്ര താവദിയമാതുരപരിജ്ഞാനഹേതോഃ|
തദ്യഥാ- അയം കസ്മിന് ഭൂമിദേശേ ജാതഃ സംവൃദ്ധോ വ്യാധിതോ വാ; തസ്മിംശ്ച ഭൂമിദേശേ മനുഷ്യാണാമിദമാഹാരജാതമ്, ഇദം വിഹാരജാതമ്, ഇദമാചാരജാതമ്, ഏതാവച്ച ബലമ്, ഏവംവിധം സത്ത്വമ്, ഏവംവിധം സാത്മ്യമ്, ഏവംവിധോ ദോഷഃ, ഭക്തിരിയമ്, ഇമേ വ്യാധയഃ, ഹിതമിദമ്, അഹിതമിദമിതി പ്രായോഗ്രഹണേന |
ഔഷധപരിജ്ഞാനഹേതോസ്തു കല്പേഷു ഭൂമിപരീക്ഷാ വക്ഷ്യതേ||൯൩||
View original
देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२||
तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः|
तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन |
औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||
Show commentary
ക്രമപ്രാപ്തം ദേശമാഹ- ദേശ ഇത്യാദി| ആതുരശബ്ദേനേഹ ശങ്ക്യമാനാതുര്യതയാ സ്വസ്ഥവൃത്തോപപാദനീയഃ സ്വസ്ഥോऽപി ഗൃഹ്യതേ| സോऽപി പരീക്ഷ്യത ഏവ സ്വസ്ഥവൃത്തപ്രയോഗാര്ഥമ്| പരിശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥഃ, തേനാതുരസ്യ സകലദേശകൃതവിശേഷേണ ജ്ഞാനമാതുരപരിജ്ഞാനമ്| ഏവം ഭേഷജപരിജ്ഞാനേऽപി ദേശകൃതവിശേഷജ്ഞാനം പരിജ്ഞാനം ബോദ്ധവ്യമ്| സംവൃദ്ധ ഇതി വര്ധിതഃ| ഏവംവിധം സാത്മ്യമിതി ഓകസാത്മ്യമിത്യര്ഥഃ| ഇദം ഹിതമിത്യനേന ച ദേശാപേക്ഷയാ വിപരീതഗുണസാത്മ്യം ബ്രൂതേ| പ്രായോഗ്രഹണേനേതി ച്ഛേദഃ, പ്രായോഗ്രഹണേന നൈകാന്തതഃ പരീക്ഷേതേതി യോജനാ| പ്രായഃശബ്ദേന ച ദേശേനാഹാരാദ്യനുമാനം ന നിശ്ചിതം കിം തു പ്രായോഭാവീതി ദര്ശയതി| കല്പേഷ്വിതി മദനാദികല്പേഷു| തത്ര ച യദ്യപി പ്രഥമ ഏവ കല്പേ ഭൂമിപരീക്ഷാ വക്തവ്യാ, തഥാऽപ്യന്തരകല്പേഷ്വപി തദര്ഥസ്യാതിദേശേന കഥനാദ്ബഹുവചനം കൃതമ്, ഉത്തരകല്പവക്തവ്യാന്യപി ഹി ദ്രവ്യാണി യഥോക്ത ഏവ ദേശേ ഗ്രാഹ്യാണീതി ദര്ശനാര്ഥമ്||൯൨-൯൩||
Adhikarana ൭൫ (൯൪) · Śloka ൯൪
ആതുരസ്തു ഖലു കാര്യദേശഃ|
തസ്യ പരീക്ഷാ ആയുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനഹേതോര്വാ സ്യാദ്, ബലദോഷപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോര്വാ|
തത്ര താവദിയം ബലദോഷപ്രമാണജ്ഞാനഹേതോഃ; ദോഷപ്രമാണാനുരൂപോ ഹി ഭേഷജപ്രമാണവികല്പോ ബലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷോ ഭവതി|
സഹസാ ഹ്യതിബലമൌഷധമപരീക്ഷകപ്രയുക്തമല്പബലമാതുരമതിപാതയേത്; ന ഹ്യതിബലാന്യാഗ്നേയവായവീയാന്യൌഷധാന്യഗ്നിക്ഷാരശസ്ത്രകര്മാണി വാ ശക്യന്തേऽല്പബലൈഃ സോഢുമ്; അസഹ്യാതിതീക്ഷ്ണവേഗത്വാദ്ധിതാനി സദ്യഃപ്രാണഹരാണി സ്യുഃ|
ഏതച്ചൈവ കാരണമപേക്ഷമാണാ ഹീനബലമാതുരമവിഷാദകരൈര്മൃദുസുകുമാരപ്രായൈരുത്തരോത്തരഗുരുഭിരവിഭ്രമൈരനാത്യയികൈശ്ചോപചരന്ത്യൌഷധൈഃ; വിശേഷതശ്ച നാരീഃ, താ ഹ്യനവസ്ഥിതമൃദുവിവൃതവിക്ലവഹൃദയാഃ പ്രായഃ സുകുമാര്യോऽബലാഃ പരസംസ്തഭ്യാശ്ച|
തഥാ ബലവതി ബലവദ്വ്യാധിപരിഗതേ സ്വല്പബലമൌഷധമപരീക്ഷകപ്രയുക്തമസാധകമേവ ഭവതി|
തസ്മാദാതുരം പരീക്ഷേത പ്രകൃതിതശ്ച, വികൃതിതശ്ച, സാരതശ്ച, സംഹനനതശ്ച, പ്രമാണതശ്ച, സാത്മ്യതശ്ച, സത്ത്വതശ്ച, ആഹാരശക്തിതശ്ച, വ്യായാമശക്തിതശ്ച, വയസ്തശ്ചേതി, ബലപ്രമാണവിശേഷഗ്രഹണഹേതോഃ||൯൪||
View original
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः|
तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति|
सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः|
एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च|
तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति|
तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||
Show commentary
ഭൂമിരൂപം ദേശമഭിധായാതുരരൂപമാഹ- ആതുരസ്തു ഖല്വിത്യാദി| കാര്യദേശ ഇതി കര്തവ്യധാതുസാമ്യാധാര ഇത്യര്ഥഃ| ബലസ്യ ദോഷസ്യ ച പ്രമാണം ബലദോഷപ്രമാണമ്| ഇയമിതി അഗ്രേ ‘തസ്മാദാതുരം പരീക്ഷേത’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണാ| അഥ കിമര്ഥം ബലദോഷപ്രമാണപരീക്ഷാ കര്തവ്യേത്യാഹ- ദോഷപ്രമാണേത്യാദി| ദോഷപ്രമാണാപേക്ഷയാ ഭേഷജപ്രമാണം ക്രിയതേ, തേനൈവ സമ്യക് സാധ്യസിദ്ധിര്യസ്മാദ്ഭവതി തസ്മാദ്ബലപ്രമാണപരീക്ഷാ ശരീരസ്യ കര്തവ്യേതി പ്രകരണാര്ഥഃ| ബലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷ ഇതി യദി ബലവച്ഛരീരം ഭവതി തദൈവ ദോഷപ്രമാണാപേക്ഷയാ മഹൌഷധപ്രമാണം ഭവതി, വിപര്യയേ തു ന ഭവതി| ഏതദേവ വിപര്യയേണ വ്യാകരോതി- സഹസേത്യാദി| അല്പബലേ രോഗിണ്യപരീക്ഷകപ്രയുക്തമേവാതിമാത്രം ഭേഷജം ഭവതീത്യുക്തം, ന തു പരീക്ഷകപ്രയുക്തമിതി| സദ്യഃപ്രാണഹരാണി സ്യുരിതി ‘അല്പബലേ’ ഇത്യര്ഥാദ്ഗൃഹ്യതേ| അവിഷാദകരം ശരീരമനസോരഗ്ലാനികരമ്| ഉത്തരോത്തരം പ്രമാണലക്ഷണഗുരുത്വം യേഷാം, തൈഃ| തേന യദി ദുര്ബലേ മഹാദോഷഃ, സ ച ഭൂരിമാത്രഭേഷജസാധ്യസ്തഥാऽപി തദാത്വവ്യാപത്തിഭയാന്ന സഹസാ ഭേഷജഭൂയസ്ത്വം കര്തവ്യം, കിന്തൂത്തരോത്തരമഭ്യാസവശാദ്ബലമപേക്ഷ്യ ഭേഷജഭൂയസ്ത്വം കര്തവ്യമിതി ദര്ശയതി| അവിഭ്രമൈരിതി പാകകാലേऽപ്യവൈകാരികൈഃ| അനാത്യയികൈരിതി ന മഹാവിപത്തികരൈഃ| യഥോക്തഗുണം ഭേഷജം വിശേഷേണ സ്ത്രീണാം കര്തവ്യമിത്യാഹ- വിശേഷത ഇത്യാദി| ഹൃദയശബ്ദേന ഹൃദയസ്ഥം മന ഇതി ജ്ഞേയമ്| മൃദുവിവൃതമ് അഗമ്ഭീരമ്| വിക്ലവം സ്തോകക്ലേശാഭിഭവനീയമ്, അനേന ച ദുര്ബലചേതസ്ത്വമുക്തമ്| പരസംസ്തഭ്യാഃ ന സ്വയമാത്മാനം സത്ത്വബലാത് സ്തമ്ഭയന്തി| തഥേത്യാദിനാ സ്വല്പപ്രമാണഭേഷജദോഷമാഹ| ബലവദ്യാധിപരിഗതേ ഇതി വചനേന യ ഏവ ബലവാന് വ്യാധിര്ബലവതഃ സ ഏവാനല്പഭേഷജാസാധ്യഃ; യസ്തു ബലവതോऽപ്യല്പബലഃ സോऽല്പഭേഷജസാധ്യ ഏവ| പരീക്ഷാഹേതുമഭിധായ യഥാ ശരീരം പരീക്ഷണീയം തദാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ബലപ്രമാണവിശേഷഗ്രഹണഹേതോരിത്യത്ര ദേഹബലം ദോഷബലം ച സാമാന്യേന ഗൃഹ്യതേ| യേന വികൃതിതഃ ശരീരജ്ഞാനം ദോഷബലജ്ഞാനഹേതോര്ഭവതി, തദേവ ‘പ്രകൃത്യാദീനാം വികൃതിവര്ജ്യാനാം’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യതി| കിംവാ ബലം ശരീരബലമേവോച്യതേ; തത്ര ച വികൃതിബലേനാപി ശരീരബലം ബുധ്യത ഇതി കൃത്വാ ഇഹ സാമാന്യേനോക്തമ്, ഉത്തരത്ര തു വികൃത്യാ ദോഷപ്രമാണം പ്രായോ വിജ്ഞായത ഇതി കൃത്വാ ‘വികൃതിബലത്രൈവിധ്യേന ദോഷബലത്രൈവിധ്യമനുമീയതേ ’ ഇത്യുക്തമ്||൯൪||
Adhikarana ൭൬ (൯൫) · Śloka ൯൫
തത്ര പ്രകൃത്യാദീന് ഭാവാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ |
തദ്യഥാ- ശുക്രശോണിതപ്രകൃതിം, കാലഗര്ഭാശയപ്രകൃതിം, ആതുരാഹാരവിഹാരപ്രകൃതിം, മഹാഭൂതവികാരപ്രകൃതിം ച ഗര്ഭശരീരമപേക്ഷതേ|
ഏതാനി ഹി യേന യേന ദോഷേണാധികേനൈകേനാനേകേന വാ സമനുബധ്യന്തേ, തേന തേന ദോഷേണ ഗര്ഭോऽനുബധ്യതേ; തതഃ സാ സാ ദോഷപ്രകൃതിരുച്യതേ മനുഷ്യാണാം ഗര്ഭാദിപ്രവൃത്താ|
തസ്മാച്ഛ്ലേഷ്മലാഃ പ്രകൃത്യാ കേചിത്, പിത്തലാഃ കേചിത്, വാതലാഃ കേചിത്, സംസൃഷ്ടാഃ കേചിത്, സമധാതവഃ കേചിദ്ഭവന്തി|
തേഷാം ഹി ലക്ഷണാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൯൫||
View original
तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः |
तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते|
एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता|
तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति|
तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||
Show commentary
പ്രകൃതിമിതി സ്വഭാവമ്| ഏതാനീതി ശുക്രാദീനി| അത്ര ശുക്രേ ശോണിതേ വാ യാദൃഗവസ്ഥോ ദോഷസ്താദൃഗ്ഗര്ഭേ പ്രകൃതിര്ഭവതി; തഥാ ശുക്രശോണിതമേലകകാലേ ഋതുരൂപേ യോ ദോഷ ഉത്കടോ ഭവതി, സ പ്രകൃതിമാരഭതേ; ഏവം ഗര്ഭാശയസ്ഥശ്ച ദോഷഃ; മാതുരാഹാരവിഹാരൌ തത്കാലീനൌ യദ്ദോഷകരണസ്വഭാവൌ, സാ ച പ്രകൃതിര്ഗര്ഭശരീരേ ഭവതി| ഏഷു ച പ്രകൃത്യാരമ്ഭകേഷു കാരണേഷു യദ്ബലവദ്ഭവതി കാരണാന്തരബൃംഹിതം ച, തദേവ പ്രകൃത്യാരമ്ഭകം ഭവതി| കാലാദയശ്ച ശുക്രശോണിതമേവ കുര്വന്തഃ പ്രകൃതിജനകാ ഭവന്തീതി തന്ത്രാന്തരേ ശുക്രശോണിതഗതദോഷേണൈവ പ്രകൃത്യുത്പാദോ ദര്ശിതഃ| ഗര്ഭാദിപ്രവൃത്തേതി ഗര്ഭസ്യാദിമേലകേ പ്രവൃത്താ| അത്ര ച സമൈര്ദോഷൈര്വൃദ്ധൈര്ഗര്ഭജന്മൈവ ന ഭവതീതി വികൃതദോഷത്രയപ്രകൃതേരനഭിധാനാദിതി ജ്ഞേയമ്| പ്രകൃതിവികാരശ്ച സൂത്രസ്ഥാന ഏവ വ്യാകൃതഃ ||൯൫||
Adhikarana ൭൭ (൯൬) · Śloka ൯൬
ശ്ലേഷ്മാ ഹി സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണമൃദുമധുരസാരസാന്ദ്രമന്ദസ്തിമിതഗുരുശീതവിജ്ജലാച്ഛഃ|
തസ്യ സ്നേഹാച്ഛ്ലേഷ്മലാഃ സ്നിഗ്ധാങ്ഗാഃ, ശ്ലക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലക്ഷ്ണാങ്ഗാഃ, മൃദുത്വാദ്ദൃഷ്ടിസുഖസുകുമാരാവദാതഗാത്രാഃ, മാധുര്യാത് പ്രഭൂതശുക്രവ്യവായാപത്യാഃ, സാരത്വാത് സാരസംഹതസ്ഥിരശരീരാഃ, സാന്ദ്രത്വാദുപചിതപരിപൂര്ണസര്വാങ്ഗാഃ, മന്ദത്വാന്മന്ദചേഷ്ടാഹാരവ്യാഹാരാഃ, സ്തൈമിത്യാദശീഘ്രാരമ്ഭക്ഷോഭവികാരാഃ, ഗുരുത്വാത് സാരാധിഷ്ഠിതാവസ്ഥിതഗതയഃ, ശൈത്യാദല്പക്ഷുത്തൃഷ്ണാസന്താപസ്വേദദോഷാഃ, വിജ്ജലത്വാത് സുശ്ലിഷ്ടസാരസന്ധിബന്ധനാഃ, തഥാऽച്ഛത്വാത് പ്രസന്നദര്ശനാനനാഃ പ്രസന്നസ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാശ്ച ഭവന്തി|
ത ഏവങ്ഗുണയോഗാച്ഛ്ലേഷ്മലാ ബലവന്തോ വസുമന്തോ വിദ്യാവന്ത ഓജസ്വിനഃ ശാന്താ ആയുഷ്മന്തശ്ച ഭവന്തി||൯൬||
View original
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः|
तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति|
त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||
Show commentary
മൃദുത്വം ജലകൃതമ്| അവദാതഗാത്രാ ഇതി മൃദുത്വാദേവാവദാതത്വമ്| അശീഘ്രശബ്ദ ആരമ്ഭാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| സാരഗതയോ ന സ്ഖലന്തി, അധിഷ്ഠിതഗതയഃ സര്വേണ പദേന മഹീമാക്രാമന്തി, അവസ്ഥിതഗതയ ഇതി അവസ്ഥിതത്വേന ന ചപലാ ഗതിര്ഭവതി| പ്രസന്നേ ദര്ശനാനനേ യസ്യ സ തഥാ| വസുമത്ത്വാദി പ്രകൃതിരൂപം യദ്ഭവതി, തത് പ്രകൃതിപ്രഭാവാജ്ജ്ഞേയമ്||൯൬||
Adhikarana ൭൮ (൯൭) · Śloka ൯൭
പിത്തമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം വിസ്രമമ്ലം കടുകഞ്ച|
തസ്യൌഷ്ണ്യാത് പിത്തലാ ഭവന്ത്യുഷ്ണാസഹാ, ഉഷ്ണമുഖാഃ, സുകുമാരാവദാതഗാത്രാഃ , പ്രഭൂതവിപ്ലുവ്യങ്ഗതിലപിഡകാഃ, ക്ഷുത്പിപാസാവന്തഃ, ക്ഷിപ്രവലീപലിതഖാലിത്യദോഷാഃ, പ്രായോമൃദ്വല്പകപിലശ്മശ്രുലോമകേശാശ്ച; തൈക്ഷ്ണ്യാത്തീക്ഷ്ണപരാക്രമാഃ, തീക്ഷ്ണാഗ്നയഃ, പ്രഭൂതാശനപാനാഃ, ക്ലേശാസഹിഷ്ണവോ, ദന്ദശൂകാഃ; ദ്രവത്വാച്ഛിഥിലമൃദുസന്ധിമാംസാഃ, പ്രഭൂതസൃഷ്ടസ്വേദമൂത്രപുരീഷാശ്ച; വിസ്രത്വാത് പ്രഭൂതപൂതികക്ഷാസ്യശിരഃശരീരഗന്ധാഃ; കട്വമ്ലത്വാദല്പശുക്രവ്യവായാപത്യാഃ; ത ഏവങ്ഗുണയോഗാത് പിത്തലാ മധ്യബലാ മധ്യായുഷോ മധ്യജ്ഞാനവിജ്ഞാനവിത്തോപകരണവന്തശ്ച ഭവന്തി||൯൭||
View original
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च|
तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||
Show commentary
ദന്ദശൂകാഃ പുനഃ പുനര്ഭക്ഷണശീലാഃ| പ്രഭൂതാശനത്വം തു ബഹുഭക്ഷണത്വേന| പ്രഭൂതഃ പൂതിഃ കക്ഷാപ്രഭൃതിഷു ഗന്ധോ യേഷാം തേ തഥാ||൯൭||
Adhikarana ൭൯ (൯൮-൯൯) · Śloka ൯൯
വാതസ്തു രൂക്ഷലഘുചലബഹുശീഘ്രശീതപരുഷവിശദഃ|
തസ്യ രൌക്ഷ്യാദ്വാതലാ രൂക്ഷാപചിതാല്പശരീരാഃ പ്രതതരൂക്ഷക്ഷാമസന്നസക്തജര്ജരസ്വരാ ജാഗരൂകാശ്ച ഭവന്തി, ലഘുത്വാല്ലഘുചപലഗതിചേഷ്ടാഹാരവ്യാഹാരാഃ, ചലത്വാദനവസ്ഥിതസന്ധ്യക്ഷിഭ്രൂഹന്വോഷ്ഠജിഹ്വാശിരഃസ്കന്ധപാണിപാദാഃ, ബഹുത്വാദ്ബഹുപ്രലാപകണ്ഡരാസിരാപ്രതാനാഃ, ശീഘ്രത്വാച്ഛ്രീഘ്രസമാരമ്ഭക്ഷോഭവികാരാഃ ശീഘ്രത്രാസരാഗവിരാഗാഃ ശ്രുതഗ്രാഹിണോऽല്പസ്മൃതയശ്ച, ശൈത്യാച്ഛീതാസഹിഷ്ണവഃ പ്രതതശീതകോദ്വേപകസ്തമ്ഭാഃ, പാരുഷ്യാത് പരുഷകേശശ്മശ്രുരോമനഖദശനവദനപാണിപാദാഃ, വൈശദ്യാത് സ്ഫുടിതാങ്ഗാവയവാഃ സതതസന്ധിശബ്ദഗാമിനശ്ച ഭവന്തി; ത ഏവങ്ഗുണയോഗാദ്വാതലാഃ പ്രായേണാല്പബലാശ്ചാല്പായുഷശ്ചാല്പാപത്യാശ്ചാല്പസാധനാശ്ചാല്പധനാശ്ച ഭവന്തി||൯൮||
സംസര്ഗാത് സംസൃഷ്ടലക്ഷണാഃ||൯൯||
View original
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः|
तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८||
संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||
Show commentary
പ്രതതഃ പ്രസൃതഃ| സന്നഃ ഹീനഃ, സക്തഃ ബദ്ധഃ, ജര്ജരഃ ഭഗ്നപാത്രധ്വനിസമഃ| സതതസന്ധിശബ്ദഗാമിന ഇതി സന്ധിസ്ഫുടനശബ്ദവന്തഃ||൯൮-൯൯||
Adhikarana ൮൦ (൧൦൦) · Śloka ൧൦൦
സര്വഗുണസമുദിതാസ്തു സമധാതവഃ|
ഇത്യേവം പ്രകൃതിതഃ പരീക്ഷേത||൧൦൦||
View original
सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः|
इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||
Show commentary
സര്വഗുണസമുദിതാ ഇതി സര്വപ്രകൃതിഷൂക്തപ്രശസ്തഗുണയുക്താഃ; യദുക്തം വാഗ്ഭടേ- ‘സമധാതുഃ സമസ്താസു ശ്രേഷ്ഠാ’ (വാ.സൂ.അ.൧) ഇതി| യദി ച പ്രശസ്തഗുണവാന് ന സ്യാത്, ന തദാ ശ്രേഷ്ഠത്വം സ്യാത്| സാമ്യസ്ഥിതാശ്ച ദോഷാഃ സാമ്യപ്രഭാവാദേവ ഗുണാന് പരം കുര്വതേ, ന ദോഷാനിതി ജ്ഞേയമ്||൧൦൦||
Adhikarana ൮൧ (൧൦൧) · Śloka ൧൦൧
വികൃതിതശ്ചേതി വികൃതിരുച്യതേ വികാരഃ|
തത്ര വികാരം ഹേതു-ദോഷ-ദൂഷ്യ-പ്രകൃതി-ദേശ-കാല-ബലവിശേഷൈര്ലിങ്ഗതശ്ച പരീക്ഷേത, ന ഹ്യന്തരേണ ഹേത്വാദീനാം ബലവിശേഷം വ്യാധിബലവിശേഷോപലബ്ധിഃ|
യസ്യ ഹി വ്യാധേര്ദോഷ-ദൂഷ്യ-പ്രകൃതി-ദേശ-കാല-ബലസാമ്യം ഭവതി, മഹച്ച ഹേതുലിങ്ഗബലം, സ വ്യാധിര്ബലവാന് ഭവതി; തദ്വിപര്യയാച്ചാല്പബലഃ; മധ്യബലസ്തു ദോഷദൂഷ്യാദീനാമന്യതമസാമാന്യാദ്ധേതുലിങ്ഗമധ്യബലത്വാച്ചോപലഭ്യതേ||൧൦൧||
View original
विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः|
तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः|
यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||
Show commentary
സാമ്യം ഭവതീതി പരസ്പരതുല്യഗുണതാ ഭവതി| മഹച്ച ഹേതുലിങ്ഗബലമിതി ഹേതവോ ലിങ്ഗാനി ച ബലവന്തി ഭൂയാംസി ച| അന്യതമസാമാന്യാദിതി ദോഷാദീനാം യേന കേനചിത് സാമാന്യേ സതീത്യര്ഥഃ||൧൦൧||
Adhikarana ൮൨ (൧൦൨-൧൧൫) · Śloka ൧൧൫
സാരതശ്ചേതി സാരാണ്യഷ്ടൌ പുരുഷാണാം ബലമാനവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ; തദ്യഥാ- ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജശുക്രസത്ത്വാനീതി||൧൦൨||
തത്ര സ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണമൃദുപ്രസന്നസൂക്ഷ്മാല്പഗമ്ഭീരസുകുമാരലോമാ സപ്രഭേവ ച ത്വക് ത്വക്സാരാണാമ്|
സാ സാരതാ സുഖസൌഭാഗ്യൈശ്വര്യോപഭോഗബുദ്ധിവിദ്യാരോഗ്യപ്രഹര്ഷണാന്യായുഷ്യത്വം ചാചഷ്ടേ||൧൦൩||
കര്ണാക്ഷിമുഖജിഹ്വാനാസൌഷ്ഠപാണിപാദതലനഖലലാടമേഹനം സ്നിഗ്ധരക്തവര്ണം ശ്രീമദ്ഭ്രാജിഷ്ണു രക്തസാരാണാമ്|
സാ സാരതാ സുഖമുദ്ധതാം മേധാം മനസ്വിത്വം സൌകുമാര്യമനതിബലമക്ലേശസഹിഷ്ണുത്വമുഷ്ണാസഹിഷ്ണുത്വം ചാചഷ്ടേ||൧൦൪||
ശങ്ഖലലാടകൃകാടികാക്ഷിഗണ്ഡഹനുഗ്രീവാസ്കന്ധോദരകക്ഷവക്ഷഃപാണിപാദസന്ധയഃ സ്ഥിരഗുരുശുഭമാംസോപചിതാ മാംസസാരാണാമ്|
സാ സാരതാ ക്ഷമാം ധൃതിമലൌല്യം വിത്തം വിദ്യാം സുഖമാര്ജവമാരോഗ്യം ബലമായുശ്ച ദീര്ഘമാചഷ്ടേ||൧൦൫||
വര്ണസ്വരനേത്രകേശലോമനഖദന്തൌഷ്ഠമൂത്രപുരീഷേഷു വിശേഷതഃ സ്നേഹോ മേദഃസാരാണാമ്|
സാ സാരതാ വിത്തൈശ്വര്യസുഖോപഭോഗപ്രദാനാന്യാര്ജവം സുകുമാരോപചാരതാം ചാ ചഷ്ടേ||൧൦൬||
പാര്ഷ്ണിഗുല്ഫജാന്വരത്നിജത്രുചിബുകശിരഃപര്വസ്ഥൂലാഃ സ്ഥൂലാസ്ഥിനഖദന്താശ്ചാസ്ഥിസാരാഃ|
തേ മഹോത്സാഹാഃ ക്രിയാവന്തഃ ക്ലേശസഹാഃ സാരസ്ഥിരശരീരാ ഭവന്ത്യായുഷ്മന്തശ്ച||൧൦൭||
മൃദ്വങ്ഗാ ബലവന്തഃ സ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാഃ സ്ഥൂലദീര്ഘവൃത്തസന്ധയശ്ച മജ്ജസാരാഃ|
തേ ദീര്ഘായുഷോ ബലവന്തഃ ശ്രുതവിത്തവിജ്ഞാനാപത്യസമ്മാനഭാജശ്ച ഭവന്തി||൧൦൮||
സൌമ്യാഃ സൌമ്യപ്രേക്ഷിണഃ ക്ഷീരപൂര്ണലോചനാ ഇവ പ്രഹര്ഷബഹുലാഃ സ്നിഗ്ധവൃത്തസാരസമസംഹതശിഖരദശനാഃ പ്രസന്നസ്നിഗ്ധവര്ണസ്വരാ ഭ്രാജിഷ്ണവോ മഹാസ്ഫിചശ്ച ശുക്രസാരാഃ|
തേ സ്ത്രീപ്രിയോപഭോഗാ ബലവന്തഃ സുഖൈശ്വര്യാരോഗ്യവിത്തസമ്മാനാപത്യഭാജശ്ച ഭവന്തി||൧൦൯||
സ്മൃതിമന്തോ ഭക്തിമന്തഃ കൃതജ്ഞാഃ പ്രാജ്ഞാഃ ശുചയോ മഹോത്സാഹാ ദക്ഷാ ധീരാഃ സമരവിക്രാന്തയോധിനസ്ത്യക്തവിഷാദാഃ സുവ്യവസ്ഥിതഗതിഗമ്ഭീരബുദ്ധിചേഷ്ടാഃ കല്യാണാഭിനിവേശിനശ്ച സത്ത്വസാരാഃ|
തേഷാം സ്വലക്ഷണൈരേവ ഗുണാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൧൦||
തത്ര സര്വൈഃ സാരൈരുപേതാഃ പുരുഷാ ഭവന്ത്യതിബലാഃ പരമസുഖയുക്താഃ ക്ലേശസഹാഃ സര്വാരമ്ഭേഷ്വാത്മനി ജാതപ്രത്യയാഃ കല്യാണാഭിനിവേശിനഃ സ്ഥിരസമാഹിതശരീരാഃ സുസമാഹിതഗതയഃ സാനുനാദസ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരമഹാസ്വരാഃ സുഖൈശ്വര്യവിത്തോപഭോഗസമ്മാനഭാജോ മന്ദജരസോ മന്ദവികാരാഃ പ്രായസ്തുല്യഗുണവിസ്തീര്ണാപത്യാശ്ചിരജീവിനശ്ച||൧൧൧||
അതോ വിപരീതാസ്ത്വസാരാഃ||൧൧൨||
മധ്യാനാം മധ്യൈഃസാരവിശേഷൈര്ഗുണവിശേഷാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൧൩||
ഇതി സാരാണ്യഷ്ടൌ പുരുഷാണാം ബലപ്രമാണവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥമുപദിഷ്ടാനി ഭവന്തി||൧൧൪||
കഥം നു ശരീരമാത്രദര്ശനാദേവ ഭിഷങ്മുഹ്യേദയമുപചിതത്വാദ്ബലവാന്, അയമല്പബലഃ കൃശത്വാത്, മഹാബലോऽയം മഹാശരീരത്വാത്, അയമല്പശരീരത്വാദല്പബല ഇതി; ദൃശ്യന്തേ ഹ്യല്പശരീരാഃ കൃശാശ്ചൈകേ ബലവന്തഃ; തത്ര പിപീലികാഭാരഹരണവത് സിദ്ധിഃ|
അതശ്ച സാരതഃ പരീക്ഷേതേത്യുക്തമ് ||൧൧൫||
View original
सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२||
तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्|
सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३||
कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्|
सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४||
शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्|
सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५||
वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्|
सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६||
पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः|
ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७||
मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः|
ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८||
सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः|
ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९||
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः|
तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०||
तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११||
अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२||
मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३||
इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४||
कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः|
अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||
Show commentary
സാരതശ്ചേത്യാദൌ സാരശബ്ദേന വിശുദ്ധതരോ ധാതുരുച്യതേ| സപ്രഭേവേതി പ്രഭായുക്താ ത്വക്| ത്വക്സാരാണാമിതി ച്ഛേദഃ| അഥേയം സാരതാ കിം കരോതീത്യാഹ- സാ സാരതേത്യാദി| ഏവമന്യത്രാപി സാ സാരതേത്യാദി വ്യാഖ്യാതവ്യമ്| ശ്രീമദിതി ശോഭായുക്തമ്| അരത്നിഃ കഫോണികാ| ശിഖരദശനാ ഇതി ശോഭനദശനാഃ| സ്ത്രീപ്രിയ ഉപഭോഗഃ സമ്ഭോഗോ യേഷാം തേ തഥാ| സമരേ വിക്രമ്യ യുധ്യന്തീതി സമരവിക്രാന്തയോധിനഃ| സ്വസ്ഥിതാ ഇതി ന പരസ്ഥിതാഃ| തുല്യഗുണവിസ്തീര്ണാപത്യാ ഇതി ജനിതാത്മസദൃശാപത്യാഃ| പ്രായഃശബ്ദോ നിയമേന നിഷേധയതി| മധ്യാനാമിതി സ്തോകസാരാണാമ്| മധ്യൈഃ സാരവിശേഷൈരിതി യേ തത്ര സമ്ഭവന്തി സാരാസ്തദ്യുക്തൈഃ സാരഗുണൈരിത്യര്ഥഃ| ഉപചിതത്വാദിതി സ്ഥൂലത്വാത്| മഹാശരീരത്വാദിതി അതിപ്രമാണശരീരത്വാത്| പിപീലികാഭാരഹരണവദിതി സ്വല്പാഃ പിപീലികാ യഥാ സാരശരീരത്വേന മഹാന്തം ഭാരം നയന്തി, തഥാऽല്പകൃശശരീരാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൦൨-൧൧൫||
Adhikarana ൮൩ (൧൧൬) · Śloka ൧൧൬
സംഹനനതശ്ചേതി സംഹനനം, സംഹതിഃ , സംയോജനമിത്യേകോऽര്ഥഃ|
തത്ര സമസുവിഭക്താസ്ഥി, സുബദ്ധസന്ധി, സുനിവിഷ്ടമാംസശോണിതം, സുസംഹതം ശരീരമിത്യുച്യതേ|
തത്ര സുസംഹതശരീരാഃ പുരുഷാ ബലവന്തഃ, വിപര്യയേണാല്പബലാഃ, മധ്യത്വാത് സംഹനനസ്യ മധ്യബലാ ഭവന്തി||൧൧൬||
View original
संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः|
तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते|
तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||
Show commentary
സംഹതിരിതി നിബിഡസന്ധാനതേത്യര്ഥഃ||൧൧൬||
Adhikarana ൮൪ (൧൧൭) · Śloka ൧൧൭
പ്രമാണതശ്ചേതി ശരീരപ്രമാണം പുനര്യഥാസ്വേനാങ്ഗുലിപ്രമാണേനോപദേക്ഷ്യതേ ഉത്സേധവിസ്താരായാമൈര്യഥാക്രമമ്|
തത്ര പാദൌ ചത്വാരി ഷട് ചതുര്ദശാങ്ഗുലാനി, ജങ്ഘേ ത്വഷ്ടാദശാങ്ഗുലേ ഷോഡശാങ്ഗുലപരിക്ഷേപേ ച, ജാനുനീ ചതുരങ്ഗുലേ ഷോഡശാങ്ഗുലപരിക്ഷേപേ, ത്രിംശദങ്ഗുലപരിക്ഷേപാവഷ്ടാദശാങ്ഗുലാവൂരു, ഷഡങ്ഗുലദീര്ഘൌ വൃഷണാവഷ്ടാങ്ഗുലപരിണാഹൌ, ശേഫഃ ഷഡങ്ഗുലദീര്ഘം പഞ്ചാങ്ഗുലപരിണാഹം, ദ്വാദശാങ്ഗുലിപരിണാഹോ ഭഗഃ, ഷോഡശാങ്ഗുലവിസ്താരാ കടീ, ദശാങ്ഗുലം ബസ്തിശിരഃ, ദശാങ്ഗുലവിസ്താരം ദ്വാദശാങ്ഗുലമുദരം, ദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണേ ദ്വാദശാങ്ഗുലായാമേ പാര്ശ്വേ, ദ്വാദശാങ്ഗുലം സ്തനാന്തരം, ദ്വ്യങ്ഗുലം സ്തനപര്യന്തം, ചതുര്വിശത്യങ്ഗുലവിശാലം ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധമുരഃ, ദ്വ്യങ്ഗുലം ഹൃദയമ്, അഷ്ടാങ്ഗുലൌ സ്കന്ധൌ, ഷഡങ്ഗുലാവംസൌ, ഷോഡശാങ്ഗുലൌ പ്രബാഹൂ, പഞ്ചദശാങ്ഗുലൌ പ്രപാണീ, ഹസ്തൌ ദ്വാദശാങ്ഗുലൌ , കക്ഷാവഷ്ടാങ്ഗുലൌ, ത്രികം ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധമ്, അഷ്ടാദശാങ്ഗുലോത്സേധം പൃഷ്ഠം, ചതുരങ്ഗുലോത്സേധാ ദ്വാവിംശത്യങ്ഗുലപരിണാഹാ ശിരോധരാ, ദ്വാദശാങ്ഗുലോത്സേധം ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലപരിണാഹമാനനം, പഞ്ചാങ്ഗുലമാസ്യം, ചിബുകൌഷ്ഠകര്ണാക്ഷിമധ്യനാസികാലലാടം ചതുരങ്ഗുലം, ഷോഡശാങ്ഗുലോത്സേധം ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലപരിണാഹം ശിരഃ; ഇതി പൃഥക്ത്വേനാങ്ഗാവയവാനാം മാനമുക്തമ്|
കേവലം പുനഃശരീരമങ്ഗുലിപര്വാണി ചതുരശീതിഃ|
തദായാമവിസ്താരസമം സമുച്യതേ|
തത്രായുര്ബലമോജഃ സുഖമൈശ്വര്യം വിത്തമിഷ്ടാശ്ചാപരേ ഭാവാ ഭവന്ത്യായത്താഃ പ്രമാണവതി ശരീരേ; വിപര്യയസ്ത്വതോ ഹീനേऽധികേ വാ||൧൧൭||
View original
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्|
तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्|
केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः|
तदायामविस्तारसमं समुच्यते|
तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||
Show commentary
പ്രമാണതശ്ചേത്യാദിനാ പ്രശസ്തം പ്രമാണമങ്ഗാവയവാനാമാഹ| പാദൌ ഉത്സേധേന ചത്വാരി, വിസ്താരേണ ഷട്, ദൈര്ഘ്യേണ ചതുര്ദശാങ്ഗുലാനീതി യഥാക്രമം ഭവതഃ| ജങ്ഘാ ജാന്വധസ്താദുച്യതേ| പരിക്ഷേപഃ പരിണാഹഃ| ജാനുഃ ജങ്ഘോരുസന്ധിഃ| പരിണാഹപരിമാണം ച യദുച്യതേ തന്മധ്യസ്ഥാനസ്യ, തേനാസമപരിണാഹമാനേഷു ജങ്ഘാദിഷു മധ്യസ്ഥാനമേതജ്ജ്ഞേയമ്| കഠ്യാ ഉത്സേധപരിമാണം നോക്തം, തസ്യാ ഉത്സേധസ്യോര്വന്തരാധിസന്ധിത്വേന പൃഥഗുത്സേധപ്രമാണസ്യാവിദ്യമാനത്വാത്| പ്രബാഹുരംസാദര്വാക് കഫോണിപര്യന്തമ്| പ്രപാണിഃ കഫോണ്യധസ്താത്| ത്രികമിതി ഗുദാസ്ഥ്നഃ പ്രഭൃതി കടീകപാലോര്ധ്വപര്യന്തമ്| ചിബുകം ച ഓഷ്ഠശ്ച കര്ണൌ ച അക്ഷിമധ്യം ച നാസികാ ച ലലാടം ച പ്രതി പ്രതി ചതുരങ്ഗുലമ്| ഷഡങ്ഗുലോത്സേധം ശിര ഇതി പൃഷ്ഠമനു ഗ്രീവായാ ഉപരി ജ്ഞേയമ്| കേവലമിതി പാദതലാത് പ്രഭൃതി ശിരഃപര്യന്തം ചതുരശീത്യങ്ഗുലം ഭവതി, ഏവം സാര്ധത്രിഹസ്തപ്രമാണത്വം ശരീരസ്യ സ്വഹസ്തേന ഭവതി| അത്ര ച പ്രത്യവയവോത്സേധേന ചതുരശീത്യങ്ഗുലാദധികം യച്ഛരീരം ഭവതി, തദവയവാനാമവയവാന്തരദൈര്ധ്യാനുപ്രവിഷ്ടാനാം ഗ്രഹണാത്; തേന പ്രത്യവയവദൈര്ധ്യമാനേന ന ചതുരശീത്യങ്ഗുലം ഗണനീയം കിം തു സമുദിതമേവ ശരീരമ്| തത്ര പാദസ്യാങ്ഗുലാനി ചത്വാരി, ജങ്ഘായാ അഷ്ടാദശ, ജാനുനശ്ചത്വാരി, ഊര്വോരഷ്ടാദശ, പൃഷ്ഠസ്യാഷ്ടാദശ, ഗ്രീവായാശ്ചത്വാരി, ശിരസഃ ഷട്, ഏവം ചതുരശീത്യങ്ഗുലാനി ഘടന്തേ| സുശ്രുതേന സമം യോऽത്ര മാനവിരോധഃ സോऽത്രാങ്ഗുലിമാനഭേദാച്ഛമയിതവ്യഃ| തത്ര ഹി സവിംശമങ്ഗുലിശതം പുരുഷമാനമുക്തമ്| തേന തത്രാങ്ഗുലി(ല)മാനമേവാല്പം ജ്ഞേയമ്| ആയാമവിസ്താരസമമിതി യഥോക്തപ്രത്യവയവായാമവിസ്താരയുക്തം; കിംവാ, യാവതാऽऽയാമേന ചതുരശീത്യങ്ഗുലം, താവദ്യദി വിസ്തൃതബാഹുദ്വയപ്രമാണേന ച വിസ്താരേണ ശരീരം ഭവതി, തദാ ആയാമവിസ്താരസമം ഭവതി| തത്രേതി യഥോക്തപ്രമാണവതി ശരീരേ ഇതി യോജനീയമ്| ഹീനേ ഇതി ഹീനപ്രമാണേ| അധികേ ഇതി അധികപ്രമാണേ||൧൧൭||
Adhikarana ൮൫ (൧൧൮) · Śloka ൧൧൮
സാത്മ്യതശ്ചേതി സാത്മ്യം നാമ തദ്യത് സാതത്യേനോപസേവ്യമാനമുപശേതേ|
തത്ര യേ ഘൃതക്ഷീരതൈലമാംസരസസാത്മ്യാഃ സര്വരസസാത്മ്യാശ്ച തേ ബലവന്തഃ ക്ലേശസഹാശ്ചിരജീവിനശ്ച ഭവന്തി, രൂക്ഷസാത്മ്യാഃ പുനരേകരസസാത്മ്യാശ്ച യേ തേ പ്രായേണാല്പബലാ അല്പക്ലേശസഹാ അല്പായുഷോऽല്പസാധനാശ്ച ഭവന്തി, വ്യാമിശ്രസാത്മ്യാസ്തു യേ തേ മധ്യബലാഃ സാത്മ്യനിമിത്തതോ ഭവന്തി||൧൧൮||
View original
सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते|
तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||
Show commentary
സാത്മ്യതശ്ചേത്യത്ര സാത്മ്യശബ്ദേന ഓകസാത്മ്യമുച്യതേ, പ്രകൃതിസാത്മ്യാദീനാം ഭേഷജാദിപരീക്ഷയൈവ പരീക്ഷിതത്വാദിതി ജ്ഞേയമ്| അല്പസാധനാ ഇതി അല്പഭേഷജാഃ, ഏകരസസാത്മ്യാനാം പഞ്ചരസാ അസാത്മ്യത്വേനാപഥ്യാ ഇതി ഭാവഃ||൧൧൮||
Adhikarana ൮൬ (൧൧൯) · Śloka ൧൧൯
സത്ത്വതശ്ചേതി സത്ത്വമുച്യതേ മനഃ|
തച്ഛരീരസ്യ തന്ത്രകമാത്മസംയോഗാത്|
തത് ത്രിവിധം ബലഭേദേന- പ്രവരം, മധ്യമ്, അവരം ചേതി; അതശ്ച പ്രവരമധ്യാവരസത്ത്വാഃ പുരുഷാ ഭവന്തി|
തത്ര പ്രവരസത്ത്വാഃ സത്ത്വസാരാസ്തേ സാരേഷൂപദിഷ്ടാഃ, സ്വല്പശരീരാ ഹ്യപി തേ നിജാഗന്തുനിമിത്താസു മഹതീഷ്വപി പീഡാസ്വവ്യഥാ ദൃശ്യന്തേ സത്ത്വഗുണവൈശേഷ്യാത്; മധ്യസത്ത്വാസ്ത്വപരാനാത്മന്യുപനിധായ സംസ്തമ്ഭയന്ത്യാത്മനാऽऽത്മാനം പരൈര്വാऽപി സംസ്തഭ്യന്തേ; ഹീനസത്ത്വാസ്തു നാത്മനാ നാപി പരൈഃ സത്ത്വബലം പ്രതി ശക്യന്തേ ഉപസ്തമ്ഭയിതും, മഹാശരീരാ ഹ്യപി തേ സ്വല്പാനാമപി വേദനാനാമസഹാ ദൃശ്യന്തേ, സന്നിഹിതഭയശോകലോഭമോഹമാനാ രൌദ്രഭൈരവദ്വിഷ്ടബീഭത്സവികൃതസങ്കഥാസ്വപി ച പശുപുരുഷമാംസശോണിതാനി ചാവേക്ഷ്യ വിഷാദവൈവര്ണ്യമൂര്ച്ഛോന്മാദഭ്രമപ്രപതനാനാമന്യതമമാപ്നുവന്ത്യഥവാ മരണമിതി||൧൧൯||
View original
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः|
तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्|
तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति|
तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||
Show commentary
തന്ത്രകമിതി പ്രേരക ധാരകം ച| തേ സാരേഷൂപദിഷ്ടാ ഇതി യ ഏവ സത്ത്വസാരാസ്ത ഏവ പ്രവരസത്ത്വാ ഇതി ജ്ഞേയാ ഇത്യര്ഥഃ| സത്ത്വഗുണവൈശേഷ്യാദിതി സത്ത്വഗുണേന സംസ്തമ്ഭിതവേദനാവികാരത്വാദവ്യഥാ ഇവ ദൃശ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| പരാനാത്മന്യുപനിധായേതി പരം വേദനാസഹം ദൃഷ്ട്വാ, ‘ചേദയം വേദനാസഹസ്തദഹമപി വേദനാസഹോ ഭവാമി’ ഇതി കൃത്വാ വേദനാം സഹത ഇത്യര്ഥഃ||൧൧൯||
Adhikarana ൮൭ (൧൨൦) · Śloka ൧൨൦
ആഹാരശക്തിതശ്ചേതി ആഹാരശക്തിരഭ്യവഹരണശക്ത്യാ ജരണശക്തയാ ച പരീക്ഷ്യാ; ബലായുഷീ ഹ്യാഹാരായത്തേ||൧൨൦||
View original
आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||
Show commentary
ജരണശക്ത്യാ ചേതിവചനാദ്യോ ബഹു ഭുങ്ക്തേ പരിണമയതി ച, അസാവാഹാരശക്തിമാനിഹോച്യതേ, ന തു വസ്തുഗപരിണതിഗൃഹീതഃ||൧൨൦||
Adhikarana ൮൮ (൧൨൧) · Śloka ൧൨൧
വ്യായാമശക്തിതശ്ചേതി വ്യായാമശക്തിരപി കര്മശക്ത്യാ പരീക്ഷ്യാ|
കര്മശക്ത്യാ ഹ്യനുമീയതേ ബലത്രൈവിധ്യമ് ||൧൨൧||
View original
व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या|
कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||
Show commentary
കര്മ ഭാരവഹനാദി, തത്ര ശക്തിഃ കര്മശക്തിഃ||൧൨൧||
Adhikarana ൮൯ (൧൨൨) · Śloka ൧൨൨
വയസ്തശ്ചേതി കാലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷിണീ ഹി ശരീരാവസ്ഥാ വയോऽഭിധീയതേ|
തദ്വയോ യഥാസ്ഥൂലഭേദേന ത്രിവിധം- ബാലം, മധ്യം, ജീര്ണമിതി|
തത്ര ബാലമപരിപക്വധാതുമജാതവ്യഞ്ജനം സുകുമാരമക്ലേശസഹമസമ്പൂര്ണബലം ശ്ലേഷ്മധാതുപ്രായമാഷോഡശവര്ഷം, വിവര്ധമാനധാതുഗുണം പുനഃ പ്രായേണാനവസ്ഥിതസത്ത്വമാത്രിംശദ്വര്ഷമുപദിഷ്ടം; മധ്യം പുനഃ സമത്വാഗതബലവീര്യപൌരുഷപരാക്രമഗ്രഹണധാരണസ്മരണവചനവിജ്ഞാനസര്വധാതുഗുണം ബലസ്ഥിതമവസ്ഥിതസത്ത്വമവിശീര്യമാണധാതുഗുണം പിത്തധാതുപ്രായമാഷഷ്ടിവര്ഷമുപദിഷ്ടമ്; അതഃ പരം ഹീയമാനധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യപൌരുഷപരാക്രമഗ്രഹണധാരണസ്മരണവചനവിജ്ഞാനം ഭ്രശ്യമാനധാതുഗുണം വായുധാതുപ്രായം ക്രമേണ ജീര്ണമുച്യതേ ആവര്ഷശതമ്|
വര്ഷശതം ഖല്വായുഷഃ പ്രമാണമസ്മിന് കാലേ; സന്തി ച പുനരധികോനവര്ഷശതജീവിനോऽപി മനുഷ്യാഃ; തേഷാം വികൃതിവര്ജ്യൈഃ പ്രകൃത്യാദിബലവിശേഷൈരായുഷോ ലക്ഷണതശ്ച പ്രമാണമുപലഭ്യ വയസസ്ത്രിത്വം വിഭജേത്||൧൨൨||
View original
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते|
तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति|
तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्|
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||
Show commentary
വയഃസ്വരൂപമാഹ- കാലേത്യാദി| കാലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷിണീതി കാലസ്യ പ്രമാണവിശേഷേണ യോഗാദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| യഥാസ്ഥൂലഭേദേനേതിവചനാദ് ബാലബാലതരാദ്യവസ്ഥാഭേദാദധികമപി വയോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ബാലോ ദ്വിവിധഃ- അപരിപക്വധാതുരാഷോഡശവര്ഷാത്, തഥാ വര്ധമാനധാതുരാത്രിശത്തമാത് | തദേതയോര്ബാലഭേദയോരുപയുക്തത്വേന ഭേദമാഹ- തത്രേത്യാദി| ഷോഡശവര്ഷീയോ ഹി ബാലോऽല്പമൃദുഭേഷജോപചര്യത്വാദിനാ ശാസ്ത്രേ വക്തവ്യഃ, തദൂര്ധ്വം ബാലോऽപി നാല്പഭേഷജത്വാദിനാ തഥോപചര്യതേ| ക്രമേണേതി നൈകദൈവ, ഷഷ്ടിവര്ഷാദൂര്ധ്വം ധാത്വാദിഹാനിരിതി ദര്ശയതി| അസ്മിന് കാല ഇതി കലൌ| അഥാധികവര്ഷശതജീവിനാം കഥം വയസ്ത്രിത്വം വിഭക്തവ്യമിത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| പ്രകൃത്യാദയോ ദശ പരീക്ഷ്യാ അത്രൈവ പ്രകൃതിവികൃതിസാരേത്യാദിനോക്താഃ; അത്ര വികൃതിവര്ജ്യാനാമിത്യനേന വികൃതേഃ പരിത്യാഗഃ കൃതഃ| തേന പ്രകൃതിസാരാദീനാം ബലവിശേഷൈഃ പ്രവരാവരമധ്യഭേദഭിന്നപ്രകൃത്യാദിഭേദേന കൃതൈഃ പ്രവരാവരമധ്യരൂപൈരായുഷഃ പ്രമാണം പ്രവരാവരാദ്യുപലഭ്യ വയസ്ത്രിത്വം വിഭജനീയമ്| ഏതേന യസ്യ പ്രകൃതിബലമുത്തമം ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേഃ സമപ്രകൃതേര്വാ തസ്യായുദീര്ഘം ഭവതി, ഹീനേ തു പ്രകൃതിബലേ ഹീനമ്; ഏവം സാരാദാവപി ജ്ഞേയമ്| ഏവം വയഃപ്രകൃത്യാദീനാം സര്വേഷാമേവോത്തമേന ബലേന യുക്തഃ സ ശതാധികം ജീവതി| തേന, തസ്യ വിംശതിവര്ഷാധികശതം യദ്യായുരുപലഭ്യതേ, തദാ പൂര്വോക്തവയോവിഭാഗാനുമാനാദാഷട്ത്രിംശദ്വര്ഷാണി സ ബാലോ ഭവതി, ദ്വിസപ്തതിവര്ഷശ്ച സ മധ്യഃ, ശേഷേ തു വൃദ്ധഃ; യസ്തു പ്രകൃത്യാദീനാം മധ്യമത്വേനാല്പായുരശീതിവര്ഷോऽവധാര്യതേ, സ പഞ്ചവിംശതിവര്ഷാണി ബാലഃ, പഞ്ചാശതം മധ്യഃ, തതോ വൃദ്ധ ഇത്യാദി വിഭജനീയമ്| ന കേവലം പ്രകൃത്യാദിനാऽऽയുരവധാര്യം, കിന്ത്വായുര്ലക്ഷണൈരപി ശരീരപ്രതിബദ്ധൈഃ ശാരീരേ വക്തവ്യൈരിത്യാഹ - ആയുഷോ ലക്ഷണതശ്ചേതി| ആയുര്ലക്ഷണേനാപി വയോऽവധാര്യ ബാല്യാദിവയോവിഭാഗഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അയം ച സ്തോകന്യൂനാധികശതായുഷാം ബാല്യാദിവിഭാഗഃ കര്തവ്യഃ; യേഷാം തു വിംശതിവര്ഷാദി പരമായുഷോ മാനം ന തേഷാം തദനുമാനേന വയോഭേദഃ, തേ ഹ്യപ്രാപ്തമധ്യാവസ്ഥാ ഏവ മ്രിയന്തേ||൧൨൨||
Adhikarana ൯൦ (൧൨൩) · Śloka ൧൨൩
ഏവം പ്രകൃത്യാദീനാം വികൃതിവര്ജ്യാനാം ഭാവാനാം പ്രവരമധ്യാവരവിഭാഗേന ബലവിശേഷം വിഭജേത്|
വികൃതിബലത്രൈവിധ്യേന തു ദോഷബലം ത്രിവിധമനുമീയതേ|
തതോ ഭൈഷജ്യസ്യ തീക്ഷ്ണമൃദുമധ്യവിഭാഗേന ത്രൈവിധ്യം വിഭജ്യ യഥാദോഷം ഭൈഷജ്യമവചാരയേദിതി||൧൨൩||
View original
एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्|
विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते|
ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||
Show commentary
പ്രകൃത്യാദിവിഭാഗേന ശരീരബലപരീക്ഷാമുക്താമുപസംഹരതി- ഏവമിത്യാദി| ദോഷബലം തു യഥാ ശരീരരൂപദേശപരീക്ഷയാ പരീക്ഷ്യം തദാഹ- വികൃതിബലേത്യാദി||൧൨൩||
Adhikarana ൯൧ (൧൨൪) · Śloka ൧൨൪
ആയുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനഹേതോഃ പുനരിന്ദ്രിയേഷു ജാതിസൂത്രീയേ ച ലക്ഷണാന്യുപദേക്ഷ്യന്തേ||൧൨൪||
View original
आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||
Show commentary
ശരീരബലദോഷബലപരീക്ഷാര്ഥം ശരീരപരീക്ഷാം പ്രതിജ്ഞാതാമഭിധായ പുനരായുഃ പ്രമാണജ്ഞാനാര്ഥം ശരീരപരീക്ഷാമതിദിശതി- ആയുഷ ഇത്യാദി| ഇന്ദ്രിയേഷ്വിതി ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനാധ്യായേഷു| തത്രേന്ദ്രിയേ വര്ണാദിവികൃത്യാ രിഷ്ടരൂപയാ ഹ്രസിതമായുര്ജ്ഞാതവ്യം, ജാതിസൂത്രീയേ ശാരീരേ ച ജന്മപ്രതിബദ്ധൈര്ലക്ഷണൈര്ദീര്ഘായുഷ്ട്വമല്പായുഷ്ട്വം ച ജ്ഞാതവ്യമ് ||൧൨൪||
Adhikarana ൯൨ (൧൨൫) · Śloka ൧൨൫
കാലഃ പുനഃ സംവത്സരശ്ചാതുരാവസ്ഥാ ച|
തത്ര സംവത്സരോ ദ്വിധാ ത്രിധാ ഷോഢാ ദ്വാദശധാ ഭൂയശ്ചാപ്യതഃ പ്രവിഭജ്യതേ തത്തത്കാര്യമഭിസമീക്ഷ്യ|
അത്ര ഖലു താവത് ഷോഢാ പ്രവിഭജ്യ കാര്യമുപദേക്ഷ്യതേ- ഹേമന്തോ ഗ്രീഷ്മോ വര്ഷാശ്ചേതി ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാസ്ത്രയ ഋതവോ ഭവന്തി, തേഷാമന്തരേഷ്വിതരേ സാധാരണലക്ഷണാസ്ത്രയ ഋതവഃ- പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്താ ഇതി|
പ്രാവൃഡിതി പ്രഥമഃ പ്രവൃഷ്ടഃ കാലഃ, തസ്യാനുബന്ധോ ഹി വര്ഷാഃ|
ഏവമേതേ സംശോധനമധികൃത്യ ഷട് വിഭജ്യന്തേ ഋതവഃ||൧൨൫||
View original
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च|
तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य|
अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति|
प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः|
एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||
Show commentary
ദേശപരീക്ഷാം സമാപ്യ കാലപരീക്ഷാമാഹ- കാല ഇത്യാദി| സംവത്സരോऽയനഭേദേന ദ്വിവിധഃ, ശീതോഷ്ണവര്ഷഭേദേന ത്രിവിധഃ, ഋതുഭേദേന ഷോഢാ, മാസഭേദേന ദ്വാദശധാ, പക്ഷഭേദാച്ചതുര്വിംശതിധാ , പ്രഹരാദിനാऽനേകധേതി ജ്ഞേയമ്| തത്തത് കാര്യമിതി അയനാദിജ്ഞേയഭേദേന സമ്പാദ്യം കാര്യമിത്യര്ഥഃ| സാധാരണ ഇതി അനതിശീതോഷ്ണവര്ഷഃ| പ്രാവൃഷം വിഭജതേ- പ്രാവൃഡിത്യാദി| പ്രഥമപ്രവൃഷ്ടശബ്ദേനാऽऽഷാഢശ്രാവണാവുച്യേതേ| ഏതച്ച ദ്വിമാസമൃതുഭേദഭാഗമാദിം കൃത്വാ ശേഷമാസദ്വികേന വര്ഷാദയോ യഥാക്രമം ജ്ഞേയാഃ| അയം ച ഋതുക്രമോ ന രസോത്പത്ത്യാദൌ, കിന്തു ശരീരശോധനപ്രവൃത്താവേവേതി ദര്ശയതാ ‘സംശോധനമധികൃത്യ’ ഇത്യുക്തമ്, ഏവമേവ ച ക്രമം സിദ്ധൌ വക്ഷ്യതി- “പ്രാവൃട് ശുക്രനഭൌ ജ്ഞേയൌ ശരദൂര്ജസഹൌ പുനഃ| തപസ്യശ്ച മധുശ്ചൈവ വസന്തഃ ശോധനം പ്രതി” (സി.അ.൬) ഇതി| അസ്മിന്നൃതുക്രമേ ശിശിരോ നാസ്തി| യേ തു ബ്രുവതേ- ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണകൂലേ വര്ഷാ ബഹു ഭവതി തേന തത്ര പ്രാവൃഡാദിക്രമഃ, ഗങ്ഗോത്തരകൂലേ ശീതം ബഹു ഭവതി തേന തത്ര ഹേമന്തശിശിരൌ ഭവതഃ; ഉക്തം ഹി കാശ്യപേന- യത്- “ഭൂയോ വര്ഷതി പര്ജന്യോ ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ ജലമ്| തേന പ്രാവൃഡവര്ഷാഖ്യൌ ഋതൂ തേഷാം പ്രകല്പിതൌ|| ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ കൂലേ ഹിമവദമ്ബുസങ്കുലേ | ഭൂയഃ ശീതമതസ്തേഷാം ഹേമന്തശിശിരാവൃതൂ” ഇതി| ഏത്തച്ച ന, അത്ര ‘സംശോധനമധികൃത്യ’ ഇതി വചനാത്| യദി ദേശകൃതോऽയം ഭേദഃ സ്യാത്തദാ തമേവ ഭേദകം ബ്രൂയാത്, ന സംശോധനമ്| തേന, കാശ്യപോക്തദേശഭേദേന പ്രാവൃഡാദിക്രമോ ന താവദിഹാഭിമതഃ| അവികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമിതി ന ശരീരസ്യ കൃത്രിമതാപാദിതഗുണേന ഭേദകാഃ, തഥൌഷധസ്യ ച ന പ്രമാണോത്കര്ഷാപകര്ഷഭേദകാരകാ ഇത്യര്ഥഃ| വികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമിതി യദാऽऽത്യയികത്വേനാവശ്യകര്തവ്യാ ഭവന്തി വമനാദയഃ, തദൌഷധസ്യ കൃത്രിമഗുണോപധാനേന യഥാവക്ഷ്യമാണേന, തഥാ ശരീരസ്യ ച വികല്പകാ ഭവന്തി||൧൨൫||
Adhikarana ൯൩ (൧൨൬-൧൨൭) · Śloka ൧൨൭
തത്ര സാധാരണലക്ഷണേഷ്വൃതുഷു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിര്വിധീയതേ, നിവൃത്തിരിതരേഷു|
സാധാരണലക്ഷണാ ഹി മന്ദശീതോഷ്ണവര്ഷത്വാത് സുഖതമാശ്ച ഭവന്ത്യവികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമ്, ഇതരേ പുനരത്യര്ഥശീതോഷ്ണവര്ഷത്വാദ്ദുഃഖതമാശ്ച ഭവന്തി വികല്പകാശ്ച ശരീരൌഷധാനാമ്||൧൨൬||
തത്ര ഹേമന്തേ ഹ്യതിമാത്രശീതോപഹതത്വാച്ഛരീരമസുഖോപപന്നം ഭവത്യതിശീതവാതാധ്മാതമതിദാരുണീഭൂതമവബദ്ധദോഷം ച, ഭേഷജം പുനഃ സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമതിശീതോപഹതത്വാന്മന്ദവീര്യത്വമാപദ്യതേ, തസ്മാത്തയോഃ സംയോഗേ സംശോധനമയോഗായോപപദ്യതേ ശരീരമപി ച വാതോപദ്രവായ|
ഗ്രീഷ്മേ പുനര്ഭൃശോഷ്ണോപഹതത്വാച്ഛരീരമസുഖോപപന്നം ഭവത്യുഷ്ണവാതാതപാധ്മാതമതിശിഥിലമത്യര്ഥപ്രവിലീനദോഷം, ഭേഷജം പുനഃ സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമുഷ്ണാനുഗമനാത്തീക്ഷ്ണതരത്വമാപദ്യതേ, തസ്മാത്തയോഃ സംയോഗേ സംശോധനമതിയോഗായോപപദ്യതേ ശരീരമപി പിപാസോപദ്രവായ|
വര്ഷാസു തു മേഘജലാവതതേ ഗൂഢാര്കചന്ദ്രതാരേ ധാരാകുലേ വിയതി ഭൂമൌ പങ്കജലപടലസംവൃതായാമത്യര്ഥോപക്ലിന്നശരീരേഷു ഭൂതേഷു വിഹതസ്വഭാവേഷു ച കേവലേഷ്വൌഷധഗ്രാമേഷു തോയതോയദാനുഗതമാരുതസംസര്ഗാദ് ഗുരുപ്രവൃത്തീനി വമനാദീനി ഭവന്തി, ഗുരുസമുത്ഥാനാനി ച ശരീരാണി|
തസ്മാദ്വമനാദീനാം നിവൃത്തിര്വിധീയതേ വര്ഷാന്തേഷ്വൃതുഷു , ന ചേദാത്യയികം കര്മ|
ആത്യയികേ പുനഃ കര്മണി കാമമൃതും വികല്പ്യ കൃത്രിമഗുണോപധാനേന യഥര്തുഗുണവിപരീതേന ഭേഷജം സംയോഗസംസ്കാരപ്രമാണവികല്പേനോപപാദ്യ പ്രമാണവീര്യസമം കൃത്വാ തതഃ പ്രയോജയേദുത്തമേന യത്നേനാവഹിതഃ||൧൨൭||
View original
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु|
साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६||
तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय|
ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय|
वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि|
तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म|
आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||
Show commentary
യഥാ ഹേമന്താദിഷു ദുഃഖതമത്വം ഭവതി തദാഹ- തത്ര ഹേമന്ത ഇത്യാദി| അവബദ്ധദോഷമിതി അതിബദ്ധദോഷമ്| തയോരിതി യഥോക്തശരീരഭേഷജയോഃ| തോയസ്യ തോയദാനുഗതമാരുതസ്യ ച സംസര്ഗസ്തസ്മാത്| ഗുരുപ്രവൃത്തീനീതി ഗുരോര്യഥാ ന സുഖകാരിണീ പ്രവൃത്തിര്ഭവതി, തഥാऽസ്യാപീത്യര്ഥഃ; കിംവാ ബഹുപ്രതിവിധേയപ്രവൃത്തീനി ഗുരുപ്രവൃത്തീനി| ഗുരുസമുത്ഥാനാനീതി സംശോധനക്ലിഷ്ടാനി ശരീരാണി തദാ മഹതാ പ്രയത്നേന ചിരേണ ച കാലേന പ്രകൃതിം പ്രാപ്നുവന്തീത്യര്ഥഃ| വര്ഷാന്തേഷ്വിതി ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാസു| ഹേമന്താദിഷ്വപ്യാത്യയികേ വ്യാധൌ സംശോധനം ദര്ശയന്നാഹ- ന ചേദിത്യാദി| വികല്പ്യേതി അല്പഗുണയുക്തം കൃത്വാ| കൃത്രിമഗുണോപധാനം യഥാ- ശീതേ ശീതപ്രതീകാരാര്ഥമുഷ്ണസദനാദികരണമ്; ഉക്തം ചാന്യത്ര- “ശീതേ ശീതപ്രതീകാരമുഷ്ണേ ചോഷ്ണനിവാരണമ്| കൃത്വാ കുര്യാത് ക്രിയാം പ്രാപ്താം ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്”- (സു.സൂ.അ.൩൫) ഇതി| ഋതൌ പ്രതീകാരം ദര്ശയിത്വാ ഭേഷജപ്രതീകാരമാഹ- ഭേഷജമിത്യാദി| സംയോഗവികല്പോ യഥാ- ശീതേ ത്രിവൃതായാ ഉഷ്ണേന ഗോമൂത്രേണാലോഡനം; പ്രമാണവികല്പോ യഥാ- അയോഗപ്രതീകാരാര്ഥമതിമാത്രത്രിവൃദ്ദാനമിത്യാദി| അത്ര ച പ്രമാണവികല്പസ്തഥാ കര്തവ്യോ യഥാ പ്രാണാവിരോധഃ സ്യാത്, തഥാ സംയോഗവികല്പശ്ച തഥാ കര്തവ്യോ യഥാ വിരുദ്ധവീര്യഭേഷജമേലകോ ന സ്യാദിതി ദര്ശയന്നാഹ- പ്രമാണവീര്യസമം കൃത്വേതി||൧൨൬-൧൨൭||
Adhikarana ൯൪ (൧൨൮) · Śloka ൧൨൮
ആതുരാവസ്ഥാസ്വപി തു കാര്യാകാര്യം പ്രതി കാലാകാലസഞ്ജ്ഞാ; തദ്യഥാ- അസ്യാമവസ്ഥായാമസ്യ ഭേഷജസ്യാകാലഃ , കാലഃ പുനരന്യസ്യേതി; ഏതദപി ഹി ഭവത്യവസ്ഥാവിശേഷേണ; തസ്മാദാതുരാവസ്ഥാസ്വപി ഹി കാലാകാലസഞ്ജ്ഞാ|
തസ്യ പരീക്ഷാ- മുഹുര്മുഹുരാതുരസ്യ സര്വാവസ്ഥാവിശേഷാവേക്ഷണം യഥാവദ്ഭേഷജപ്രയോഗാര്ഥമ്|
ന ഹ്യതിപതിതകാലമപ്രാപ്തകാലം വാ ഭേഷജമുപയുജ്യമാനം യൌഗികം ഭവതി; കാലോ ഹി ഭൈഷജ്യപ്രയോഗപര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി||൧൨൮||
View original
आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा|
तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्|
न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||
Show commentary
ആതുരാവസ്ഥാലക്ഷണം കാലമാഹ- ആതുരാവസ്ഥാസ്വിത്യാദി| തത്രോദാഹരണം യഥാ- നവജ്വരേ ന കഷായകാലഃ, അതിക്രാന്തഷഡഹേ ജ്വരേ കഷായകാല ഇത്യാദി| ഭൈഷജ്യപ്രയോഗപര്യാപ്തിമിതി ഭേഷജപ്രയോഗസാധ്യസിദ്ധിമിത്യര്ഥഃ ||൧൨൮||
Adhikarana ൯൫ (൧൨൯) · Śloka ൧൨൯
പ്രവൃത്തിസ്തു പ്രതികര്മസമാരമ്ഭഃ|
തസ്യ ലക്ഷണം ഭിഷഗൌഷധാതുരപരിചാരകാണാം ക്രിയാസമായോഗഃ||൧൨൯||
View original
प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः|
तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||
Show commentary
കാലമഭിധായ ക്രമപ്രാപ്താം പ്രവൃത്തിമാഹ- പ്രവൃത്തിസ്ത്വിത്യാദി| പ്രതികര്മ ചികിത്സാ||൧൨൯||
Adhikarana ൯൬ (൧൩൦) · Śloka ൧൩൦
ഉപായഃ പുനര്ഭിഷഗാദീനാം സൌഷ്ഠവമഭിവിധാനം ച സമ്യക്|
തസ്യ ലക്ഷണം- ഭിഷഗാദീനാം യഥോക്തഗുണസമ്പത് ദേശകാലപ്രമാണസാത്മ്യക്രിയാദിഭിശ്ച സിദ്ധികാരണൈഃ സമ്യഗുപപാദിതസ്യൌഷധസ്യാവചാരണമിതി||൧൩൦||
View original
उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||
Show commentary
പരിശിഷ്ടമുപായമാഹ- ഉപായ ഇത്യാദി| യഥോക്തഗുണസമ്പദിത്യനേന സൌഷ്ഠവമുക്തമ്||൧൩൦||
Adhikarana ൯൭ (൧൩൧) · Śloka ൧൩൧
ഏവമേതേ ദശ പരീക്ഷ്യവിശേഷാഃ പൃഥക് പൃഥക് പരീക്ഷിതവ്യാ ഭവന്തി||൧൩൧||
View original
एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||
Show commentary
ഏവമിത്യാദിനാ തു സമ്യഗഭിവിധാനം ബ്രൂതേ||൧൩൧||
Adhikarana ൯൮ (൧൩൨) · Śloka ൧൩൨
പരീക്ഷായാസ്തു ഖലു പ്രയോജനം പ്രതിപത്തിജ്ഞാനമ്|
പ്രതിപത്തിര്നാമ യോ വികാരോ യഥാ പ്രതിപത്തവ്യസ്തസ്യ തഥാऽനുഷ്ഠാനജ്ഞാനമ്||൧൩൨||
View original
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्|
प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||
Show commentary
കിംപ്രയോജനാ പരീക്ഷേത്യസ്യോത്തരം- പരീക്ഷായാസ്ത്വിത്യാദി| പ്രതിപത്തിശബ്ദാര്ഥം വിഭജതേ- യ ഇത്യാദി| പ്രതിപത്തവ്യ ഇതി അനുഷ്ഠാനേന യോജയിതവ്യഃ||൧൩൨||
Adhikarana ൯൯ (൧൩൩) · Śloka ൧൩൩
യത്ര തു ഖലു വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, യത്ര ച നിവൃത്തിഃ, തദ്വ്യാസതഃ സിദ്ധിഷൂത്തരമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൩||
View original
यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||
Show commentary
‘ക്വ ച വമനാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, ക്വ ച നിവൃത്തിഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരമതിദേശേനാഹ- യത്ര ത്വിത്യാദി||൧൩൩||
Adhikarana ൧൦൦ (൧൩൪) · Śloka ൧൩൪
പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗേ തു ഗുരുലാഘവം സമ്പ്രധാര്യ സമ്യഗധ്യവസ്യേദന്യതരനിഷ്ഠായാമ്|
സന്തി ഹി വ്യാധയഃ ശാസ്ത്രേഷൂത്സര്ഗാപവാദൈരുപക്രമം പ്രതി നിര്ദിഷ്ടാഃ|
തസ്മാദ്ഗുരുലാഘവം സമ്പ്രധാര്യ സമ്യഗധ്യവസ്യേദിത്യുക്തമ്||൧൩൪||
View original
प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्|
सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः|
तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||
Show commentary
‘പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിലക്ഷണസംയോഗേ കിം നൈഷ്ഠികമ്’ ഇത്യസ്യോത്തരം- പ്രവൃത്തീത്യാദി| അധ്യവസ്യേദിതി അധ്യവസായം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യതരനിഷ്ഠായാമിതി അന്യതരപക്ഷവ്യവസ്ഥായാമ്| അത്ര ഗുരുലാഘവേ ജ്ഞാതേ ഗുരുപ്രതിക്രിയാനിശ്ചയോऽനുക്തോऽപി ജ്ഞായതേ; തേന ശാസ്ത്രകാരേണ ഗുരുവ്യാധിപ്രതീകാരനിഷ്ഠായാമധ്യവസായം കുര്യാദിതി സാക്ഷാന്ന കൃതമ്| ഏതദേവ ഗുരുവ്യാധിപ്രതീകാരം ലഘുവ്യാധ്യുപപാദകേന വചനഭങ്ഗ്യന്തരേണാഹ- സന്തി ഹീത്യാദി| സമ്യഗധ്യവസ്യേദിതി ഉത്സര്ഗലഘും പരിത്യജ്യാപവാദഗുരുമുപക്രമ്യതയാऽധ്യവസ്യേത്; ബലവന്തമുപദ്രവം വേത്യാദിനാ ഹി ദുര്ബലം പരിത്യജ്യ ബലവച്ചികിത്സാമഭിധാസ്യതി||൧൩൪||
Adhikarana ൧൦൧ (൧൩൫) · Śloka ൧൩൫
യാനി തു ഖലു വമനാദിഷു ഭേഷജദ്രവ്യാണ്യുപയോഗം ഗച്ഛന്തി താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
തദ്യഥാ- ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവകുടജകൃതവേധനഫലാനി, ഫലജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവപത്രപുഷ്പാണി ആരഗ്വധവൃക്ഷകമദനസ്വാദുകണ്ടകപാഠാപാടലാശാര്ങ്ഗേഷ്ടാമൂര്വാസപ്തപര്ണനക്തമാലപിചുമര്ദപടോലസുഷവീഗുഡൂചീ- ചിത്രകസോമവല്കശതാവരീദ്വീപീശിഗ്രുമൂലകഷായൈഃ, മധുകമധൂകകോവിദാരകര്വുദാരനീപവിദുലബിമ്ബീശണപുഷ്പീസദാപുഷ്പാപ്രത്യക്പുഷ്പാകഷായൈശ്ച, ഏലാഹരേണുപ്രിയങ്ഗുപൃഥ്വീകാകുസ്തുമ്ബുരുതഗരനലദഹ്രീവേരതാലീശോശീരകഷായൈശ്ച , ഇക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുവാലികാദര്ഭപോടഗലകാലങ്കൃ(ങ്ക)തകഷായൈശ്ച, സുമനാസൌമനസ്യായനീഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാവൃശ്ചീരപുനര്നവാമഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാകഷായൈശ്ച, ശാല്മലിശാല്മലികഭദ്രപര്ണ്യേലാപര്ണ്യുപോദികോദ്ദാലകധന്വനരാജാദനോപചിത്രാഗോപീശൃങ്ഗാടികാകഷായൈശ്ച, പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരസര്ഷപഫാണിതക്ഷീരക്ഷാരലവണോദകൈശ്ച, യഥാലാഭം യഥേഷ്ടം വാऽപ്യുപസംസ്കൃത്യ വര്തിക്രിയാചൂര്ണാവലേഹസ്നേഹകഷായമാംസരസയവാഗൂയൂഷകാമ്ബലികക്ഷീരോപധേയാന്മോദകാനന്യാംശ്ച ഭക്ഷ്യപ്രകാരാന് വിവിധാനനുവിധായ യഥാര്ഹം വമനാര്ഹായ ദദ്യാദ്വിധിവദ്വമനമ്|
ഇതി കല്പസങ്ഗ്രഹോ വമനദ്രവ്യാണാമ്|
കല്പമേഷാം വിസ്താരേണോത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൫||
View original
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||
Show commentary
സമ്പ്രതി ‘കാനി ച വമനാദിഷു ഭേഷജദ്രവ്യാണി യോഗം ഗച്ഛന്തി’ ഇത്യസ്യോത്തരം- യാനീത്യാദീ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ ഗുഞ്ജാ, സോമവല്കഃ ഖദിരഃ; സുഷവീ കാരവേല്ലകഃ| ദ്വീപീ കണ്ടകാരീ, ദ്വീപിശത്രുരിതി പാഠേ ശതാവരീ ജ്ഞേയാ| വിദുലോ വേതസഃ, ശതപുഷ്പാ ഘണ്ടാരവാ, സദാപുഷ്പാ രക്താര്കഃ | കാലങ്കൃതോ കാസമര്ദഃ , പോടഗലോ ഹോഗ്ഗലഃ| സുമനാ ജാതീ, സൌമനസ്യായനീ ജാതികലികാ ജാതികോഷോ വാ| ശാല്മലികോ രോഹിതകഃ, സ്വല്പശാല്മലിര്വാ, ഭദ്രപര്ണീ ഭാദാലീ, ഏലാപര്ണീ രാസ്നാ, ഉദ്ദാലഃ ബഹുവാരഃ, ഗോപീ സാരിവാ| വര്തിക്രിയാ വര്തിരൂപദീര്ഘഭക്ഷ്യകരണമ്| അത്ര ‘ആരഗ്വധാദി’ ‘മധ്വാദി’ ഇതി പൃഥഗ്വര്ഗകരണം പ്രായഃ സമാനഗുണതാം വിച്ഛേദപാഠേന ദര്ശയിതും കൃതമ്| കല്പനം കല്പഃ പ്രയോഗ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്തരകാലമിതി കല്പസ്ഥാനേ||൧൩൫||
Adhikarana ൧൦൨ (൧൩൬) · Śloka ൧൩൬
വിരേചനദ്രവ്യാണി തു ശ്യാമാത്രിവൃച്ചതുരങ്ഗുലതില്വകമഹാവൃക്ഷസപ്തലാശങ്ഖിനീദന്തീദ്രവന്തീനാം ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലാനി യഥായോഗം തൈസ്തൈഃ ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലൈര്വിക്ലിപ്താവിക്ലിപ്തൈഃ , അജഗന്ധാശ്വഗന്ധാജശൃങ്ഗീക്ഷീരിണീനീലിനീക്ലീതകകഷായൈശ്ച, പ്രകീര്യോദകീര്യാമസൂരവിദലാകമ്പില്ലകവിഡങ്ഗഗവാക്ഷീകഷായൈശ്ച, പീലുപ്രിയാലമൃദ്വീകാകാശ്മര്യപരൂഷകബദരദാഡിമാമലകഹരീതകീബിഭീതകവൃശ്ചീരപുനര്നവാവിദാരിഗന്ധാദികഷായൈശ്ച, സീധുസുരാസൌവീരകതുഷോദകമൈരേയമേദകമദിരാമധുമധൂലകധാന്യാമ്ലകുവലബദരഖര്ജൂരകര്കന്ധുഭിശ്ച, ദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിദ്ഭിശ്ച, ഗോമഹിഷ്യജാവീനാം ച ക്ഷീരമൂത്രൈര്യഥാലാഭം യഥേഷ്ടം വാऽപ്യുപസംസ്കൃത്യ വര്തിക്രിയാചൂര്ണാസവലേഹസ്നേഹകഷായമാംസരസയൂഷകാമ്ബലികയവാഗൂക്ഷീരോപധേയാന് മോദകാനന്യാംശ്ച ഭക്ഷ്യപ്ര(വി)കാരാന് വിവിധാംശ്ച യോഗാനനുവിധായ യഥാര്ഹം വിരേചനാര്ഹായ ദദ്യാദ്വിരേചനമ്|
ഇതി കല്പസങ്ഗ്രഹോ വിരേചനദ്രവ്യാണാമ്|
കല്പമേഷാം വിസ്തരേണ യഥാവദുത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൩൬||
View original
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||
Show commentary
വിക്ലിപ്തിഃ ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗഃ, അവിക്ലിപ്തിഃ കേവലപ്രയോഗഃ; തേന വിക്ലിപ്താവിക്ലിപ്തൈരിതി സംയുക്തായുക്തൈരിത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരിണീ ദുഗ്ധികാ, ക്ലീതകം യഷ്ടീമധു| മസൂരവിദലാ ശ്യാമലതാ| പ്രഥമം തു ശ്യാമാ ശ്യാമമൂലാ ത്രിവൃദേവോക്താ||൧൩൬||
Adhikarana ൧൦൩ (൧൩൭) · Śloka ൧൩൭
ആസ്ഥാപനേഷു തു ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനി ദ്രവ്യാണി യാനി യോഗമുപയാന്തി തേഷു തേഷ്വവസ്ഥാന്തരേഷ്വാതുരാണാം, താനി ദ്രവ്യാണി നാമതോ വിസ്തരേണോപദിശ്യമാനാന്യപരിസങ്ഖ്യേയാനി സ്യുരതിബഹുത്വാത്; ഇഷ്ടശ്ചാനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരോപദേശസ്തന്ത്രേ, ഇഷ്ടം ച കേവലം ജ്ഞാനം, തസ്മാദ്രസത ഏവ താന്യത്ര വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
രസസംസര്ഗവികല്പവിസ്തരോ ഹ്യേഷാമപരിസങ്ഖ്യേയഃ, സമവേതാനാം രസാനാമംശാംശബലവികല്പാതിബഹുത്വാത്|
തസ്മാദ്ദ്രവ്യാണാം ചൈകദേശമുദാഹരണാര്ഥം രസേഷ്വനുവിഭജ്യ രസൈകൈകശ്യേന ച നാമലക്ഷണാര്ഥം ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാ രസതോऽനുവിഭജ്യ വ്യാഖ്യാസ്തന്തേ||൧൩൭||
View original
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः|
रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्|
तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||
Show commentary
ഭൂയിഷ്ഠകല്പാനീതി ബഹുപ്രയോഗാണി പ്രായഃപ്രയോജ്യാനി ച| ഇഷ്ടശ്ചാനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരോപദേശ ഇതി അനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരേണ ശാസ്ത്രേ കഥനമിഷ്ടമ്| ഇഷ്ടം ച കേവലം ജ്ഞാനമിതി അനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരാഭിധാനേന യദനുക്തം തസ്യാപി യഥാസാമാന്യദ്വാരാ ജ്ഞാനം ഭവതി തദപീഷ്ടം ഗ്രന്ഥകര്തുഃ ശ്രോതുശ്ചേത്യര്ഥഃ| തസ്മാദ്രസത ഏവേതി രസം പ്രാധാന്യേനോദ്ദിശ്യ രസാശ്രയദ്രവ്യസ്യാനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്താരോപദേശേനേത്യര്ഥഃ| താനീതി ആസ്ഥാപനോപയോഗീനി ദ്രവ്യാണി| അത്ര ച രസദ്വാരാ നിര്ദേശേऽപി രസസംസര്ഗസ്യാതിബഹുത്വേന കൃത്സ്നദ്രവ്യനിര്ദേശവദസങ്ഖ്യേയതാ സ്യാദിതി കൃത്വാ ഷഡ്ഭിരേവ രസൈര്നിര്ദേശഃ കര്തവ്യ ആസ്ഥാപനോപയോഗിദ്രവ്യാണാമിതി ദര്ശയന്നാഹ- രസേത്യാദി| ഉദാഹരണാര്ഥമിതി മധുരാദിരസസ്യാധാരഭൂതസ്യ ദ്രവ്യസ്യോദാഹരണാര്ഥമ്| രസേഷ്വനുവിഭജ്യേതി രസേഷു മധുരാദിഷു ദ്രവ്യാണാമേകദേശമാധാരതയോപദിശ്യേത്യര്ഥഃ| രസൈകൈകശ്യേനേതി ന രസസംസര്ഗേണ| നാമലക്ഷണാര്ഥം ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാ ഇതി സാക്ഷാദുക്താനാം ജീവകാദീനാം നാമാര്ഥം, തഥാ അനുക്താനാം മധുരാദിദ്രവ്യാണാം തജ്ജാതീയത്വേന ലക്ഷണാര്ഥമാസ്ഥാപനയോഗിദ്രവ്യസമൂഹാ വ്യാഖ്യാസ്യന്ത ഇതി; കിംവാ, നാമലക്ഷണാര്ഥമിതി നാമജ്ഞാനാര്ഥമ്| ആസ്ഥാപ്യതേऽനേനേതി ആസ്ഥാപനം ജീവകാദിദ്രവ്യം; സ്കന്ധഃ സമൂഹഃ| രസതോऽനുവിഭജ്യേതി മധുരാദിരസതയാ നിര്ദിശ്യേത്യര്ഥഃ||൧൩൭||
Adhikarana ൧൦൪ (൧൩൮) · Śloka ൧൩൮
യത്തു ഷഡ്വിധമാസ്ഥാപനമേകരസമിത്യാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, തദ്ദുര്ലഭതമം സംസൃഷ്ടരസഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്ദ്രവ്യാണാമ്|
തസ്മാന്മധുരാണി മധുരപ്രായാണി മധുരവിപാകാനി മധുരപ്രഭാവാണി ച മധുരസ്കന്ധേ മധുരാണ്യേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യന്തേ, തഥേതരാണി ദ്രവ്യാണ്യപി||൧൩൮||
View original
यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्|
तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||
Show commentary
അയം ച മധുരാദിരസേന ദ്രവ്യഗണനിര്ദേശോ ന മധുരാദ്യേകരസസ്യൈവ ദ്രവ്യസ്യ സങ്ഗ്രഹേണ യഥാ പരൈരാഖ്യായതേ തഥാऽസ്മാഭിരപീഷ്യതേ, കിന്തു യത്ര സത്യപി രസാന്തരേ മധുരാദയഃ പ്രധാനം, യദ്വാ ദ്രവ്യം മധുരാദികാര്യകാരി വിപാകപ്രഭാവാത് , തദപി മധുരാദിഗണ ഏവാസ്മാഭിഃ പഠനീയമിതി ദര്ശയന്നാഹ- യത്ത്വിത്യാദി| ഏകരസമിതി ശുദ്ധൈകരസമ്| മധുരപ്രായാണീതി ഉത്കൃഷ്ടമധുരരസാനി| തഥേതരാണീതി അമ്ലാദീനി അമ്ലപ്രായാണി അമ്ലപാകാനി ച അമ്ലമേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യാമഃ; തഥാ ലവണാദിഷ്വപ്യേവമേവ തഥേതരാണീതിപദേന ദര്ശയതി||൧൩൮||
Adhikarana ൧൦൫ (൧൩൯) · Śloka ൧൩൯
തദ്യഥാ- ജീവകര്ഷഭകൌ ജീവന്തീ വീരാ താമലകീ കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ശാലപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണ്യസനപര്ണീ മധുപര്ണീ മേദാ മഹാമേദാ കര്കടശൃങ്ഗീ ശൃങ്ഗാടികാ ഛിന്നരുഹാ ച്ഛത്രാऽതിച്ഛത്രാ ശ്രാവണീ മഹാശ്രാവണീ സഹദേവാ വിശ്വദേവാ ശുക്ലാ ക്ഷീരശുക്ലാ ബലാऽതിബലാ വിദാരീ ക്ഷീരവിദാരീ ക്ഷുദ്രസഹാ മഹാസഹാ ഋഷ്യഗന്ധാऽശ്വഗന്ധാ വൃശ്ചീരഃ പുനര്നവാ ബൃഹതീ കണ്ടകാരികോരുബൂകോ മോരടഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ സംഹര്ഷാ ശതാവരീ ശതപുഷ്പാ മധൂകപുഷ്പീ യഷ്ടീമധു മധൂലികാ മൃദ്വീകാ ഖര്ജൂരം പരൂഷകമാത്മഗുപ്താ പുഷ്കരബീജം കശേരുകം രാജകശേരുകം രാജാദനം കതകം കാശ്മര്യം ശീതപാക്യോദനപാകീ താലഖര്ജൂരമസ്തകമിക്ഷുരിക്ഷുവാലികാ ദര്ഭഃ കുശഃ കാശഃ ശാലിര്ഗുന്ദ്രേത്കടകഃ ശരമൂലം രാജക്ഷവകഃ ഋഷ്യപ്രോക്താ ദ്വാരദാ ഭാരദ്വാജീ വനത്രപുഷ്യഭീരുപത്രീ ഹംസപാദീ കാകനാസികാ കുലിങ്ഗാക്ഷീ ക്ഷീരവല്ലീ കപോലവല്ലീ കപോതവല്ലീ സോമവല്ലീ ഗോപവല്ലീ മധുവല്ലീ ചേതി; ഏഷാമേവംവിധാനാമന്യേഷാം ച മധുരവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേന സുപ്രക്ഷാലിതായാം സ്ഥാല്യാം സമാവാപ്യ പയസാऽര്ധോദകേനാഭ്യാസിച്യ സാധയേദ്ദര്വ്യാ സതതമവഘട്ടയന്; തദുപയുക്തഭൂയിഷ്ഠേऽമ്ഭസി ഗതരസേഷ്വൌഷധേഷു പയസി ചാനുപദഗ്ധേ സ്ഥാലീമുപഹൃത്യ സുപരിപൂതം പയഃ സുഖോഷ്ണം ഘൃതതൈലവസാമജ്ജലവണഫാണിതോപഹിതം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്; ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമുപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ വിധിവദ്ദദ്യാത്|
ഇതി മധുരസ്കന്ധഃ||൧൩൯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्|
इति मधुरस्कन्धः||१३९||
Show commentary
വീരാ ജാലന്ധരം ശാകമ്| അസ(ശ)നപര്ണീ അപരാജിതാ| മധുപര്ണീ വികങ്കതമ്| ഛത്രാ കോകിലാക്ഷഃ| അതിച്ഛത്രാ അരുണകോകിലാക്ഷഃ| മഹാശ്രാവണീ അലമ്ബുഷാ| ശുക്ലാ ശര്കരാ| ക്ഷീരശുക്ലാ ബൃഹച്ഛൃങ്ഗാടികാ | ക്ഷുദ്രസഹാ കുമാരീ| ഋഷ്യഗന്ധാ ഋഷ്യജാങ്ഗലകഃ, ബലാഭേദോ വാ| മോരടഃ മൂര്വാ| സംഹര്ഷാ ബന്ദാകഃ| മധുകപര്ണീ മധുകഭേദഃ| മധൂലികാ മര്കടഹസ്തതൃണമ്| രാജാദനം വേഞ്ചുലികീതി ഖ്യാതമ്| കശേരുഃ ചിഞ്ചോഡകഃ| രാജകശേരുഃ കശേരുഭേദഃ| ശീതപാകീ ശീതലാ| ഓദനപാകീ നീലഝിണ്ടീ| ഋഷ്യപ്രോക്താ ബലാഭേദഃ| ദ്വാരദാ ശാകതരുഃ| ഭാരദ്വാജീ വനകാര്പാസീ| വനത്രപുഷീ ബൃഹത്ഫലാ ഗോഡുമ്ബാ| അഭീരുപത്രീ ശതാവരീഭേദഃ| കുലിങ്ഗാക്ഷീ പേടികാ, കുലിങ്ഗാപാഠപക്ഷേ ഉച്ചടാ| ക്ഷീരവല്ലീ ക്ഷീരലതാ| കപോലപല്ലീ ‘കവഡവേണ്ഡുആ’ ഇതി ഖ്യാതാ| കപോതവല്ലീ സൂക്ഷ്മൈലാ| സോമവല്ലീ സോമലതാ| ഗോപവല്ലീ അനന്തമൂലമ്| മധുവല്ലീ യഷ്ടീമധുഭേദഃ||൧൩൯||
Adhikarana ൧൦൬ (൧൪൦) · Śloka ൧൪൦
ആമ്രാമ്രാതകലകുചകരമര്ദവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസകുവലബദരദാഡിമമാതുലുങ്ഗഗണ്ഡീരാമലകനന്ദീതകശീതക- തിന്തിണ്ഡീകദന്തശഠൈരാവതകകോശാമ്രധന്വനാനാം ഫലാനി, പത്രാണി ചാമ്രാതകാശ്മന്തകചാങ്ഗേരീണാം ചതുര്വിധാനാം ചാമ്ലികാനാം ദ്വയോശ്ച കോലയോശ്ചാമശുഷ്കയോര്ദ്വയോശ്ചൈവ ശുഷ്കാമ്ലികയോര്ഗ്രാമ്യാരണ്യയോഃ, ആസവദ്രവ്യാണി ച സുരാസൌവീരകതുഷോദകമൈരേയമേദകമദിരാമധുശുക്തശീധുദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിദ്ധാന്യാമ്ലാദീനി ച, ഏഷാമേവംവിധാനാമന്യേഷാം ചാമ്ലവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ ദ്രവൈഃ സ്ഥാല്യാമഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവത്തൈലവസാമജ്ജലവണഫാണിതോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്|
ഇത്യമ്ലസ്കന്ധഃ||൧൪൦||
View original
आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इत्यम्लस्कन्धः||१४०||
Show commentary
അമ്ലസ്കന്ധേ നന്ദീതകഃ കര്പരനന്ദീ, ശീതകഃ അമ്ലലോടഃ, ഐരാവതഃ നാഗരങ്ഗമ്| അമ്ലികാ കന്ദപ്രധാനാ കാമരൂപേ പ്രസിദ്ധാ അമ്ലികാഭേദ ഏവേത്യാഹുഃ| ദ്രവൈഃ സ്ഥിരാണീതി ദ്രവമജ്ജനാത് സ്ഥിരീഭൂതാനീത്യര്ഥഃ(?)||൧൪൦||
Adhikarana ൧൦൭ (൧൪൧) · Śloka ൧൪൧
സൈന്ധവസൌവര്ചലകാലവിഡപാക്യാനൂപകൂപ്യവാലുകൈലമൌലകസാമുദ്രരോമകൌദ്ഭിദൌഷരപാടേയകപാംശുജാന്യേവമ്പ്രകാരാണി ചാന്യാനി ലവണവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനി, ഏതാന്യമ്ലോപഹിതാന്യുഷ്ണോദകോപഹിതാനി വാ സ്നേഹവന്തി സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം വാതവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്|
ഇതി ലവണസ്കന്ധഃ||൧൪൧||
View original
सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति लवणस्कन्धः||१४१||
Show commentary
കൂപ്യാദയോ ലവണഭേദാ ദേശാന്തരപ്രസിദ്ധാഃ; തേന ദേശാന്തരീയേഭ്യോ ജ്ഞേയാഃ| രോമകം രൂമാനദീഭവമ്||൧൪൧||
Adhikarana ൧൦൮ (൧൪൨) · Śloka ൧൪൨
പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലഹസ്തിപിപ്പലീചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരമരിചാജമോദാര്ദ്രകവിഡങ്ഗകുസ്തുമ്ബുരുപീലുതേജോവത്യേലാകുഷ്ഠ- ഭല്ലാതകാസ്ഥിഹിങ്ഗുനിര്യാസകിലിമമൂലകസര്ഷപലശുനകരഞ്ജശിഗ്രുകമധുശിഗ്രുകഖരപുഷ്പഭൂസ്തൃണസുമുഖസുരസകുഠേരകാര്ജക- ഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകക്ഷാരമൂത്രപിത്താനീതി; ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം കടുകവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ ഗോമൂത്രേണ സഹ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്|
ഇതി കടുകസ്കന്ധഃ||൧൪൨||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति कटुकस्कन्धः||१४२||
Show commentary
തേജസ്വിനീ തേജോവതീ| കിലിമം ദേവദാരു||൧൪൨||
Adhikarana ൧൦൯ (൧൪൩) · Śloka ൧൪൩
ചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലനിമ്ബതുമ്ബുരുകുടജഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാമുസ്തമൂര്വാകിരാതതിക്തകകടുകരോഹിണീത്രായമാണാ- കാരവേല്ലികാകരീരകരവീരകേബുകകഠില്ലകവൃഷമണ്ഡൂകപര്ണീകര്കോടകവാര്താകുകര്കശകാകമാചീകാകോദുമ്ബരികാസുഷവ്യതിവിഷാ- പടോലകുലകപാഠാഗുഡൂചീവേത്രാഗ്രവേതസവികങ്കതബകുലസോമവല്കസപ്തപര്ണസുമനാര്കാവല്ഗുജവചാതഗരാഗുരുവാലകോശീരാണീതി , ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം തിക്തവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേനാഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്, ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്|
ഇതി തിക്തസ്കന്ധഃ||൧൪൩||
View original
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति तिक्तस्कन्धः||१४३||
Show commentary
തിക്തവര്ഗേ കര്കശഃ പടോലഭേദഃ||൧൪൩||
Adhikarana ൧൧൦ (൧൪൪) · Śloka ൧൪൪
പ്രിയങ്ഗ്വനന്താമ്രാസ്ഥ്യമ്ബഷ്ഠകീകട്വങ്ഗലോധ്രമോചരസസമങ്ഗാധാതകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകേശരജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവട- കപീതനോദുമ്ബരാശ്വത്ഥഭല്ലാതകാസ്ഥ്യശ്മന്തകശിരീഷശിംശപാസോമവല്കതിന്ദുകപ്രിയാലബദരഖദിര- സപ്തപര്ണാശ്വകര്ണസ്യന്ദനാര്ജുനാരിമേദൈലവാലുകപരിപേലവകദമ്ബശല്ലകീജിങ്ഗിനീകാശകശേരുകരാജകശേരുകട്ഫലവംശ- പദ്മകാശോകശാലധവസര്ജഭൂര്ജശണഖരപുഷ്പാപുരശമീമാചീകവരകതുങ്ഗാജകര്ണസ്ഫൂര്ജകബിഭീതകകുമ്ഭീപുഷ്കരബീജ- ബിസമൃണാലതാലഖര്ജൂരതരുണാനീതി , ഏഷാമേവംവിധാനാം ചാന്യേഷാം കഷായവര്ഗപരിസങ്ഖ്യാതാനാമൌഷധദ്രവ്യാണാം ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ ഭേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യ പാനീയേനാഭ്യാസിച്യ സാധയിത്വോപസംസ്കൃത്യ യഥാവന്മധുതൈലലവണോപഹിതം സുഖോഷ്ണം ബസ്തിം ശ്ലേഷ്മവികാരിണേ വിധിജ്ഞോ വിധിവദ്ദദ്യാത്, ശീതം തു മധുസര്പിര്ഭ്യാമുപസംസൃജ്യ പിത്തവികാരിണേ ദദ്യാത്|
ഇതി കഷായസ്കന്ധഃ||൧൪൪||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्|
इति कषायस्कन्धः||१४४||
Show commentary
കഷായവര്ഗേ അശ്വകര്ണഃ പ്രിയാലശാലഃ, പരിപേലവം കൈവര്തമുസ്തകം, ജിങ്ഗിനീ സ്വനാമഖ്യാതാ, മാചീകഃ ദേവദാരുഃ, അജകര്ണഃ ശാലഭേദഃ, കുമ്ഭീ ‘കുമ്ഭീക’ ഇതി ഖ്യാതാ, കിംവാ ഹഠഃ, മൃണാലം മൃണാലനാലികാ, താലഖര്ജൂരതരുണാനീതി താലഖര്ജൂരാങ്കുരാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര ച സ്കന്ധേഷു യദ്ദ്രവ്യം സ്കന്ധദ്വയേ പഠ്യതേ തദുഭയഗുണയുക്തത്വേനോഭയത്രപി യോഗീതി ജ്ഞേയമ്||൧൪൪||
Adhikarana ൧൧൧ (൧൪൫-൧൪൬) · Śloka ൧൪൬
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഷഡ്വര്ഗാഃ പരിസങ്ഖ്യാതാ യ ഏതേ രസഭേദതഃ|
ആസ്ഥാപനമഭിപ്രേത്യ താന്വിദ്യാത്സാര്വയൌഗികാന്||൧൪൫||
സര്വശോ ഹി പ്രണിഹിതാഃ സര്വരോഗേഷു ജാനതാ|
സര്വാന്രോഗാന്നിയച്ഛന്തി യേഭ്യ ആസ്ഥാപനം ഹിതമ്||൧൪൬||
View original
तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः|
आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५||
सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता|
सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||
Show commentary
സാര്വയൌഗികാനിതി സര്വേഷ്വാസ്ഥാപനസാധ്യേഷു രോഗേഷു വാതവ്യാധിജ്വരഗുല്മാദിഷു യഥോക്തദോഷസമ്ബന്ധേ സതി യൌഗികാനിത്യര്ഥഃ| ഏതദേവ വിവൃണോതി- സര്വശോ ഹീത്യാദി| സര്വശ ഇതി സമസ്തവര്ഗേണ അര്ധവര്ഗേണ യഥാലാഭം വാ||൧൪൫-൧൪൬||
Adhikarana ൧൧൨ (൧൪൭-൧൪൮) · Śloka ൧൪൮
യേഷാം യേഷാം പ്രശാന്ത്യര്ഥം യേ യേ ന പരികീര്തിതാഃ|
ദ്രവ്യവര്ഗാ വികാരാണാം തേഷാം തേ പരികോപകാഃ||൧൪൭||
ഇത്യേതേ ഷഡാസ്ഥാപനസ്കന്ധാ രസതോऽനുവിഭജ്യ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൪൮||
View original
येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः|
द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७||
इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||
Show commentary
ഇദാനീം സര്വവര്ഗാണാം സര്വേഷ്വാസ്ഥാപനസാധ്യരോഗേഷു യൌഗികത്വം യദുക്തം തത്ര പിത്തജ്വരേ കടുവര്ഗേണാസ്ഥാപനം പിത്തകരത്വാജ്ജ്വരവര്ധകം ഭവതി, തേന ന ദോഷവിശേഷേണ സര്വഗണാനാം യൌഗികത്വമേതദുക്തം, കിന്തു സാമാന്യേന സര്വാസ്ഥാപനസാധ്യരോഗഹിതത്വം, ദോഷവിശേഷേഷു തു തത്ര തത്രാനനുഗുണവര്ഗസ്യ പ്രകോപകസ്യ നിഷേധ ഏവേതി ദര്ശയന്നാഹ- യേഷാമിത്യാദി| യേഷാം യേഷാമിതി വാതാദിവികാരാണാമുക്താനാമിഹ| തത്ര മധുരസ്കന്ധഃ കഫപ്രശാന്ത്യര്ഥമനുക്തഃ, തേന കഫവര്ധകഃ; ഏവമമ്ലാദിവര്ഗേഷ്വപി ജ്ഞേയമ്| കിംവാ സാര്വയൌഗികാനിത്യനേനോക്താനാം വര്ഗാണാം സമാസവ്യാസയോഗേന സകലാസ്ഥാപനസാധ്യരോഗഹരത്വമുച്യതേ, ന പ്രത്യേകം; പ്രത്യേകം തു വര്ഗാണാം സാധ്യത്വേനാനുക്തരോഗാഹന്തൃത്വമുച്യതേ യേഷാമിത്യാദിനാ||൧൪൭-൧൪൮||
Adhikarana ൧൧൩ (൧൪൯) · Śloka ൧൪൯
തേഭ്യോ ഭിഷഗ്ബുദ്ധിമാന് പരിസങ്ഖ്യാതമപി യദ്യദ്ദ്രവ്യമയൌഗികം മന്യേത, തത്തദപകര്ഷയേത്; യദ്യച്ചാനുക്തമപി യൌഗികം മന്യേത, തത്തദ്വിദധ്യാത്; വര്ഗമപി വര്ഗേണോപസംസൃജേദേകമേകേനാനേകേന വാ യുക്തിം പ്രമാണീകൃത്യ|
പ്രചരണമിവ ഭിക്ഷുകസ്യ ബീജമിവ കര്ഷകസ്യ സൂത്രം ബുദ്ധിമതാമല്പമപ്യനല്പജ്ഞാനായ ഭവതി; തസ്മാദ്ബുദ്ധിമതാമൂഹാപോഹവിതര്കാഃ, മന്ദബുദ്ധേസ്തു യഥോക്താനുഗമനമേവ ശ്രേയഃ|
യഥോക്തം ഹി മാര്ഗമനുഗച്ഛന് ഭിഷക് സംസാധയതി കാര്യമനതിമഹത്ത്വാദ്വാ വിനിപാതയത്യനതിഹ്രസ്വത്വാദുദാഹരണസ്യേതി||൧൪൯||
View original
तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य|
प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः|
यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||
Show commentary
സമ്പ്രത്യുക്തവര്ഗേഷു വ്യാധ്യാദിപര്യാലോചനയാ യൌഗികത്വമപേക്ഷ്യ യൌഗികപ്രക്ഷേപമയൌഗികോദ്ധരണം ച ദര്ശയന്നാഹ- തേഭ്യ ഇത്യാദി| ബുദ്ധിമാനിതിപദേന ബുദ്ധിമതൈവ പ്രക്ഷേപോദ്ധാരൌ ഗണേ കര്തവ്യൌ, നാല്പബുദ്ധിനോഹാപോഹകരണാസമര്ഥേനേതി ദര്ശയതി| ഏകം വര്ഗമേകേന വര്ഗേണോപസൃജേദനേകേന വാ വര്ഗേണേതി യോജ്യമ്| യുക്തിം പ്രമാണീകൃത്യേതി ഇദമത്ര യൌഗികമിദമയൌഗികമിതി ഊഹം പ്രമാണീകൃത്യേത്യര്ഥഃ| പ്രചരണം ഭിക്ഷാമൂലം തണ്ഡുലാദി പാത്രസ്ഥമ്| നനു മന്ദബുദ്ധേഃ കഥം യഥോക്താനനുഗമനം? യഥോക്തമയൌഗികമൂഹേന ബുദ്ധിമന്തഃ പ്രതിപദ്യന്തേ തത്രൈവ തന്മന്ദധീഃ പ്രയുഞ്ജാനോ ന കഥമനര്ഥമാവഹേദിത്യാഹ- യഥോക്തം ഹീത്യാദി| അനതിമഹത്ത്വാദ്വാ വിനിപാതയതീത്യനേന മന്ദബുദ്ധേര്യഥോക്തമാചരത ഊഹം വിനാ ന മഹതീ വ്യാപദ്ഭവതീതി ദര്ശയതി| യതഃ ശാസ്ത്രേ ഹി യോ വിധിര്യഥോക്തഃ, സ പ്രായോ യൌഗിക ഏവ ഭവതി തത്ര; യത്രാപി ശരീരാദിഭേദേനായൌഗികഃ, തത്രാപി സ്തോകമാത്രേണ യൌഗിക ഇത്യര്ഥഃ| അനതിഹ്രസ്വത്വാദുദാഹരണസ്യേതി ശാസ്ത്രേ ഉദാഹരണത്വേനോക്തസ്യ വിധേരനതിസങ്ക്ഷേപാദിത്യര്ഥഃ| ഏതേന യദി സ്തോകം രോഗസാധനോദാഹരണം സ്യാത്, ഊഹ്യമേവ ബഹു, തദാ മന്ദബുദ്ധിഃ സാക്ഷാദുദാഹരണവിഷയാജ്ഞാനാത് തഥാ സ്വയമുഹാക്ഷമത്വാച്ച ന രോഗശാന്തിലക്ഷണം കാര്യം കര്തും ക്ഷമഃ സ്യാത്; യതസ്തൂദാഹരണാനി ബഹൂനി, തേന തൈരേവോദാഹരണാത്മകപ്രയോഗൌസ്തത്സാധ്യത്വേനോക്തവ്യാധീന് സാധയതീതി യുക്തമ്| ഇമൌ ചാവാപോദ്ധാരൌ ഗണോക്ത ഏവ ദ്രവ്യേ പ്രായൌ ജ്ഞേയൌ| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ഗണോക്തമപി യദ്ദ്രവ്യം ഭവേദ്വ്യാധാവയൌഗികമ്| തദുദ്ധരേത, പ്രക്ഷിപേത്തു യന്മന്യേദ്യൌഗികം തു തത്” (സു.ചി.അ.൧) ഇതി| യേ തു സംയോഗമഹിമ്നാ കാര്യകരാ അഗസ്ത്യഹരീതക്യാദയഃ, ന തേഷ്വാവാപോദ്ധാരൌ കര്തവ്യൌ| ഏനമേവ ചാര്ഥമഭിപ്രേത്യോക്തം സുശ്രുതേ- “ഏഷ ചാഗമസിദ്ധത്വാത്തഥൈവ ഫലദര്ശനാത്| മന്ത്രവത് സമ്പ്രയോക്തവ്യോ ന മീമാംസ്യഃ കഥഞ്ചന” (സു.ചി.അ.൧) ഇതി||൧൪൯||
Adhikarana ൧൧൪ (൧൫൦) · Śloka ൧൫൦
അതഃ പരമനുവാസനദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
അനുവാസനം തു സ്നേഹ ഏവ|
സ്നേഹസ്തു ദ്വിവിധഃ- സ്ഥാവരാത്മകഃ, ജങ്ഗമാത്മകശ്ച|
തത്ര സ്ഥാവരാത്മകഃ സ്നേഹസ്തൈലമതൈലം ച|
തദ്ദ്വയം തൈലമേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യാമഃ, സര്വതസ്തൈലപ്രാധാന്യാത്|
ജങ്ഗമാത്മകസ്തു വസാ, മജ്ജാ, സര്പിരിതി|
തേഷാം തൈലവസാമജ്ജസര്പിഷാം യഥാപൂര്വം ശ്രേഷ്ഠം വാതശ്ലേഷ്മവികാരേഷ്വനുവാസനീയേഷു, യഥോത്തരം തു പിത്തവികാരേഷു, സര്വ ഏവ വാ സര്വവികാരേഷ്വപി യോഗമുപയാന്തി സംസ്കാരവിധിവിശേഷാദിതി||൧൫൦||
View original
अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
अनुवासनं तु स्नेह एव|
स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च|
तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च|
तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्|
जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति|
तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||
Show commentary
ക്രമപ്രാപ്തമനുവാസനദ്രവ്യമാഹ- അതഃ പരമിത്യാദി| അത്ര തൈലമിതി തൈലഭൂതം സര്ഷപസ്നേഹാദി| തൈലപ്രാധാന്യാദിതി സ്ഥാവരസ്നേഹേഷു തിലതൈലസ്യൈവ പ്രാധാന്യാദിത്യര്ഥഃ| ഏതേന തൈലേ യോ വിധിഃ സ സാര്ഷപാദൌ ബോദ്ധവ്യഃ, തൈലശബ്ദേന തു സാര്ഷപാദീനാമിഹ ഗ്രഹണം തിലഭവസ്നേഹസ്യ പ്രാധാന്യപ്രഖ്യാപനാര്ഥം ; തൈലശബ്ദേന സാര്ഷപാദീനാം ഗ്രഹണം ഭവത്യേവ| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “നിഷ്പത്തേസ്തദ്ഗുണത്വാച്ച തൈലത്വമിതരേഷ്വപി” (സു.സൂ.അ.൧൫) ഇതി||൧൫൦||
Adhikarana ൧൧൫ (൧൫൧) · Śloka ൧൫൧
ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി പുനരപാമാര്ഗപിപ്പലീമരിചവിഡങ്ഗശിഗ്രുശിരീഷതുമ്ബുരുപില്വജാജ്യമോദാവാര്താകീപൃഥ്വീകൈലാഹരേണുകാഫലാനി ച, സുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകഹരിദ്രാശൃങ്ഗവേരമൂലകലശുനതര്കാരീസര്ഷപപത്രാണി ച, അര്കാലര്കകുഷ്ഠനാഗദന്തീവചാപാമാര്ഗശ്വേതാജ്യോതിഷ്മതീഗവാക്ഷീഗണ്ഡീരപുഷ്പ്യവാക്പുഷ്പീവൃശ്ചികാലീവയസ്ഥാതിവിഷാമൂലാനി ച, ഹരിദ്രാശൃങ്ഗവേരമൂലകലശുനകന്ദാശ്ച, ലോധ്രമദനസപ്തപര്ണനിമ്ബാര്കപുഷ്പാണി ച, ദേവദാര്വഗുരുസരലശല്ലകീജിങ്ഗിന്യസനഹിങ്ഗുനിര്യാസാശ്ച, തേജോവതീവരാങ്ഗേങ്ഗുദീശോഭാഞ്ജനകബൃഹതീകണ്ടകാരികാത്വചശ്ചേതി|
ശിരോവിരേചനം സപ്തവിധം, ഫല-പത്ര-മൂല-കന്ദ-പുഷ്പ-നിര്യാസ-ത്വഗാശ്രയഭേദാത്|
ലവണകടുതിക്തകഷായാണി ചേന്ദ്രിയോപശയാനി തഥാऽപരാണ്യനുക്താന്യപി ദ്രവ്യാണി യഥായോഗവിഹിതാനി ശിരോവിരേചനാര്ഥമുപദിശ്യന്ത ഇതി||൧൫൧||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति|
शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्|
लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||
Show commentary
പരിശേഷ്യാച്ഛിരോവിരേചനാന്യാഹ- ശിരോവിരേചനേത്യാദി| ഫലാനി ചേതി ചകാരേണ തസ്മാദുക്തദ്രവ്യാദങ്ഗാന്തരോപയോഗം ച ദര്ശയതി| തേന ശിഗ്രോര്വക്ഷ്യമാണത്വഗുപയോഗശ്ച ഭവതി, ഏവമന്യത്രാപ്യുദാഹാര്യമ്| സുമുഖാദയഃ പര്ണാസഭേദാഃ, തര്കാരീ ജയന്തീ| ഗണ്ഡീരപുഷ്പീ ശമഠഃ, വയസ്ഥാ ബ്രാഹ്മീ| വരാങ്ഗം ഗുഡത്വക്| ഇന്ദ്രിയോപശയാനീത്യനേന യാനി ലവണാദീനി ഇന്ദ്രിയാനുപഘാതകാനി താന്യേവ ശിരോവിരേചനേ യോജ്യാനി; തഥാऽപരാണീതി മധുരാമ്ലകഷായാണ്യപി യാനി ശിരോവിരേചനേ യൌഗികാനി||൧൫൧||
Adhikarana ൧൧൬ (൧൫൨-൧൫൪) · Śloka ൧൫൪
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ലക്ഷണാചാര്യശിഷ്യാണാം പരീക്ഷാ കാരണം ച യത്|
അധ്യേയാധ്യാപനവിധീ സമ്ഭാഷാവിധിരേവ ച||൧൫൨||
ഷഡ്ഭിരൂനാനി പഞ്ചാശദ്വാദമാര്ഗപദാനി ച|
പദാനി ദശ ചാന്യാനി കാരണാദീനി തത്ത്വതഃ||൧൫൩||
സമ്പ്രശ്നശ്ച പരീക്ഷാദേര്നവകോ വമനാദിഷു|
ഭിഷഗ്ജിതീയേ രോഗാണാം വിമാനേ സമ്പ്രകാശിതഃ||൧൫൪||
View original
तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्|
अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२||
षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च|
पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३||
सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु|
भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||
Show commentary
സങ്ഗ്രഹേ ലക്ഷണാചാര്യശിഷ്യാണാമിതി ശാസ്ത്രാചാര്യശിഷ്യാണാം പരീക്ഷാ, ലക്ഷണം ഹി ശാസ്ത്രമുച്യതേ| കാരണം ച യദിതി ശാസ്ത്രാദിപരീക്ഷാകാരണം ച യദിത്യര്ഥഃ, ‘ഏവമ്ഭൂതം ശാസ്ത്രമമല ഇവാദിത്യഃ’ ഇത്യാദിശാസ്ത്രപരീക്ഷാകാരണമ്| ആചാര്യപരീക്ഷാകാരണം തു ‘ഏവംവിധോ ഹ്യാചാര്യഃ’ ഇത്യാദി| ശിഷ്യപരീക്ഷാകാരണം തു ‘അധ്യാപ്യമധ്യാപയന് ഹ്യാചാര്യഃ’ ഇത്യാദി| അധ്യേയമ് അധ്യേതവ്യം, തസ്യ വിധിരധ്യയനവിധിരേവ||൧൫൨-൧൫൪||
Adhikarana ൧൧൭ (൧൫൫-൧൫൭) · Śloka ൧൫൭
ബഹുവിധമിദമുക്തമര്ഥജാതം ബഹുവിധവാക്യവിചിത്രമര്ഥകാന്തമ്|
ബഹുവിധശുഭശബ്ദസന്ധിയുക്തം ബഹുവിധവാദനിസൂദനം പരേഷാമ്||൧൫൫||
ഇമാം മതിം ബഹുവിധഹേതുസംശ്രയാം വിജജ്ഞിവാന് പരമതവാദസൂദനീമ്|
ന സജ്ജതേ പരവചനാവമര്ദനൈര്ന ശക്യതേ പരവചനൈശ്ച മര്ദിതുമ്||൧൫൬||
ദോഷാദീനാം തു ഭാവാനാം സര്വേഷാമേവ ഹേതുമത്|
മാനാത് സമ്യഗ്വിമാനാനി നിരുക്താനി വിഭാഗശഃ||൧൫൭||
View original
बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्|
बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५||
इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्|
न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६||
दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्|
मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||
Show commentary
ഇദമുക്തമര്ഥജാതമിതി ലക്ഷണാചാര്യശിഷ്യപരീക്ഷാദിരൂപമഭിധേയജാതമുക്തമ്| അര്ഥകാന്തമിതി യഥാ സമ്ബദ്ധാര്ഥത്വാദിനാ ഗുണേന കമനീയാര്ഥം ഭവതി തഥോക്തമിത്യര്ഥഃ| ശബ്ദസ്യ വാക്യേ യോജനം ശബ്ദസന്ധിഃ| ദോഷാദീനാമിത്യാദിനാ വിമാനസ്ഥാനാര്ഥസങ്ഗ്രഹം കരോതി| ഹേതുമദിതി ഉപപത്തിമദ്യഥാ ഭവതി തഥാ ദോഷാദിമാനാദിത്യര്ഥഃ| നിരുക്താനീതി നിരുക്ത്യോക്താനി| നിരുക്തിശ്ച ദോഷാദയോ വിശേഷേണ മീയന്തേ ജ്ഞായന്തേ ഏഭിരിതി വിമാനാനി||൧൫൫-൧൫൭||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൮
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയവിമാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||
(അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ|
അനേനാവധിനാ സ്ഥാനം വിമാനാനാം സമര്ഥിതമ്|)|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
(अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते|
अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|
Show commentary
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയവിമാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||