௮. ரோகபிஷக்ஜிதீயவிமாநம்

பூர்வாத்யாயே வ்யாதிதரூபப்ராந்திஜ்ஞாநமுக்தஂ, தச்ச புத்திதோஷாத்பவதி, தேந விஶுத்தபுத்த்யுத்பாதஹேதூநாமத்யயநாத்யாபநதத்வித்யஸம்பாஷாணாஂ கதநாய ரோகபிஷக்ஜிதீயோऽபிதீயதே| ரோகபிஷக்ஜிதஂ சிகித்ஸிதமதிகத்ய கதோऽத்யாயோ ரோகபிஷக்ஜிதீயஃ| ரோகசிகித்ஸாகாரித்வஂ சாஸ்ய சிகித்ஸோபயுக்தஸ்ய ஸம்யக்ஜ்ஞாநஸாதநஸ்யாத்யயநவித்யாதேஸ்ததா கரணகாரணாதேஶ்சாபிதாநாஜ்ஜ்ஞேயம்||௧-௨||

இஹாத்யயநவித்யாதிஷு கர்தவ்யேஷு யாதக் ஶாஸ்த்ரமத்யேயஂ, ததேவாயுர்வேதார்திபுருஷமுபதர்ஶ்ய தர்ஶயந்நாஹ- புத்திமாநித்யாதி| கார்யஂ கர்தவ்யஂ, தஸ்ய கௌரவஂ பஹுப்ரயாஸஸாத்யத்வேந, லாகவஂ வா ஸ்வல்பப்ரயாஸஸாத்யத்வேநேதி கார்யகுருலாகவம்| கர்மபலமிதி கார்யபலம், ஏதச்ச தாதாத்விகஂ பலமீப்ஸிதம்| அநுபந்தமிதி கார்யஸ்யைவாயதீயஂ பலம்| தேஶகாலாவிதி கர்தவ்யகார்யாநுகுணௌ தேஶகாலாவித்யர்தஃ| ஏதத் ஸர்வஂ விதித்வா, யுக்திதர்ஶநாதுபபத்திதர்ஶநாத்யதி பிஷக்பவிதுமிச்சுஃ ஸ்யாத், ததா ஶாஸ்த்ரஂ தாவதாதிதஃ பரீக்ஷேத| ஏவஂ மந்யதே- ய ஆயுர்வேதாத்யயநலக்ஷணே கார்யே ஸ்வஶக்த்யபேக்ஷயா கௌரவஂ மந்யதே ஸ ந வர்ததே, யஶ்சாயுர்வேதபலேநாரோக்யாதிநா அர்தீ ந பவதி ஸ ச ததா, யஶ்சாநுபாதேயாயுர்வேதஜ்ஞாநே தேஶே ஸ்திதஃ ஸ ச ததா, யஸ்ய ச வபுஷோ வார்தக்யலக்ஷணஃ காலஃ ஸ சாயுர்வேதாத்யயநாந்தகமநாஶக்தத்வாதேவ யதோக்தாநுபபத்திதர்ஶநாத்பிஷக்பவிதுஂ நேச்சதி, அதோ ந தாந் ப்ரத்யாயுர்வேதஶாஸ்த்ரபரீக்ஷாமப்யுபதிஶாமஃ; யஸ்து யதோக்தவிபரீததர்மயோகீ ஸ சாயுர்வேதாத்யயநோபாதாநாத்பிஷக்புபூஷுஃ ஶாஸ்த்ரஂ பரீக்ஷேத| விவிதாநீதி அகணிதாநி| ஸுமஹத்யஶஸ்வி ச தீரபுருஷாஸேவிதஂ ச; கிஂவா ஸுமஹத்யஶஸ்விதீரபுருஷைராஸேவிதமிதி விக்ரஹஃ| ஆப்தஜநபூஜிதமிதி பஹுவிதைராப்தைர்யதார்ஹமநுமதம்| உத்கஷ்டமத்யால்பபுத்தயஸ்த்ரிவிதாஃ ஶிஷ்யாஃ| அபகதபுநருக்தமிதி கர்தவ்யே யத்தோஷபாடஂ கரோதி, தேநாதிகரணவஶப்ராப்தஂ யத் கரோதி தத் புநருக்தமதோஷஂ பவதி| வசநஂ ஹி- “அதிகரணவஶாத்துர்காத்குணதோஷப்ராப்திதோऽர்தஸம்பந்தாத் | ஸ்துத்யர்தஂ ஸஂஶயதஃ ஶிஷ்யதியாஂ சாபிவத்த்யர்தம்|| அல்பதோऽந்தரிதத்வாத்விஶேஷணேஷ்வபி ச தந்த்ரகத்பிஸ்து| யத்தந்த்ரே ஸ்யாத் புநருக்தஂ நேஷ்யதே தத்விபாவ்ய விவரணம்” இதி| ஸ்வாதாரமிதி ஶோபநாபிதேயம்| அநவபதிதமிதி அக்ராம்யஶப்தம்| அகஷ்டஶப்தமிதி அகச்ச்ரோச்சார்யஶப்தஂ, கிஂவா ப்ரஸித்தாபிதேயஶப்தம்| புஷ்கலாபிதாநமிதி ஸம்யகர்தஸமர்பகவாக்யம்| க்ரமாகதார்தமிதி பரிபாட்யாகதார்தம்| ஸங்கதார்தமிதி ப்ரதிபாதிதார்தம்| அஸங்குலப்ரகரணமிதி அமிஶ்ரீபூதப்ரகரணம் | லக்ஷணவதிதி ஆயுர்வேதப்ரதாநார்தஹேதுலிங்கௌஷதாக்யாஸாதாரணதர்மகதநவத்; கிஂவா ப்ரஶஸ்தஶாஸ்த்ரலக்ஷணவத்| உதாஹரணவதிதி தஷ்டாந்தவத்||௩||

அத்யேதவ்யஂ ஶாஸ்த்ரஂ பரீக்ஷ்ய யஸ்மாத்தச்சாஸ்த்ரமத்யேதவ்யஂ தஸ்யாசார்யஸ்ய பரீக்ஷாமாஹ- தத இத்யாதி| தக்ஷமிதி அவாமபுத்திம்| உபகரணவந்தமிதி அநேநாநுபகரணே குரௌ சிகித்ஸாவத்த்யபாவாத் கர்மதர்ஶநஂ ந பவதி| அநுபஸ்கதவித்யமிதி ஶாஸ்த்ராந்தரஜ்ஞாநேந நாஸ்த்யேவோபஸ்கதா வித்யா யஸ்ய ஸ ததா; ய ஆயுர்வேதஜ்ஞஃ ஸஞ்ஶாஸ்த்ராந்தரேணாபி ஸஂஸ்கதோ பவதி, ஸ து நிதராமுபாதேயஃ| ஆர்தவ இதி யதோசிதகாலபவஃ||௪||

அக்ந்யாதிபஹுதஷ்டாந்ததர்ஶநேந யேந யேந பாவேநாக்ந்யாதயஃ ஸேவ்யந்தே, ததா ததா குருஃ ஸேவ்யத இதி தர்ஶயதி| தடதாயாமிதி ஶாஸ்த்ரக்ரஹணஸ்ய ஸ்தைர்யே| அபிதாநஸ்யேதி ஶாஸ்த்ராபிதாநஸ்ய| வசநஶக்தௌ அர்தகீர்தநஸாமர்த்யே||௫||

தத்ரேதி ஶாஸ்த்ரதடதாதௌ| தத்வித்யஸம்பாஷா தச்சாஸ்த்ராத்யாயிநா ஸஹ ஸம்பாஷணம் | கல்யஃ நீரோகஃ| கதக்ஷண இதி அநந்யவ்யாபாரத்வேநாத்யயநாய கதகாலபரிக்ரஹஃ| ப்ராதர்வா உத்தாய, உபவ்யூஷஂ வா உத்தாயேதி யோஜநா| உபவ்யூஷமிதி கிஞ்சிச்சேஷாயாஂ ராத்ரௌ| மநபுரஃஸராபிரிதி ஏகாக்ரமநஃப்ரணீதாபிஃ| ஸ்வதோஷபரிஹாரபரதோஷப்ரமாணார்தமிதி ஸ்வகீயாத்யயநதோஷபரிஹாரார்தஂ, பரகீயாத்யயநதோஷப்ரமாணார்தஂ பரகீயாத்யயநதோஷஜ்ஞாநார்தமித்யர்தஃ| ப்ரமீயதேऽநேநேதி ப்ரமாணஂ ஜ்ஞாநமாத்ரமீப்ஸிதம்| ஸம்யக் புத்த்வாऽர்ததத்த்வஂ, புத்த்வா சாதீயாநோ நிர்தோஷாத்யயநோ பவதி, ஸம்யகத்யயநஜ்ஞாநாச்ச பரஸ்ய ஸதோஷமத்யயநஂ ப்ரதிபத்யதே| இத்யத்யயநவிதிரிதி பூர்வப்ரதிஜ்ஞாதாத்யயநவிதேருபஸஂஹரணம்| யதோக்தேந விதிநாऽத்யயநஂ க்ரியமாணஂ ஸுஸங்கஹீதஂ பவதி| தஷ்டாதஷ்டஸம்பத்த்யாऽத்யயநகாலவர்ஜநஂ வேதாத்யயநே நிஷித்தமேவாத்ராபி தஜ்ஜ்ஞேயமிதி ந விஶேஷேணோக்தம்||௬-௭||

இஹ ஶிஷ்யகுணேஷு ஜுசக்ஷுர்முகநாஸாவஂஶத்வாதயோ குணாஃ ஸஹஜலக்ஷணத்வேநோபாதேயாஃ; அதோ விபரீதலக்ஷணோ ஹி ஜடோ பவதி| தத்வித்யவத்தமிதி ஆயுர்வேதஜ்ஞாசாரம்| நிபதமிதி விநீதம்| அநுத்ததமிதி அநஹங்கதம்| அநுராகஶப்தேநாத்யாயநாநுராக உச்யதே, அநுரக்தமித்யநேந ச குராவநுரக்தத்வமுச்யதே| தாக்ஷ்யஂ தர்ஶயித்வாऽப்யநலஸமிதி யத் கரோதி தேந தாக்ஷ்யாதாரப்தேऽபி கார்யே பஹுப்ரயாஸஸாத்யேऽநலஸமித்யாஹ| அநுஶிஷ்டிப்ரதிகரமிதி ஆஜ்ஞாகரம்||௮||

திஷ்யஃ புஷ்யநக்ஷத்ரம், அஶ்வயுக் அஶ்விநீ| ஶஶிநி கல்யாணே இதி உக்தநக்ஷத்ரேஷ்வத்யயநார்திநோ யதஃ ஶஶீ கல்யாணகரோ பவதி, உதித ஏவ ஶஶிந்யத்யயநஂ கர்தவ்யம்| மைத்ரே முஹூர்த இதி அநுகூலே முஹூர்தே; முஹூர்தாஶ்ச ஶிவபுஜகாதயஃ| முண்டஃ கதவாபநஃ| கந்தேந யுக்தோ ஹஸ்தஃ பஞ்சாங்குலோ கந்தஹஸ்தஃ| ஹிரண்யஶப்தேநாகடிதஂ ஹேம கஹ்யதே, ஹேமஶப்தேந ச கடிதம்| பரிதயோ ஹஸ்தப்ரமாணா ஹோமகுண்டசதுஃபார்ஶ்வே ஸ்தாப்யாஃ பாலாஶாதிதண்டா உச்யந்தே| அத்ர சோபார்ஜிதவஸ்துஸாந்நித்யமேவ பலப்ரதமிதி ஷிவசநாதுந்நீயதே, (தேந அந்யோபாஹதமபீஷ்டகந்தாதி நோத்பாவநீயம்)||௯-௧௦||

கிஷ்குரிஹ ஹஸ்தப்ரமாணம்| ஸுபரிஹிதமிதி ஸுவேஷ்டிதம்| உபதாயேதி ஆரோப்ய| ஜுஹுயாதிதி அத்யாபக இத்யபிப்ராயஃ| ப்ரஹ்மாதீந் ஸ்வாஹேதி மந்த்ரேண மந்த்ரயமாண ஆசார்யஃ பூர்வமக்நிஂ ஜுஹுயாதிதி யோஜநா| தேந ப்ரஹ்மாத்யக்பிராஶீஃப்ரயுக்தாபிஃ ‘ப்ரஹ்மணே ஸ்வாஹா’ இத்யாதிபிர்ஹோமஃ கர்தவ்யஃ| ஶிஷ்யஶ்சைநமந்வாலமேதேதி ஶிஷ்யோऽபி குருஹோமாநந்தரமேவ ஜுஹுயாதித்யர்தஃ||௧௧-௧௨||

தே பவிதவ்யமிதி த்வயா பவிதவ்யம்| ப்ரவிசரிதவ்யமிதி சிகித்ஸார்தஂ வ்யவஹர்தவ்யம்| கோப்ராஹ்மணமாதௌ கத்வேதி ப்ரதமஂ கோப்ராஹ்மணாநாஂ ஶர்ம ஆஶாஸிதவ்யஂ, ததஶ்சேதரேஷாஂ ப்ராணிநாம்| உபவிஶதா சேதி ச்சேதஃ| ஶுண்டா மத்யஶாலா, தத்ப்ரசாரீ ஶௌண்டஃ; அஶௌண்டஸ்து ததப்ரசாரீ| ஶுக்லமிவ ஶுக்லஂ, நிர்தோஷத்வாதேதத்வசநம்| யத்நவதா பவிதவ்யமிதி ஸம்பந்தஃ| ராஜ்ஞோ த்விஷ்டோ ராஜத்விஷ்டஃ, யஸ்து ராஜாநஂ த்வேஷ்டி ஸ ராஜத்வேஷீ| ஆசாரஸ்யோபசரணமாசாரோபசாரஃ| அநத்யக்ஷாணாஂ வா ந ப்ரதிகர்தவ்யமிதி யோஜநா| ப்ரவத்தய இதி வார்தாஃ| தத்ரேதி ந வர்ணயிதவ்யமித்யநேந ஸம்பத்யதே| அந்யஸ்ய ஆதுரபுத்ரபித்ராதேஃ; அந்யத்ர உதாஸீநே ஜீவிதஹ்ராஸகதநஂ யஶஸ்கரமேவ| ந விகத்திதவ்யஂ ந ஶ்லாகா கர்தவ்யா| ஆப்தாதபி ஹீதி அத்ராப்தஃ ஸத்யவாகுச்யதே, அந்யத்ராபி ஸத்யமேவாப்தஂ வக்ஷ்யதி; யதாகாலப்ராப்தமேவ ப்ரூயாதித்யர்தஃ||௧௩||

ந சைவ ஹீத்யாதி| யஸ்மாதாயுர்வேதோऽபி ஜ்ஞாதுஂ ந ஶக்யதே ப்ராயஸ்தேநாயுர்வேதஜ்ஞாநார்தமுத்யமஂ கச்சேத்| அஸ்மிந்நிதி துஸ்தரே ஆயுர்வேதே| அநுக்தஸத்வத்தகரணார்தமாஹ- ஏதச்சேத்யாதி|- ஏதச்சேதி ‘அதைநமக்நிஸகாஶே’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தமநுஷ்டேயம்| ஏவம்பூயஶ்ச வத்தஸௌஷ்டவமிதி உக்தஸதஶஂ ச ஸாதுவத்தமித்யர்தஃ| லௌக்யஂ லோகாநுமதம்| இதிஶப்தோऽவதாரணே, தேந யதேவாமித்ரஸ்ய தந்யாதிகுணயுக்தஂ வசஸ்ததேவாநுவிதாதவ்யஂ ஶ்ரோதவ்யஂ ச| யதோக்தைரிதி ஶாஸ்த்ராந்தரே; ந ஹ்யஸ்மிந் ஶாஸ்த்ரேऽத்யயநபலஂ ஸாக்ஷாத் க்வசிதுக்தம்||௧௪||

ஸஂஹர்ஷஃ ஸ்பர்தா, ஜ்ஞாநார்தமபியோகஸஂஹர்ஷௌ கரோதீதி ஜ்ஞாநாபியோகஸஂஹர்ஷகரீ| வைஶாரத்யமிதி பரவசநாபிபவபாண்டித்யம்; ஏதச்ச ஸபாயாமப்யாஸாத்பவதி| பூயோऽத்யவஸாயமிதி தடநிஶ்சயம்| அத கதஂ ஶ்ருதத்வமபி கஸ்யசித்குஹ்யஸ்யார்தஸ்ய ஸ்யாத்ததாஹ- ஜல்பந் பிண்டேநேதி|- பிண்டேநேதி ஸாரோத்தாரேண| நநு குஹ்யஶ்சேத் ஸாரதஸ்தத் கதமயஂ விஜிகீஷுஸ்தமாஹேத்யாஹ- ஸஂஹர்ஷாதிதி| ஸ்பர்தயா து குஹ்யோऽப்யர்தோ விஜயார்தமபிதீயத இதி பாவஃ| ஸந்தாயஸம்பாஷா நயே ‘ஸஂவாத’ இத்யுச்யதே| விகஹ்யஸம்பாஷா து ஜல்பவிதண்டாரூபா ஜ்ஞேயா||௧௫-௧௬||

தத்ரேத்யாதிநா ஸந்தாயஸம்பாஷாவிதிமாஹ| விஸ்ரப்தஃ கதயேதிதி ஜல்பவிதண்டோக்தநிக்ரஹாபீதஃ| கதயேதிதி ப்ரூயாத்| நிகஹ்ய சைநஂ ந ஹஷ்யேதிதி அநுலோமஸம்பாஷாரூபவாதே ச யாநி ஸம்பவந்தி நிக்ரஹஸ்தாநாநி தத்த்வவிகாதீநி ஹேத்வாபாஸாபஸித்தாந்தந்யூநாதிகரூபாணி, தைரபி நிகஹ்ய ந ஹஷ்யேத்| ஜல்போக்தநிக்ரஹஸ்தாநாநி த்வத்ராக்ராஹ்யாண்யேவ| அவிதிதமிதி ப்ரதிவாதிநோऽவிதிதம்| அநுநயேச்ச ஸம்யகநுநயேநேதி ஸம்பந்தஃ; தேந சாத்ர சலஜாதிப்ரயோகோ ந கர்தவ்ய இதி ஶிக்ஷயதி| தத்ர சாவஹிதஃ ஸ்யாதிதி ஸம்யகநுநயேऽவதாநஂ குர்யாத்||௧௭||

இதரேணேதி அவிஶிஷ்டேந| வாதே து விஶிஷ்டோ குருர்ப்ரஹ்மசாரீ வாऽதிகதஃ; உக்தஂ ஹி ந்யாயே- “தஂ ஶிஷ்யகுருஸப்ரஹ்மசாரிவிஶிஷ்டஶ்ரேயோர்திபிரநஸூயுபிரப்யுபேயாத்” (ந்யா. த. ௪/௨/௪௦) இதி| ஸம்பாஷாயாமிதி ப்ரவத்தகதோபலக்ஷணஂ, தேந ஜல்பே விதண்டாயாஂ சேதி ஜ்ஞேயம்| பராவராந்தரமிதி ப்ரதிவாதிந ஆத்மநஶ்ச ப்ரதிபாதிவிஶேஷமித்யர்தஃ| ஜல்பாந்தரமிதி ஸாமயிகஸர்வார்தாதிவிஶேஷிதஂ ஜல்பகவிஶேஷமித்யர்தஃ||௧௮||

குணவிநிக்ஷேபத இதி குணபரிமாணாதுத்கஷ்டகுணத்வேந ப்ரவர இத்யர்தஃ; ப்ரத்யவரஃ ஹீநகுணஃ, ஸமகுணஃ ஸமோ வாத்யபேக்ஷயேத்யர்தஃ| நத்வேவ கார்த்ஸ்ந்யேநேதி ந குலஶீலதர்மாதிநாऽபி ப்ரவராதிரிஹாபிப்ரேத இத்யர்தஃ| மூடபரிஷதித்யத்ர மூடேவ மூடா கிஞ்சித்கத்யே, ஸர்வதா மூடாயாஂ து ந கஶ்சித்ப்ரூதே| ந கேநசிதிதி நாதமேநாபீத்யர்தஃ| ஆவித்தஂ வக்ரம்| கதயிதவ்யமிதி வக்தவ்யம்| உபஹஸதா பரஂ ப்ரதிவாதிநம்| ததா பரிஷதஂ நிரூபயதா ஆகாரைரிதி ஸம்பந்தஃ| கஷ்டஶப்தமிதி நாதிப்ரஸித்தார்தம்| நோச்யத இதி த்வயா நோச்யத இதி வக்தவ்யஂ; கஷ்டஶப்தஸ்ய ஹ்யர்தஂ மூடா பரிஷந்ந ஜாநாத்யேவ, ததஶ்ச கஷ்டஶப்தஸ்யாநர்தகதாயாஃ பரிஷதஂ ப்ராப்ய ஸுகஸாத்யத்வமிதி பாவஃ | ததா கஷ்டஶப்தஂ வதஂஸ்த்வேவஂ வாச்யஂ- ஹீநா தே ப்ரதிஜ்ஞேதி| பரிஸஂவத்ஸரோऽத்யயநஂ குருமுபாஸ்தாய புநரதீஷ்வ| பர்யாப்தமேதாவத்த இதி ‘பக்ஷாவஸாதாய’ இதி ஶேஷஃ| பரிக்ஷேபிகமிதி ப்ரதிக்ஷேபிகஶப்தம்| நாஸ்ய யோகஃ கர்தவ்ய இதி ந ஸகத்பராபூதஸ்ய பக்ஷஸ்ய புநஃ ப்ரதிக்ஷேபகஹேதுநா யோகஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ| கதஞ்சிதித்யாதிநா ஶ்ரேயஸா ஸமஂ விகஹ்யஸம்பாஷாயாமேகீயமதமாஹ; நத்வேவேத்யாதிநா ஆத்மமதமாஹ||௧௯-௨௦||

ஸாத்குண்யஸ்ய வித்யமாநகுணதாயாஸ்ததா தோஷஸ்ய பலஂ ஸாத்குண்யதோஷபலம்| ஶ்ரேஷ்டஂ மந்யேதேதி யத்ர வாதவிஷயே ப்ரதிவாதிநமதிகஂ பஶ்யேதித்யர்தஃ| தத்ர பரஸ்ய புரஃஸரவாதவிஷயே ததா வாதோ நிவர்தநீயஃ, யதா ஆவிஷ்கதஃ ப்ரகடீகதஃ ஸபாயாஂ நாயோகஃ ஸ்யாத்; அநபீஷ்டவிஷயே ததா வாதநிவத்திஃ கர்தவ்யா யதா கோऽபி ந ஜாநாத்யேவஂ தத்ர வக்துமக்ஷம இத்யர்தஃ| தத்ரைவேதி தத்ரைவ ஹீநபக்ஷே ப்ரவத்தஂ நிகஹ்ணீயாதிதி யோஜநா| மஹதா ஸூத்ரபாடேநேதி ஶ்ருதஹீநோ ஹ்யபரிசயாத்தீர்கஸூத்ரபாடஂ கர்துமக்ஷமஃ | விஜ்ஞாநஹீநமிதி அஜ்ஞாதார்தம்| நாநார்தவாசிநேதி அநேகார்தவாசிநா, ஏகவிதேநேதி ஏகவிதேந ஶப்தேந; ப்ரதிபாஹீநோ ஹ்யநேகார்தஂ நாவதாரயதி யத் கேநாபிப்ராயேணாயஂ ப்ரயுக்தோऽநேந ஶப்த இதி| வசநஶக்திஹீநோऽர்தோக்தவாக்யாக்ஷேபாந்ந புநர்வக்தஂ க்ஷமோ பவதீதி தஷ்டம்| அவிஶாரதமிதி அதஷ்டஸபம்; அதஷ்டஸபோ ஹ்யபத்ரபணேநாதீவ லஜ்ஜிதஃ ஸந்ந கிஞ்சித் ப்ரதிபத்யதே| ஏவமிதி ‘தத்யதா ஶ்ருதஹீநம்’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தம்| ப்ரவத்தே வாதே குர்யாதிதி ச்சேதஃ||௨௧-௨௪||

ததாऽப்ரவத்தே வாதே கிஂ குர்யாதித்யாஹ- ப்ராகேவேத்யாதி| அயநபூதமிதி அப்யாஸாந்மார்கீபூதமிவ அப்யஸ்தமித்யர்தஃ| பரஸ்ய பஶதுர்கமிதி ப்ரதிவாதிநோऽவிதிதத்வேந துர்கமிவ துர்கஂ; தத் பூர்வஂ ஸந்திதயா பரிஷதாऽऽதேஶயேத்| பக்ஷாந்தரமாஹ- பக்ஷமதவேத்யாதி| பரஸ்ய ப்ரதிவாதிநஃ பக்ஷஂ பஶமத்யர்தஂ ஸபாயாஂ யதா விமுகஂ பவதி, ததா வாதஂ ப்ரவர்தயேத்; ஏதேந நாஸ்தி பரலோகோ நாஸ்தி கர்மபலமித்யாதி யதி பரஸ்ய பக்ஷோ பவதி, ததைதஸ்ய பக்ஷஸ்ய ஸ்வாபாவிகத்விஷ்டத்வேந யத்கிஞ்சித் ஸ்வபக்ஷஸாதநமுச்யதே, ததேவ பரிஷதபி கஹ்ணாதீத்யுக்தஂ பவதி| உபஸஂஹிதாயாமிதி ஸந்திநா யுக்தாயாஂ தூஷ்ணீமாஸீதேதி யோஜநா| உபஸஂஹிதா ஹி பரிஷத் பரோக்ஷோணாபிமதத்வேநோபதர்ஶிதமேவ ஸர்வஂ கரிஷ்யதி, ததலமிஹாத்யர்தவசநேந மாஹாத்ம்யகண்டகேநேதி பாவஃ||௨௫||

வாதமர்யாதாலக்ஷணமாஹ- தத்ரேதமித்யாதி| வாதஶப்தேந சேஹ விகஹ்ய பக்ஷப்ரதிபக்ஷவசநமாத்ரமுச்யதே; ஸந்தாயஸம்பாஷயா து தத்த்வபுபுத்ஸோர்வாத உக்தஃ||௨௬||

ஸம்ப்ரதி வாதமார்கஜ்ஞாநார்தஂ வாதாபிஜ்ஞேயாநி த்ரவ்யகுணாதீந்யுபதர்ஶயந்நாஹ- இமாநீத்யாதி| பிஷஜாஂ வாதமார்கோ பிஷக்வாதமார்கஃ| வாதாதயஃ ஸ்வயமேவாசார்யேணாக்ரே விவ்ரியந்த இதி நேஹ ஸஞ்ஜ்ஞாகதநே விவ்ரியந்தே||௨௭||

தத்ரேத்யாதிநா வாதலக்ஷணம்| இஹ வாதஶப்தேந விகஹ்யவாதோऽபிப்ரேதஃ, தத்த்வபுபுத்ஸுவாதஸ்து ஸந்தாயஸம்பாஷயைவோக்தஃ| ஶாஸ்த்ரபூர்வகமித்யநேநார்தாதிகலஹவாதஂ நிஷேததி| தத்ர வாதே விகஹ்யஸம்பாஷாரூபத்வாதேவ சலஜாதிநிக்ரஹஸ்தாநாநஂ விஜிகீஷாப்ரவத்தாநாஂ ப்ரயோகோ லப்யதே| பக்ஷாஶ்ரிதயோரிதி பக்ஷஂ ஸாதயதோரித்யர்தஃ; தேந, விதண்டாயாமப்யுத்தரவாதிநஃ பரபக்ஷதூஷணலக்ஷணஃ பக்ஷோऽஸ்த்யேவ, பரஂ ஸ்வமதஂ ந ஸாதயதீதி பேதஃ| யதைகஸ்யேத்யாதி ஜல்போதாஹரணம்| பரபக்ஷே தோஷவசநமாத்ரமித்யநேந ந ஸ்வபக்ஷஸாதநவசநஂ வைதண்டிகஸ்யேதி தர்ஶயதி||௨௮||

பூர்வமுக்தா தீர்கஞ்ஜீவிதீயே||௨௯-௩௦||

ஸ்தாபயதி ஸித்தமர்தஂ பரஂ ப்ரதி ஸாதயதீதி ஸ்தாபநா| ஸா ச ஸாத்யஂ பரஂ ப்ரதி ஹேத்வாதிபிஶ்சதுர்பிஃ ஸாதயதி| ப்ரதிஜ்ஞாऽபி பரஂ ப்ரதி ஸ்தாபநா பவதி, யதஃ பஞ்சாவயவமேவாநுமாநஂ பவதி, ஸா த்விஹ ஸ்தாப்யத்வேநைவ லப்தேதி ந ஸ்தாபநாயாமிஹோதாஹதா||௩௧||

ப்ரதிஷ்டாபநாபதஂ ப்ரதமஂ ஸம்ப்ரத்யவஸரப்ராப்தா ப்ரதிஷ்டாபநேதி தர்ஶயதி; த்விதீயஂ து ப்ரதிஷ்டாபநா நாமேதி தஸ்யா ஏவேத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணஸ்ய லக்ஷணஸ்யோபதர்ஶநார்தம்| ஏவஂ ‘ஸ்தாபநா நாம’ இத்யாதாவபி புநருக்தஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வாச்யம்| ப்ரதிஷ்டாபநாபதகதஸ்ய ப்ரதிஶப்தஸ்யார்தஂ வ்யாகரோதி- விபரீதார்தஸ்தாபநேதி; ப்ரதிஶப்தோऽயஂ விபரீதார்த இத்யர்தஃ| இயஂ ச ப்ரதிஷ்டாபநா ஆந்வீக்ஷிக்யாஂ ப்ரகரணஸமாக்யஂ ஹேதுதூஷணம்||௩௨||

ஹேதுஶ்சாவிநாபாவலிங்கவசநஂ யத்யபி, ததாऽபீஹ லிங்கப்ரக்ராஹகாணி ப்ரத்யக்ஷாதிப்ரமாணாந்யேவ யதோக்தஹேதுமூலத்வேந ஹேதுஶப்தேநாஹேதி போத்தவ்யம்; அந்யதா புநஃ ப்ரத்யக்ஷாத்யபிதாநஂ புநருக்தஂ ஸ்யாத்| உபலப்திகாரணமிதி வ்யாபகஸ்ய ஸாத்யஸ்யோபலப்திகாரணம்| தத்தத்த்வமிதி தல்லிங்கமித்யர்தஃ||௩௩||

மூர்கவிதுஷாஂ புத்திஸாம்யமித்யநேந லௌகிகாநாஂ பண்டிதாநாஂ ச யோऽர்தோऽவிவாதஸித்தஃ ஸ தஷ்டாந்தோ பவதி, ந பண்டிதமாத்ரஸித்தஃ| யோऽபி லோகப்ரஸித்தோ தஷ்டாந்த உச்யதே, ஸ யாவந்ந ப்ரதிபாத்யபுருஷஂ ப்ரதி ஸாத்யதே, ந தாவத்தஷ்டாந்ததாமாஸாதயதீதி பாவஃ| அத புத்திஸாம்யமாத்ரேண ஸாத்யஸாதர்ம்யபாவாதிஷ்டத்வாத் தஷ்டாந்தோ பவதீத்யாஹ- யோ வர்ண்யஂ வர்ணயதி; யஃ ஸாத்யஂ ஸாதயதீத்யர்தஃ| ப்ரஸித்தஸாத்யஸாதநஸம்பந்தஶ்ச தஷ்டாந்தஃ ஸாத்யஂ ஸாதயதீதி பாவஃ| அக்ந்யாதயஶ்ச லோகப்ரஸித்தத்வேநோதாஹதாஃ; தேநைதேஷாமபி ஸாத்யஸாதநோதாஹரணமாதித்யாதிவத் க்வசித்த்வந்த்வேऽயமயமிவேதி தர்ஶயதி||௩௪||

உத்தரமித்யாதி| உத்தரஶப்தேநேஹ ஜாத்யுத்தரமுத்தராபாஸமீப்ஸிதஂ; யதோऽஸாதகஸாதர்ம்யமாத்ரப்ரத்யவஸ்தாநமேவோத்தரவிகரணே தர்ஶயிஷ்யதி| உக்தஂ ச ந்யாயே- “ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யாப்யாஂ ப்ரத்யவஸ்தாநஂ ஜாதிஃ” (ந்யா. த. ௧/௨/௧௮) இதி| ஏதச்ச ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யோதாஹரணார்தம்| தேந ந்யாயோக்தா ஜாத்யுத்தரா உத்கர்ஷாபகர்ஷஸமாதயோऽப்யநுக்தா இஹைவாநுபோத்தவ்யாஃ| ஹேதுஸதர்மாண இதி ஹேதுஸதஶாஃ| ஶீதகஃ ஶீதஂ, ஹிமஶிஶிரவாதகதாஃ ஸஂஸ்பர்ஶாஃ ஶீதஸ்ய ஹேதுபிஃ ஸாதர்ம்யமிதி கத்வா யோஜநா| தேந ஹிமாதீநாஂ ஹேதூநாஂ யே ஶீதஸ்பர்ஶாஸ்தே ஶீதகேऽபீதி ஸாதர்ம்யஂ ஹேதுவிகாரயோரிதி| பரோ ப்ரூயாதிதி ப்ரதிவாதீ வதேத்| தாஹௌஷ்ண்யகோதப்ரபசநே ‘விகாரே’ இதி ஶேஷஃ| ஹேதுவைதர்ம்யஂ ஹேதுவைஸாதஶ்யம்| ஹிமாதிஸஂஸ்பர்ஶாஃ ஹிமாதிஜந்யஸ்பர்ஶாஃ, ஶரீராவயவதாஹாதிவிகாரே உஷ்ணே விஸதஶா இதி வாக்யார்தஃ| ஏவஂ தாவத் வைதர்ம்யோக்தே ஹேதௌ விபர்யயாத்யதா ஹேதுஸாம்யமுத்தரஂ க்ரியதே, ததா விபர்யயோ பவதி| ஏவமேவோதாஹரணத்வயஂ ஸவிபர்யயஂ ஸம்பூர்ணமுத்தரஂ பவதீத்யர்தஃ||௩௫-௩௬||

பஹுவிதஂ பரீக்ஷ்ய ஹேதுபிஃ ஸாதயித்வா ஸ்தாப்யத இத்யஸ்ய விவரணஂ- நிர்ணய இதி; நிர்ணீயத இதி நிர்ணயஃ| ஏதச்ச ஸித்தாந்தலக்ஷணமப்யுபகமஸித்தாந்தே நாஸ்தி, தேந தத்ர புத்திவ்யவஸ்திதத்வேந சோக்தஂ ஸித்தாந்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ஸித்தாந்தஂ விபஜதே- ஸ இத்யாதி| ப்ரதிதந்த்ரஸித்தாந்தே ஷட்ரஸா அஷ்டௌ ரஸா இதி பரஸ்பரவிருத்தேऽபி வாதே ஸ்வயுக்திவ்யவஸ்தாபநபலாத்து ஸித்தாந்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| யஸ்மிந்நித்யாதௌ அதிகரணே இதி அபிதேயப்ரதாநத்வே | அந்யாந்யபீதி ஸாக்ஷாதநபிதீயமாநாந்யபி| அநுபத்நாதீதி ஆநுபந்திகஂ ஜந்மாந்தரேऽப்யநுகாமீத்யர்தஃ| முக்த இதி ப்ரத்யாஸந்நமுக்திஃ, ஸர்வதாமுக்தஸ்த்வஶரீரத்வாத் கர்ம ந கரோதி; கிஂவா ஆநுபந்திகஂ விஶேஷேண ந கரோதி| ஸித்தா இத்யாதி| யதீஹ கர்மபலஂ ந ஸ்யாத்ததா முமுக்ஷுணாऽபி க்ரியதே கர்ம, பலோத்விக்நோ ஹ்யயஂ ந தத் கர்ம கரோதி; யதி ச மோக்ஷோ ந ஸ்யாத்ததா முக்த இதி வசநஂ ந ஸ்யாத்; ததா யதி ச புருஷோ ந ஸ்யாத்ததா கஸ்ய வா பந்தஃ, கஸ்ய வா மோக்ஷஃ ஸ்யாத்; யதா ஜந்மாந்தரஂ ந ஸ்யாத்ததா கர்மணோ ஜந்மாந்தராநுபந்தித்வமநுபபந்நஂ ஸ்யாதிதி; ந முக்த இத்யாதிவததா அதிகரணபலாதேவ ஸித்தாஃ ஸித்தாந்தத்வேந கர்மபலாதயஃ ஸ்வீகதா பவந்தி| அஸித்தமித்யஸ்ய விவரணம்- அபரீக்ஷிதமித்யாதி||௩௭||

ஶப்தஶப்தேநேஹ ஸங்கேதபலாதர்தப்ரகாஶிகா வர்ணமாலோச்யதே| ஆப்தோபதேஶஶப்தஸ்து த்விவிதஃ- பரமாப்தப்ரஹ்மாதிப்ரணீதஃ, ததா லௌகிகாப்தப்ரணீதஶ்ச; ஐதிஹ்யஶப்தேந பரமாப்தப்ரணீதோऽவருத்தஃ, லௌகிகாப்தப்ரணீதஶ்ச ஶப்தைகதேஶரூபஃ ஸத்யப்ரகாரவிஹிதோ ஜ்ஞேயஃ| வர்ணஸமாம்நாய இதி வர்ணமேலக இத்யர்தஃ| வர்ணாநாஂ யத்யப்யத்ர ஸஹஸ்தாயிநாஂ மேலகோ நாஸ்தி, ததாऽப்யேகஸ்மதிஸமாநரூபித்வேந கிஂவா பூர்வபூர்வாநுபவஜநிதஸஂஸ்காரஸஹிதாந்த்யவர்ணாநுபவாரோஹேண மேலகோ ஜ்ஞேயஃ| தஷ்டார்த இதி ப்ரமாணாந்தரோபலப்தியோக்யார்தஃ| த்ரிபிர்ஹேதுபிரிதி ப்ரஜ்ஞாபராதாதிபிஃ| ஷடுபக்ரமா லங்கநாதயோ லங்கநபஂஹணீயோக்தாஃ| ஏதேஷாஂ வாக்யாநாமிஹைவ தஶ்யதேऽர்த இதி தஷ்டார்தத்வம்| ஸத்யவிபர்யயஃ- ‘ந ஸந்த்யாயுர்வேதோபதேஶாஃ’ இத்யாதிர்ஜ்ஞேயஃ||௩௮||

ஆத்மநேதி மநஸா, தேந மாநஸப்ரத்யக்ஷஂ ஸுகாத்யமவருத்யதே| இந்த்ரியைஶ்சேத்யநேந பாஹ்யஂ ப்ரத்யக்ஷஂ கஹ்யதே| ஸ்வயமுபலப்யத இதி ஸாக்ஷாதுபலப்யதே; அநேந சேந்த்ரியவ்யாபாரே ஸத்யபி யதநுமாநவிஜ்ஞாநஂ ததஸாக்ஷாத்காரித்வாந்ந ப்ரத்யக்ஷமிதி தர்ஶயதி||௩௯||

தர்கோ யுக்த்யபேக்ஷ இத்யநுமாநலக்ஷணஂ விவிதரோகவிஜ்ஞாநீய ஏவ வ்யாகதம்| அநுமாநோதாஹரணமாஹ- அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யேத்யாதிநா||௪௦||

அலௌகிகாப்தோபதேஶ ஐதிஹ்யபதேநோச்யத இத்யாஹ- வேதாதிரிதி||௪௧||

யதந்யேநேத்யாதௌ அந்யேநேதி ப்ரஸித்தேந, அந்யஸ்யேதி அப்ரஸித்தஸ்ய| ஸாதஶ்யமதிகத்யேதி ஸாதயஂ ப்ரதிபாத்யஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஸஞ்ஜ்ஞிஸம்பந்தஂ ப்ரதி காரணதயா அதிகத்ய; யதா து பட்டநயேநோபமாநஂ வ்யாக்யேயஂ ததா ஸாதஶ்யஂ ப்ரதிபாத்யதயா அதிகத்யேதி யோஜநீயஂ, தேஷாஂ ஸாதஶ்யப்ரதிபத்திருபமாநார்தஃ| ந்யாயே ச ஸஞ்ஜ்ஞாஸஞ்ஜ்ஞிஸம்பந்தப்ரதீதிருபமாநபலஂ, தச்ச ப்ரதமவ்யாக்யாநாத்பவதி; உக்தஂ ஹி தத்ர- “ப்ரஸித்தஸாதர்ம்யாத் ஸாத்யஸாதநமுபமாநம்” (ந்யா. த. ௧/௧/௬) இதி| தண்டேந தண்டகஸ்யேதி தண்டேந ப்ரஸித்தேநாப்ரஸித்தஸ்ய தண்டகஸ்ய ஸாதர்ம்யமாப்தாச்ச்ருதவாந் கும்பகாரதண்டவத்விகாரதர்ஶநே ஸத்யயமஸௌ தண்டகஸஞ்ஜ்ஞோ விகார இதி ப்ரத்யேதி, கிஂவா பட்டநயேந ப்ரஸித்தஂ தண்டகதஂ ஸாதர்ம்யமப்ரஸித்ததண்டகாக்யவிகாரஸம்பந்திதயா ப்ரத்யேதி; ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹரணே ஜ்ஞேயம்| இஷ்வாஸேநேதி இஷுமோக்ஷகேண, யதா இஷுமோக்ஷகேண லக்ஷ்யேऽநதிவிப்ரகஷ்டே நாபராத்யதே, ததாऽऽரோக்யதேந வைத்யைந வைத்யகுணைராதுரஂ ஸாதயதா||௪௨||

ஸந்தேஹலக்ஷணாநுஸந்திக்தேஷ்வர்தேஷ்வித்யநேந ஸந்தேஹயோக்யஂ விஷயஂ தர்ஶயதி; அநேந ச ந்யாயோக்த “ஸமாநாநேகதர்மோபபத்தேஃ” (ந்யா. த. ௧/௧/௨௩) இத்யாதிவசநாத் விஷயஂ ஸஂஶயஸ்ய தர்ஶயதி| ஸஂஶயலக்ஷணம் “அநிஶ்சயஃ” இதி ஜ்ஞேயம்; அநிஶ்சயஃ பாக்ஷிகவிருத்ததர்மாவமர்ஶகரஂ ஜ்ஞாநஂ, யதா- ஸ்தாணுர்வா புருஷோ வேதி| தஷ்டா ஹீத்யாதிநா ஸஂஶயோத்பத்திஸாமக்ரீமாஹ| தத்ராயுஷ்யலக்ஷணோபேதாநாமக்ரியாணாஂ ஶீக்ரபங்கே ததா ஸக்ரியாணாஂ ச சிரஜீவநே தஷ்டே அகாலமத்யுரஸ்தீதி புத்திஃ| ஏதத்விபர்யயே சாகாலமத்யுர்நாஸ்தீதி புத்திஃ||௪௩||

யதர்தமிதி யந்நிமித்தம்| ப்ரஸஹேதேதி மாரயேதித்யர்தஃ||௪௪||

ஸவ்யபிசாரமிதி அநைகாந்திகமித்யர்தஃ| அதவா நேதி ந பவேதிதி| அநைகாந்திகஂ சாத்ரௌஷதஂ யௌகிகத்வாயௌகிகத்வாப்யாஂ ஸஂஶயஜநகமேவ; தேந ஸஂஶயேந ஸமபேகதா ந ஶங்கநீயாऽநைகாந்திகஸ்ய||௪௫||

உத்தரகாலமிதி இஹைவ பரீக்ஷாப்ரகரணே; கிஂவா ரஸாயநே “பேஷஜஂ த்விவிதஂ ச தத்” (சி.அ.௧பா.௧) இத்யாதிநா||௪௬||

அர்தப்ராப்திரிதி அர்தாபத்திரித்யர்தஃ| இஹ உக்தேநேதி வசநாச்ச்ருதார்தாபத்திரேவ விவக்ஷிதா, தஷ்டார்தாபத்திரபி த்வேதத்ஸாமாந்யத்வேநைவ ஜ்ஞேயா| இயஂ சார்தாபத்திரந்யதோபபத்த்யா ந ப்ரமாணமிதி ந ப்ரமாணப்ரகரணே படிதா, யா து தோஷரஹிதா ஸாऽநுமாநாந்தர்கதைவேதி பாவஃ| யோ ஹ்யபதர்பணஸாத்யோऽபி ந ஸ்யாத்தஂ ப்ரதி ‘நாயஂ ஸந்தர்பணஸாத்யஃ’ இதிவசநமேவாஸமர்தவிஶேஷணதயா ந ஸ்யாதித்யர்தாபத்திர்நேத்யபிப்ராயஃ, உபயதாऽப்யஸாத்யே ஹி ‘அஸாத்யஃ’ இத்யேதாவதேவ வக்தவ்யஂ ஸ்யாத்| ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹரணே ஜ்ஞேயம்||௪௭-௪௮||

ஸம்பவதி வித்யதே அஸ்மாதிதி ஸம்பவஃ, காரணஂ ஹி அவ்யக்தஸ்வஜந்மகார்யமுக்தம், யதஃ காரணஂ ஸத்கார்யவாதிமதே கார்யயுக்தமேவ| தேந ஷட்தாதௌ கர்போऽஸ்த்யேவ, ஏவமஹிதேऽபி வ்யாதிரஸ்த்யேவ, ஸ உத்தரகாலஂ வ்யஜ்யதே இதி ஸாங்க்யமதேநோக்தம்| ததஶ்ச யதந்யத்ர ஸம்பவோதாஹரணமுக்தஂ யதா- ‘ஸம்பவதி கார்யாஂ த்ரோண’ இத்யாதி, தத்ஸமாநமேததப்யுதாஹரணஂ பவதி||௪௯||

அநுயோஜ்யாந்தரமாஹ- ஸாமாந்யத இத்யாதி||௫௦||

அநநுயோஜ்யமாஹ- அதோ விபர்யயேணேதி| யதோக்தாநுயோஜ்யத்வயோதாஹரணவிபர்யயேண ஜ்ஞேயம்||௫௧||

அநுயோகமாஹ- அதேத்யாதி| ப்ரஶ்ந இதிஶப்தேந யதோக்தஶாஸ்த்ரே ஸம்பூர்ணப்ரஶ்நோ கஹ்யதே, யதாऽத்ரைவ ‘தத்ர சேத்பிஷக் பிஷஜஂ பச்சேத்’ இத்யாதிநா யாவதுக்தஂ தத் ஸம்பூர்ணஂ ஜ்ஞேயம்; அத்ரைவ சைகதேஶோऽபி ப்ரஶ்நஸ்ய ஜ்ஞேயஃ||௫௨-௫௩||

வாக்யதோஷாநுதாஹரதி- அதேத்யாதி| அஸ்மிந்நர்த இதிவசநேந சலஹேத்வாபாஸாதிபதகஹீதாநபி வாக்யதோஷத்வேந தர்ஶயதி; சலாதயோ ஹி வாக்யதோஷா ஏவ, பரஂ பதக்கஹீதத்வாதிஹ நோச்யந்தே; ததா ஶாஸ்த்ராந்தரோக்தாஶ்சாஸித்தாதயோऽநயா பாஷயா ஸூச்யந்தே வாக்யதோஷாஃ| யத்வேத்யாதௌ யதா புருஷநித்யத்வே யே ஹேதவ உக்தா ‘அநாதித்வாத், அகதகத்வாத், நிர்விகாரத்வாத்’ இதி, தேஷு யதி ஸகலஹேத்வபிதாநஂ ப்ரதிஜ்ஞாய ஏகஂ ஹேதுஂ ப்ரூதே, ததா ப்ரதிஜ்ஞாதார்தஸ்ய ந்யூநார்தத்வாந்ந்யூநஂ பவதீதி ஜ்ஞேயஂ; யதா ஹேதுர்வக்தவ்யஸ்ததா ஏக ஏவ வக்தவ்யோ யுஜ்யதே, ஏகஸ்யாபி ஹேதோஃ ஸாத்யஸாதநஸமர்தத்வாத்; தேந தத்ர பஹுஹேதுகதநமேவாதிகத்வாத்தோஷ ஏவ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரகத இதி ஸாத்யத்வேந ப்ரதிஜ்ஞாதஃ| பார்ஹஸ்பத்யமௌஶநஸஂ ச நீதிஶாஸ்த்ரம்| அப்ரதிஸம்பத்தார்தமித்யநேந பார்ஹஸ்பத்யாத்யபி யதி தநைஷணாபிதாநப்ரஸங்கேந ப்ரஸங்காகதஂ பவதி, ததா ஸ்தோகக்ரமேணோச்யமாநமாயுர்வேதோபகாரகத்வேந நாதிகமிதி தர்ஶயதி| புநரக்ததோஷாதிதி தோஷவதஃ புநருக்தாதித்யர்தஃ| தோஷவத்த்வஂ ச யதா புநருக்தஸ்ய, ததோக்தமேவ| பஞ்சவர்கவதிதி க-க-க-க-ஙாதிவர்கஸமுதாயவத், தத்ர த்வபிதேயோऽர்தோ ந ப்ரதிபாதி| அர்தவதிதி ப்ரத்யேகஂ பதரூபதயா ப்ரஸித்தார்தம்| பரஸ்பரேணாயுஜ்யமாநமிதி வாக்யரூபதயாऽர்தாப்ரத்யாயகஂ; சக்ராதயோ ஹி ஶப்தாஃ க்ரியாஂ விநா ந வாக்யரூபார்தாபிதாயகா இத்யர்தஃ| விருத்தே தஷ்டாந்தவிருத்தஂ யதா- யதா ஶீதஂ ஜலஂ தாபகஂ ததா ஜ்வரோऽபீதி| ஸித்தாந்தவிருத்தஂ யதா- வைத்யோ ப்ரூதே- ந பேஷஜஂ ரோகஹரமிதி; ஆயுர்வேதே சதுஷ்பாதமேவ பேஷஜமிதி ஸித்தாந்த ஏவ, ததா சதுஷ்பாதஸஞ்ஜ்ஞா ஸமயகதா ஜ்ஞேயா| ஏவஂ யாஜ்ஞிகாநாமாலப்யஸஞ்ஜ்ஞா ஸமயகதா| தத்ர யதி ஸ்வஸமயவிபரீதமபிததாதி ததா ஸமயவிருத்தஂ பவதி||௫௪||

அநநுயோஜ்யமிதி நாநுயோகார்ஹம்||௫௫||

சலமித்யாதி| பரிஶடமிதி வஞ்சநாப்ரவத்தம்| அர்தவதிவாபாஸத இத்யர்தாபாஸஃ| ஏததேவ விவணோதி- அபார்தகமித்யாதி| அபகதஸமீசீநார்தத்வேந வாக்வஸ்துமாத்ரமித்யர்தஃ| சலஂ ஹ்யபிப்ரேதார்தாதர்தாந்தரஂ பரிகல்ப்ய பரவசநோபகாதாய ப்ரதிகல்ப்யதே| யதுக்தஂ ந்யாயே “வசநவிகாதோऽர்தவிகல்போபபத்த்யா ச்சலம்” (ந்யா. த. ௧/௨/௧௦) இதி| அத்ர வாக்சலே ஏவோபசாரச்சலஂ ந்யாயோக்தஂ ஸம்பவதி| ஸாமாந்யஶப்தோக்தே ஹ்யர்தே வக்துரபிப்ராயாதர்தாந்தரகல்பநா வாக்சலஂ; தேந ‘மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தி’ இத்யத்ராபி மஞ்சஶப்தோ முக்யஃ ஸந் மஞ்சே வர்ததே, உபசாராத்து மஞ்சஸ்தேஷு புருஷேஷு மஞ்சஶப்தப்ரயோகே ஸதி ‘கதமசேதநா மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தி’?, இத்யாக்ஷேபோ வாக்சல ஏவ ப்ரவிஶதீதி பாவஃ| நவதந்த்ரோऽயமித்யாதி வ்யக்தம்| ஸாமாந்யச்சலலக்ஷணமத்ராநுக்தஂ, தத்ர ந்யாயோக்தலக்ஷணமேவ ஜ்ஞேயஂ; யதா- ‘ஸம்பவதோऽர்தஸ்யாதிஸாமாந்யயோகாதஸம்பூதார்தகல்பநா ஸாமாந்யச்சலம்’ (ந்யா. த. ௧/௨/௧௩) இதி| ஸத் ஸத்ப்ரஶமாயேதி ஸதா ஸதஃ ப்ரஶமஃ க்ரியதே இதி தவ மதமிதி கத்வா ச்சலவாதீ பூர்வபக்ஷஂ கரோதி, தேநாவிவக்ஷிதேந ஸத்த்வஸாமாந்யேந ப்ரத்யவஸ்தாநாத் ஸாமாந்யச்சலஂ பவதி||௫௬||

அஹேதுஃ அஸாதகஹேதுரித்யர்தஃ| ப்ரக்ரியதே ஸாத்யத்வேநாதிக்ரியத இதி வ்யுத்பத்த்யா ப்ரகரணஂ பக்ஷஃ , தேந ஸமஃ ப்ரகரணஸமஃ| அந்யஃ ஶரீராதாத்மா நித்ய இதி ப்ரதிஜ்ஞாயாஂ ஶரீராதந்யத்வஂ நித்யத்வஂ சாத்மநஃ ஸாத்யம்| அதோ விதர்மிணேதி ஶரீராதநித்யாத்விதர்மிணா நித்யேநேத்யர்தஃ| ய ஏவ பக்ஷ இத்யநேநாந்யத்வஂ ச ஶரீராதாத்மநோ ந ஸித்தமிதி தர்ஶயதி, ஸதி ஹி நித்யத்வே சேதநாதாரஸ்ய ஶரீராதந்யத்வமபி ஸித்யதி; சார்வாகபக்ஷே து ஶரீரமேவ சேதநமநித்யஂ சேதி தஂ ப்ரத்யுபயமபி ஸாத்யஂ; ந ச ஸாத்யஂ ஸாதநஂ பவதி, அஸித்தத்வாதிதி பாவஃ| அயமாயுர்வேதைகதேஶமாஹேதி ஆயுர்வேதைகதேஶாபிதாநஂ சிகித்ஸகாசிகித்ஸககமகத்வேந ஸஂஶயஹேதுஃ, ஏகதேஶகதநஂ ஹி ஶாஸ்த்ராநப்யாஸேऽபி குதஶ்சிச்ச்ரவணாதபி பவதீதி பாவஃ| ந ஸஂஶயச்சேதஹேதுஂ விஶேஷயதீதி ந ஸஂஶயச்சேதஹேதுஂ விஶிஷ்டஂ தர்ஶயதீத்யர்தஃ| ஏஷ சாஹேதுரிதி யதோக்தோ ஹேதுரஹேதுஃ ஸஂஶயோச்சேதே இத்யர்தஃ| வர்ண்யேந ஸாத்யேந தஷ்டாந்தோऽப்யஸித்தத்வேந ஸம இதி வர்ண்யஸமஃ| வர்ண்யஃ ஶப்த இதி அஸ்பர்ஶத்வயோகாதநித்யத்வேந ஶப்தோऽபி ஸாத்யஃ, ந ச ஸாத்யோ தஷ்டாந்தோ பவதி| உபயவர்ண்யாவிஶிஷ்டத்வாதிதி உபயத்ர வர்ண்யே தஷ்டாந்தே ச வர்ண்யஸ்ய ஸாத்யஸ்ய ஸாத்யத்வேநாவிஶிஷ்டத்வாதித்யர்தஃ||௫௭||

யத் பூர்வஂ வாச்யஂ தத் பஶ்சாதுச்யதே இதி யதா நிகமநமபிதாய பஶ்சாத் ப்ரதிஜ்ஞோச்யதே| நிக்ரஹப்ராப்தமிதி நிக்ரஹணீயஂ ஜ்ஞாதம்||௫௮||

ஹேதோர்தோஷவசநமித்யநேந காலாத்யயாபதிஷ்டாஸித்தயோர்த்வயோரபீஹாநுக்தயோர்க்ரஹணஂ கர்தவ்யம்; உதாஹரணார்தஂ த்வஹேதவ உக்தாஃ| ஹேதுவதாபாஸந்த இதி ஹேத்வாபாஸாஃ||௫௯||

யதா நித்யமாத்மநீத்யாதிநா ப்ரகரணஸமத்வேநோக்தஹேதௌ தோஷமுத்தரதி| நித்யமிதி ஸர்வதா| ஜீவலிங்காநி ப்ரதிஸந்தாநஸ்மரணாதீநி| தஸ்யாபகமாந்நோபலப்யந்த இத்யநேந மதஶரீரே சேதநாத்யபாவாதந்யதேவ தத்காரணமுந்நீயதே, யதபகமாந்ந சேதயதே மதஶரீரஂ, தஸ்மாதந்யத்வமாத்மநஃ ஸித்தஂ, ததஶ்ச ஶரீராதந்யத்வாச்சரீரவிதர்மித்வேந பூர்வவ்யுத்பாதிதேந நித்யத்வமபி ஸித்யதீத்யாஹ- நித்யஶ்சேதி||௬௦-௬௧||

இஷ்டாநிஷ்டாப்யுபகமோ யதா- “பவாந் சௌர” இத்யுக்தே ஸ்வதோஷமபரிஹத்ய வசநஂ- பவாநபி சௌர இதி| ஏதத்தி வசநஂ ஸ்வீயமநிஷ்டஂ சௌரத்வஂ பரஸ்ய சேஷ்டஂ சௌரத்வமப்யநுஜாநாதி| ததேவஂ வசநஂ ந்யாயே “மதாநுஜ்ஞா” ஶப்தேநோச்யதே||௬௨-௬௪||

நிக்ரஹஸ்ய பராஜயஸ்ய ஸ்தாநமிவ ஸ்தாநஂ காரணமிதி நிக்ரஹஸ்தாநம்| பரிஷதி விஜ்ஞாநவத்யாமித்யநேந யதி பரிஷத்தஸ்ய த்ரிரபிஹிதஸ்யார்தஂ விஜாநாதி, ப்ரதிவாதீ ச ந ஜாநாதி, ததா தஸ்ய நிக்ரஹஸ்தாநஂ பவதி| அந்யாநப்யுக்தாநேவ நிக்ரஹஸ்தாநத்வேநாஹ - அநநுயோஜ்யஸ்யாநுயோக இத்யாதி| ஏதே ச வ்யாகதா ஏவ| அத்ர சாப்ரதிபாதயோऽபி ந்யாயோக்தா அந்தர்பாவநீயா புத்திமத்பிஃ, ஆயுவேதே ததாவிதோபகாரகத்வாபாவாதேதத் ப்ரபஞ்சவிஷயமபி ந ப்ரபஞ்சிதஂ; ந்யாயவிதாஂ த்வேததநுக்தமபி ஸுகமமேவ , ததவேதிநாஂ ச மநாக்ப்ரபஞ்சோக்தமபி நாலஂ ஜ்ஞாநாயேத்யலஂ ப்ரபஞ்சேந||௬௫-௬௬||

இதாநீஂ யதோக்தவாத ஏவாயுர்வேதே ஆயுர்வேதாத்யாயிபிஃ கர்தவ்யஃ, ஏவம்பூதஸ்யைவ வாதஸ்ய விவக்ஷிதத்வஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநஜநகத்வாதித்யாஹ- வாத இத்யாதி| அத கிமர்தஂ வாதவிஷயாஃ ஸந்தீத்யாஹ- அத்ர ஹீத்யாதி| ஸர்வாதிகரணேஷு ‘ஸந்தி’ இதி ஶேஷஃ| அவ்யாபகஂ வேதி ப்ரூயாதிதி பூர்வேண ஸம்பந்தஃ| வாதோ விக்ரஹஃ ஶரீரமிவ யேஷாஂ தே வாதவிக்ரஹா ஜல்பபேதா விதண்டாபேதாஶ்ச| ப்ரஶஸ்தபுத்திகர்தத்வேந கதஂ வாதஶ்சிகித்ஸாயாஂ காரணஂ பவதீத்யாஹ- ஸர்வேத்யாதிநா| ந கேவலஂ சிகித்ஸாஸித்திஂ கரோத்யநுபஹதா புத்திஃ, கிந்து ஸர்வாரம்பஸித்திஂ கரோதீத்யர்தஃ||௬௭||

ஸம்ப்ரதி புத்தேர்வர்தநகாரணதத்வித்யஸம்பாஷாவித்யபிதாநப்ரஸங்கேணாயுர்வேதோபயுக்தகாரணாத்யபிதாயகாந்யபி ப்ரகரணாநி புத்திவர்தநாந்யபிதாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே- இமாநீத்யாதி| ஜ்ஞாநபூர்வகமிதி கர்தவ்யகார்யாநுகுணபதார்தஜ்ஞாநபூர்வகமித்யர்தஃ| யாநி ஜ்ஞாத்வா க்ரியமாணஂ கார்யஂ ஸாது பவதி தாந்யாஹ- ஜ்ஞாத்வா ஹீத்யாதி| அபிநிர்வர்தமாந இதி ஆபிமுக்யேந வர்தமாநஃ| இஷ்டஂ தாதாத்விகஂ பலமநுபந்தஶ்சாயதீயபலஂ யஸ்ய ததிஷ்டபலாநுபந்தம்||௬௮||

உக்தாநி காரணாதீநி வ்யாகரோதி- தத்ரேத்யாதிநா| யதிதி காரணப்ரத்யவமர்ஶாந்நபுஂஸகம்| கரோதீதி ஸ்வாதந்த்ர்யேண கரோதி| தேநேஹ காரணஶப்தேந ஸ்வதந்த்ரகாரணஂ கர்தலக்ஷணமுச்யதே||௬௯||

கரணஂ விவணோதி- கரணஂ புநரித்யாதி| உபகரணாயேதி கர்துஃ ஸம்பாத்யே கார்யே ஸந்நிஹிதஂ ஸஹகாரிதயா வ்யாப்ரியதே| கார்யாபிநிர்வத்தாவிதி கார்யாபிநிர்வத்திமுத்திஶ்ய| யதமாநஸ்யேதி யத்நஂ குர்வதஃ| ஏதேந யஃ கார்யே காரணாந்தரப்ரேரகஃ, ஸ சாத்ர கர்தா காரணஶப்தேநோச்யதே; யத்து கர்த்ரதீநவ்யாபாரே ஸாதகதமஂ, தத் கரணம்| கர்தத்வஂ ச தஸ்யைவ முக்யஂ யோ ஹி புத்திப்ரயத்நயுக்தத்வாதிதரகாரணப்ரேரகோ பவதி, அசேதநே து கர்தத்வவ்யபதேஶஃ ஸ்வாதந்த்ர்யவிவக்ஷயா பாக்தஃ||௭௦||

கார்யஸ்ய யோநிஃ ஸமவாயிகாரணஂ கார்யயோநிஃ| யேத்யாதி யா யோநிஃ காரணரூபா விக்ரியமாணா ரூபாந்தரமாபத்யமாநா கார்யத்வமாபத்யதே கார்யரூபா பவதீத்யர்தஃ| தத்ர கடஸ்ய மத்திகா கார்யயோநிஃ; மதேவ ஹ்யவஸ்தாந்தரப்ராப்த்யா கடோ பவதி||௭௧||

அபிநிர்வத்திமபிஸந்தாயேதி கர்தவ்யதாபுத்திஂ ஸ்திரீகத்ய||௭௨||

கார்யபலஶப்தேநேஹ தாதாத்விகஂ கார்யபலஂ ஜ்ஞேயஂ, யதா- கும்பகாரஸ்ய கடகரணே தந்மூல்யப்ராப்திஃ; அநுபந்தஸ்த்வாயதீயஂ பலஂ, யதா- கடமூல்யவிநியோகஃ குடும்பபோஷணாதௌ||௭௩||

அநுபத்நாதீதி உத்தரகாலஂ கர்தாரமுபதிஷ்டதே| ஶுபோ வாऽப்யஶுபோ வேதி ஶுபஸ்ய கார்யஸ்ய ஶுபஃ, அஶுபஸ்ய சாஶுபஃ||௭௪||

தேஶஸ்த்வதிஷ்டாநமிதி கார்யாநுகுணோऽநநுகுணோ வா ஆதாரரூபோ தேஶஃ||௭௫||

பரிணாம இதி பரிணாமீ த்வயநாதிரூபஃ காலஃ| தேந நித்யகஂ காலஂ நிரஸ்யதி, தஸ்ய ஸர்வஸாதாரணத்வேந கார்யஂ ப்ரத்யநபேக்ஷணீயத்வாத்||௭௬||

ப்ரவத்தேஶ்சேஷ்டாதிஶப்தாஃ பர்யாயா ஏவ லக்ஷணம்||௭௭||

உபாயமாஹ- உபாயஃ புநரித்யாதி| ஸௌஷ்டவமிதி ஸுஷ்டுத்வஂ கர்த்ராதீநாஂ கார்யாநுகுணயோகித்வமித்யர்தஃ| அபிவிதாநஂ ச ஸம்யகிதி காரணாதீநாஂ கார்யாநுகுண்யேநாவஸ்தாநஂ, யதா- பேஷஜஸ்ய ஶிரோவிரேசநகாரகஸ்ய தாபநபிசுதாநமித்யாதி; யதா வா படகாரணாநாஂ தந்த்வாதீநாஂ படவாபநயோக்யதயாऽவஸ்தாநம்| ஏதச்சோபாயரூபஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச கார்யாதித்ரிகரஹிதாநாஂ காரணாதீநாஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- கார்யேத்யாதி| உபாயஸ்ய ஸ்வரூபாந்தரமாஹ - கார்யாணாமபிநிர்வர்தக இத்யதஸ்தூபாய இதி| அஸத்யுபாயே காரணாதீநி கார்யஂ ந குர்வந்தீத்யர்தஃ| அத கதஂ கார்யாதிஷூபாயத்வஂ ந ஸம்பவதீத்யாஹ- கத இத்யாதி| உபாயோ ஹி கார்யகாரகஃ, தத்ர கதே உத்பந்நே கார்யே நோபாயார்தோऽஸ்தி, ந ஹி கதஂ புநஃ க்ரியதே; தேந கார்யகதமப்யுபாயத்வஂ ந புநஃ கார்யோத்பாதே ஸ்வீகுர்மஃ| அதாநுத்பந்நே கார்யே உபாயரூபதா பவிஷ்யதீத்யாஹ- ந ச வித்யதே ததாத்வே; ‘கார்யம்’ இதி ஶேஷஃ; ததாத்வே கார்யோத்பத்தேஃ பூர்வஂ கார்யமேவ நாஸ்தி, தேந ததாத்வேऽப்யுபாயத்வஂ கார்யஸ்ய நாஸ்தீதி| யதா ச கார்ய ஏவோபாயத்வமுபாயோத்தரகாலீநத்வேந நாஸ்தி ததா கார்யோத்தரகாலஜயோஃ பலாநுபந்தயோரபி உபாயார்தோ நாஸ்தீத்யாஹ- கதாச்சோத்தரகாலமித்யாதி||௭௮||

உபஸஂஹரதி- ஏததித்யாதி||௭௯||

ஸம்ப்ரத்யுக்தஂ காரணாதிதஶகஂ வைத்யோபயுக்தபிஷகாதிதஷ்டாந்தேந தர்ஶயிதுஂ தத்ர சேதித்யாதிப்ரகரணமாரபதே| அபிஷக்வேதி கிஞ்சித்பிஷகித்யர்தஃ| கதிவிதஂ பரீக்ஷ்யமிதி கதிப்ரகாரஂ பரீக்ஷணீயம்| ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோக இதி ப்ரவத்த்யநுகுணநிவத்த்யநுகுணயோர்லக்ஷணயோரேகத்ர மேலகே| கிஂ நைஷ்டிகமிதி நிஷ்டா நிஶ்சயஸ்தத்பவஂ நைஷ்டிகஂ; கிஂ நிஶ்சயேந கர்தவ்யமித்யர்தஃ||௮௦||

யதி மோஹயிதுமிச்சேதிதி யதி விகஹ்யஸம்பாஷாப்ரவத்தத்வேந மோஹயிதுமிச்சேதித்யர்தஃ| ததேதி பஹுவித இத்யர்தஃ| விதிரூபோ பேதோ விதிபேதஃ, தஸ்ய ப்ரகத்யந்தரமிதி காரணாந்தரம்| பேதாக்ரமிதி பேதபரிமாணஂ, பேதபரிமாணஂ சேஹ பேதஸங்க்யாபரிச்சேத ஏவ ஜ்ஞேயஃ| ஆக்யாயமாநமிதி ச்சேதஃ| கிமர்தமேவஂ புநஃ பச்சஸீத்யாகாங்க்ஷாயாமாஹ- நேதாநீமித்யாதி| பவதோऽந்யதா ஶ்ரோதுமபிலஷிதமர்தமஹமந்யதாऽऽசக்ஷாணோ ந பவத இச்சாஂ பூரயேயஂ; தேந த்வமேவ தாவத்விஶேஷயித்வா பச்சேதி வாக்யார்தஃ| யதா து, ‘வேதாநீஂ ந பூரயேயம் ’ இதிபாடஃ, ததா வேதாநீமித்யக்ரே ஆசக்ஷாண இச்சாஂ ந பூரயேயமிதி யோஜ்யஂ; கிஂவா, நேதி பூர்வேண யுஜ்யதே| தேந, கதமேந விதிபேதப்ரகத்யந்தரேணாக்யாயமாநஂ பவாநிச்சதி, கேந வா விதிபேதப்ரகத்யந்தரேணாக்யாயமாநமிச்சதி ந, இதி யோஜ்யம்| இதாநீமித்யாதி து பூர்வவதாஶங்காயாஂ வசநம்| ஏதத்விஶேஷபச்சயா பச்சகோ வ்யாகுலோ பவதீதி பாவஃ| பரீக்ஷ்யஸ்யார்தஂ பவதஃ ஶ்ரோதுமபிலஷிதமந்யதா ஆசக்ஷாண இதி யோஜநா||௮௧||

தத் ஸமீக்ஷ்யேதி தத்வசநஂ ஸமீக்ஷ்ய யதௌபயிகஂ பவதி| யதோக்தஂ ப்ரதிவசநவிதிமித்யத்ரைவாத்யாயே விகஹ்யஸம்பாஷாவிதாவுக்தமவேக்ஷ்யோத்தரஂ வாச்யம்| பக்ஷாந்தரமாஹ- ஸம்யகித்யாதி| ஸம்யக்யதி து ப்ரூயாதிதி யதி ஸந்தாயஸம்பாஷாயாஂ ப்ரூயாத்| ப்ராப்தமிதி உசிதம், உசிதே ஹி வசநகாலே வக்தவ்யமேவ; ஆப்தமேவேதி யதார்தமேவேத்யர்தஃ||௮௨||

ததேவ யதார்தமுத்தரஂ பூர்வப்ரஶ்நேஷு யதாக்ரமேணாஹ- த்விவிதாத்வித்யாதி| ஜ்ஞாநவதாமித்யாப்தோபதேஶரூபஶாஸ்த்ரஜநிதஜ்ஞாநவதாம்| பக்ஷாந்தரே பரீக்ஷாத்ரைவித்யமாஹ- ஏதத்தீத்யாதி| ஏதச்ச பரீக்ஷாயா த்வைவித்யஂ த்ரைவித்யஂ வா த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீய ஏவ வ்யாக்யாதம்||௮௩||

பிஷகாதிஷு ஸஂஸார்யேதி பிஷகாதீநி சோபயுக்தாந்யுதாஹரணாநி கத்வா| தாதுவைஷம்யமிதி விஷமதாஂ கதா தாதவஃ; தாதவ ஏவ ஹி விஷமாமவஸ்தாஂ பரித்யஜ்ய ஸமாவஸ்தாமாபத்யமாநா ஆரோக்யாக்யஸ்ய தாதுஸாம்யஸ்ய ஸமவாயிகாரணதயா கார்யயோநிதாமாபத்யந்தே| ஸுகாவாப்திரிதி அரோக்யாவாப்திஃ| உக்தஂ ச- “ஸுகஸஞ்ஜ்ஞகமாரோக்யஂ” (ஸூ.அ.௯) இதி| ஆயுஶ்சாநுபந்தபலரூபஂ யத்யப்யத்ர ரோகிகதஂ ந வைத்யகதஂ, ததாऽபி வைத்யேந காங்க்ஷிதத்வாத்வைத்யகதமேவ தத்விஜ்ஞேயம்| தேநாநுபந்தலக்ஷணே கர்தாரமபிப்ரைதீதி யதுக்தஂ ததுபபந்நம்| கர்தா ஹ்யத்ர பிஷக், தேநாதுரகதமப்யாயுர்பிஷகபேக்ஷிதத்வேந பிஷஜ ஏவ பலமிதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரதிகர்ம சிகித்ஸா| இஹாப்யஸ்யேத்யாதி| அத்ராபி கார்யபலாநுபந்தவ்யதிரிக்தாநாஂ காரணாதீநாஂ ஸௌஷ்டவமபிவிதாநஂ ச யதோக்தந்யாயேநோபாய இதி தர்ஶயதி||௮௪||

கஶ்ச பரீக்ஷ்யவிஶேஷஃ? கதஂ ச பரீக்ஷிதவ்யஃ? இதி ப்ரஶ்நத்வயோத்தரஂ தாதுமாஹ- தஸ்யேத்யாதி| யோ யோ விஶேஷ இதி காரணாதீநாஂ யோ யோ தஷ்டகர்மத்வாதிஃ ஸஜாதீயாத்வைத்யாதுராதேஸ்ததா விஜாதீயாச்ச பேஷஜாதேர்விஶேஷ இத்யர்தஃ| யதா பரீக்ஷிதவ்ய இத்யஸ்யோதாஹரணஂ ‘கச்சிதஹமஸ்ய’ இத்யேவஂ(ப்ரகார)க்ரந்தே வக்ஷ்யமாணஂ ஜ்ஞேயம்| பிஷஜ்யதி சிகித்ஸதி| ஸர்வதேதி ஹிதாஹிதஸுகதுஃகத்வாதிநா| ஸ சேதி காரணஂ பிஷங்ந பரேண பரீக்ஷணீயஃ, கிஂ த்வாத்மநாऽப்யாத்மாநஂ பரீக்ஷேதேதி தர்ஶயதி | அத கதமாத்மாநஂ பரீக்ஷேதேத்யாஹ- குணிஷ்வித்யாதி| ஆத்மாநஂ குணயோகதயா பரீக்ஷேதேத்யர்தஃ| குணத இதி ஹேதௌ பஞ்சமீ| கச்சிதிதி இச்சாப்ரகாஶநே| ப்ரதிபத்திஃ உத்பந்நாயாமாபதி ஜடிதி கர்தவ்யகரணம்||௮௫-௮௬||

விஶேஷதஶ்சோபாயாந்தேப்ய இத்யநேந கார்யயோநிப்ரவத்திதேஶகாலோபாயேப்யோऽந்யத்யத்யத் கர்துருபகரணஂ பவதி தத் கரணமிதி தர்ஶயதி| கார்யயோநிர்ஹி லோகே விகார்யகர்மதயா ஸாதகதமாத் கரணாத் பதகுச்யதே, ப்ரவத்த்யுபாயயோஸ்து கர்தகரணாதிதர்மத்வேந ந கரணஸஞ்ஜ்ஞா, தேஶகாலௌ து ந ஸாதகதமௌ; தேநோபாயாந்தேப்யோ யதோக்தவிஶேஷேண யத் கர்துருபகரணஂ பவதி, தத் கரணம்| அத்ர தைவவ்யபாஶ்ரயயுக்திவ்யபாஶ்ரயத்வைவித்யே து ஸத்த்வாவஜயோऽபி பேஷஜமவருத்தஂ ஜ்ஞேயஂ; ஸத்த்வாவஜயோ ஹி தஷ்டத்வாரோபகாரீ யுக்திவ்யபாஶ்ரயே, ததாऽதஷ்டத்வாரோபகாரீ து தைவவ்யபாஶ்ரயே ப்ரவிஶதி| அத ஏவோக்தஂ யுக்திவ்யபாஶ்ரயவ்யாகரணே- சேஷ்டாஶ்ச தஷ்டபலா இதி| சேஷ்டாஶப்தேந மநஶ்சேஷ்டாऽபி ஸத்த்வாவஜயலக்ஷணா கஹ்யதே| புநரௌஷதஸ்ய ப்ரகாராந்தரேண த்வைவித்யமாஹ- அங்கபேதாதித்யாதி| அங்கஂ ஶரீரஂ ஸ்வரூபமிதி யாவத்; தேந ஸ்வரூபபேதாதித்யர்தஃ| த்ரவ்யபூதஂ த்ரவ்யரூபம் ஏவமத்ரவ்யரூபம்| உபாயாபிப்லுதமிதி உபாயவ்யாப்தம், உபாயக்ரஹணகஹீதமிதி யாவத்| ஏவஂ மந்யதே- பயாதயோऽமூர்தா பாவா ந ஸாக்ஷாதாரோக்யகாரணாநி பவந்தி, கிஂ தர்ஹி ஶரீரஸ்திதாநேவ வாதாதீந் ததா குர்வந்தி ஸமத்வேநோத்பாத்யமாநாந் யேநாரோக்யஂ பவதி, ந ஹ்யமூர்தாநி மூர்தாநாஂ ஶரீரதாதூநாமுத்பத்தௌ ஸமவாயிகாரணாநி பவந்தி; பேஷஜஂ து த்ரவ்யபூதஂ ஸமஶரீரோத்பாதே ஸமவாயிகாரணஂ பவத்யேவ, தேந த்ரவ்யஸ்யாரோக்யஂ ப்ரதி ஸாதகதமத்வஂ ஸாதுஃ அமூர்தாநாஂ து பயாதீநாஂ ந பேஷஜவத் ஸாதகதமத்வமிதி கத்வா த்ரவ்யஜந்ய ஏவ தாதுஸாம்யே தேஷாமுபாயத்வஂ யுக்தம்| ஏவஂ ஸூக்ஷ்மயா புத்த்யா பயாதீநாமுபாயத்வஂ, ஸ்தூலயா து புத்த்யா பேஷஜத்வமபீதி கத்வா பயாதிஷு பேஷஜவ்யவஹாரஶ்சாசார்யாபிமதோ த்விவிதபேஷஜேऽர்தேऽத்ரவ்யபூதபயாதிக்ரஹணாதுந்நீயதே | ந கேவலமத்ரவ்யபூதஂ பேஷஜமுபாயவ்யாப்தஂ, கிஂ த்வந்யேऽபி பரிசாரகாதய உபாயக்ரஹணகஹீதா ஏவேத்யாஹ- யதோக்தாஃ ஸித்த்யுபாயாஶ்சேதி| யதோக்தாஃ ஸித்த்யுபாயாஃ பரிசாரகாதயோऽத்ர தஶவிதபரீக்ஷ்யே ஸாக்ஷாதநுக்தாஸ்தேऽபி உபாயாபிப்லுதா ஏவேத்யர்தஃ| கிஂவா உபாயாபிப்லுதமிதி உபாயமிஶ்ரிதம்| தத்ர பயாத்யமூர்தபேஷஜ ஏவ யதோக்தா உபாயாஃ காரணாதிஸௌஷ்டவஸம்யகபிவிதாநரூபா அத்ரவ்யபூதபேஷஜபக்ஷகஹீதா இத்யர்தஃ| தேந, பயாதிஷு ததோபாயஶப்தாபிதேயேஷு ச அத்ரவ்யபூதபேஷஜஶப்தப்ரயோகோ பவதீதி தர்ஶயதி| யே து ‘உபாயாந்தாபிப்லுதம்’ இதி படந்தி, தே தேஶகாலாவேவ அத்ரவ்யபூதபேஷஜமிதி வதந்தி; வதந்தி ச த்ரவ்யஶப்தேந க்வாதகல்காத்யுபயோஜநீயஂ த்ரவ்யமுச்யதே இதி| ஏதச்ச நாதிமநோஹாரி| அநேந சேதி ஸாதநபூதேந ச ‘ஏவம்ப்ரகத்யா’ இத்யாதிநோக்தேந ததா ஸாத்யேந ச ‘ஏவஂவிதஸ்ய புருஷஸ்ய’ இத்யாதிநோக்தேந விஶேஷேண யுக்தமபூதித்யர்தஃ||௮௭||

தஸ்ய லக்ஷணஂ தாதுவைஷம்யஸ்ய ப்ரத்யாத்மரூபமித்யர்தஃ| விகாரப்ரகதேரிதி விகாரகாரணஸ்ய தோஷஸ்யேத்யர்தஃ||௮௮||

ஸர்வாகாரைரிதி ஸர்வஶுபலக்ஷணைஃ||௮௯||

ஸுகாவாப்திரிதி ஆத்மகுணஸுகப்ராப்திஃ||௯௦||

ப்ராணைஃ ஸஹ ஸஂயோக இதி ப்ராணலக்ஷணேந வாயுநா யோக இத்யர்தஃ| தேந ப்ராணஶப்தஸ்யாயுஷோ பிந்நார்தத்வால்லக்ஷ்யலக்ஷணயோரபேதஃ ||௯௧||

க்ரமப்ராப்தஂ தேஶமாஹ- தேஶ இத்யாதி| ஆதுரஶப்தேநேஹ ஶங்க்யமாநாதுர்யதயா ஸ்வஸ்தவத்தோபபாதநீயஃ ஸ்வஸ்தோऽபி கஹ்யதே| ஸோऽபி பரீக்ஷ்யத ஏவ ஸ்வஸ்தவத்தப்ரயோகார்தம்| பரிஶப்தோ விஶேஷார்தஃ, தேநாதுரஸ்ய ஸகலதேஶகதவிஶேஷேண ஜ்ஞாநமாதுரபரிஜ்ஞாநம்| ஏவஂ பேஷஜபரிஜ்ஞாநேऽபி தேஶகதவிஶேஷஜ்ஞாநஂ பரிஜ்ஞாநஂ போத்தவ்யம்| ஸஂவத்த இதி வர்திதஃ| ஏவஂவிதஂ ஸாத்ம்யமிதி ஓகஸாத்ம்யமித்யர்தஃ| இதஂ ஹிதமித்யநேந ச தேஶாபேக்ஷயா விபரீதகுணஸாத்ம்யஂ ப்ரூதே| ப்ராயோக்ரஹணேநேதி ச்சேதஃ, ப்ராயோக்ரஹணேந நைகாந்ததஃ பரீக்ஷேதேதி யோஜநா| ப்ராயஃஶப்தேந ச தேஶேநாஹாராத்யநுமாநஂ ந நிஶ்சிதஂ கிஂ து ப்ராயோபாவீதி தர்ஶயதி| கல்பேஷ்விதி மதநாதிகல்பேஷு| தத்ர ச யத்யபி ப்ரதம ஏவ கல்பே பூமிபரீக்ஷா வக்தவ்யா, ததாऽப்யந்தரகல்பேஷ்வபி ததர்தஸ்யாதிதேஶேந கதநாத்பஹுவசநஂ கதம், உத்தரகல்பவக்தவ்யாந்யபி ஹி த்ரவ்யாணி யதோக்த ஏவ தேஶே க்ராஹ்யாணீதி தர்ஶநார்தம்||௯௨-௯௩||

பூமிரூபஂ தேஶமபிதாயாதுரரூபமாஹ- ஆதுரஸ்து கல்வித்யாதி| கார்யதேஶ இதி கர்தவ்யதாதுஸாம்யாதார இத்யர்தஃ| பலஸ்ய தோஷஸ்ய ச ப்ரமாணஂ பலதோஷப்ரமாணம்| இயமிதி அக்ரே ‘தஸ்மாதாதுரஂ பரீக்ஷேத’ இத்யாதிக்ரந்தவக்ஷ்யமாணா| அத கிமர்தஂ பலதோஷப்ரமாணபரீக்ஷா கர்தவ்யேத்யாஹ- தோஷப்ரமாணேத்யாதி| தோஷப்ரமாணாபேக்ஷயா பேஷஜப்ரமாணஂ க்ரியதே, தேநைவ ஸம்யக் ஸாத்யஸித்திர்யஸ்மாத்பவதி தஸ்மாத்பலப்ரமாணபரீக்ஷா ஶரீரஸ்ய கர்தவ்யேதி ப்ரகரணார்தஃ| பலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷ இதி யதி பலவச்சரீரஂ பவதி ததைவ தோஷப்ரமாணாபேக்ஷயா மஹௌஷதப்ரமாணஂ பவதி, விபர்யயே து ந பவதி| ஏததேவ விபர்யயேண வ்யாகரோதி- ஸஹஸேத்யாதி| அல்பபலே ரோகிண்யபரீக்ஷகப்ரயுக்தமேவாதிமாத்ரஂ பேஷஜஂ பவதீத்யுக்தஂ, ந து பரீக்ஷகப்ரயுக்தமிதி| ஸத்யஃப்ராணஹராணி ஸ்யுரிதி ‘அல்பபலே’ இத்யர்தாத்கஹ்யதே| அவிஷாதகரஂ ஶரீரமநஸோரக்லாநிகரம்| உத்தரோத்தரஂ ப்ரமாணலக்ஷணகுருத்வஂ யேஷாஂ, தைஃ| தேந யதி துர்பலே மஹாதோஷஃ, ஸ ச பூரிமாத்ரபேஷஜஸாத்யஸ்ததாऽபி ததாத்வவ்யாபத்திபயாந்ந ஸஹஸா பேஷஜபூயஸ்த்வஂ கர்தவ்யஂ, கிந்தூத்தரோத்தரமப்யாஸவஶாத்பலமபேக்ஷ்ய பேஷஜபூயஸ்த்வஂ கர்தவ்யமிதி தர்ஶயதி| அவிப்ரமைரிதி பாககாலேऽப்யவைகாரிகைஃ| அநாத்யயிகைரிதி ந மஹாவிபத்திகரைஃ| யதோக்தகுணஂ பேஷஜஂ விஶேஷேண ஸ்த்ரீணாஂ கர்தவ்யமித்யாஹ- விஶேஷத இத்யாதி| ஹதயஶப்தேந ஹதயஸ்தஂ மந இதி ஜ்ஞேயம்| மதுவிவதம் அகம்பீரம்| விக்லவஂ ஸ்தோகக்லேஶாபிபவநீயம், அநேந ச துர்பலசேதஸ்த்வமுக்தம்| பரஸஂஸ்தப்யாஃ ந ஸ்வயமாத்மாநஂ ஸத்த்வபலாத் ஸ்தம்பயந்தி| ததேத்யாதிநா ஸ்வல்பப்ரமாணபேஷஜதோஷமாஹ| பலவத்யாதிபரிகதே இதி வசநேந ய ஏவ பலவாந் வ்யாதிர்பலவதஃ ஸ ஏவாநல்பபேஷஜாஸாத்யஃ; யஸ்து பலவதோऽப்யல்பபலஃ ஸோऽல்பபேஷஜஸாத்ய ஏவ| பரீக்ஷாஹேதுமபிதாய யதா ஶரீரஂ பரீக்ஷணீயஂ ததாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| பலப்ரமாணவிஶேஷக்ரஹணஹேதோரித்யத்ர தேஹபலஂ தோஷபலஂ ச ஸாமாந்யேந கஹ்யதே| யேந விகதிதஃ ஶரீரஜ்ஞாநஂ தோஷபலஜ்ஞாநஹேதோர்பவதி, ததேவ ‘ப்ரகத்யாதீநாஂ விகதிவர்ஜ்யாநாஂ’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யதி| கிஂவா பலஂ ஶரீரபலமேவோச்யதே; தத்ர ச விகதிபலேநாபி ஶரீரபலஂ புத்யத இதி கத்வா இஹ ஸாமாந்யேநோக்தம், உத்தரத்ர து விகத்யா தோஷப்ரமாணஂ ப்ராயோ விஜ்ஞாயத இதி கத்வா ‘விகதிபலத்ரைவித்யேந தோஷபலத்ரைவித்யமநுமீயதே ’ இத்யுக்தம்||௯௪||

ப்ரகதிமிதி ஸ்வபாவம்| ஏதாநீதி ஶுக்ராதீநி| அத்ர ஶுக்ரே ஶோணிதே வா யாதகவஸ்தோ தோஷஸ்தாதக்கர்பே ப்ரகதிர்பவதி; ததா ஶுக்ரஶோணிதமேலககாலே துரூபே யோ தோஷ உத்கடோ பவதி, ஸ ப்ரகதிமாரபதே; ஏவஂ கர்பாஶயஸ்தஶ்ச தோஷஃ; மாதுராஹாரவிஹாரௌ தத்காலீநௌ யத்தோஷகரணஸ்வபாவௌ, ஸா ச ப்ரகதிர்கர்பஶரீரே பவதி| ஏஷு ச ப்ரகத்யாரம்பகேஷு காரணேஷு யத்பலவத்பவதி காரணாந்தரபஂஹிதஂ ச, ததேவ ப்ரகத்யாரம்பகஂ பவதி| காலாதயஶ்ச ஶுக்ரஶோணிதமேவ குர்வந்தஃ ப்ரகதிஜநகா பவந்தீதி தந்த்ராந்தரே ஶுக்ரஶோணிதகததோஷேணைவ ப்ரகத்யுத்பாதோ தர்ஶிதஃ| கர்பாதிப்ரவத்தேதி கர்பஸ்யாதிமேலகே ப்ரவத்தா| அத்ர ச ஸமைர்தோஷைர்வத்தைர்கர்பஜந்மைவ ந பவதீதி விகததோஷத்ரயப்ரகதேரநபிதாநாதிதி ஜ்ஞேயம்| ப்ரகதிவிகாரஶ்ச ஸூத்ரஸ்தாந ஏவ வ்யாகதஃ ||௯௫||

மதுத்வஂ ஜலகதம்| அவதாதகாத்ரா இதி மதுத்வாதேவாவதாதத்வம்| அஶீக்ரஶப்த ஆரம்பாதிபிஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| ஸாரகதயோ ந ஸ்கலந்தி, அதிஷ்டிதகதயஃ ஸர்வேண பதேந மஹீமாக்ராமந்தி, அவஸ்திதகதய இதி அவஸ்திதத்வேந ந சபலா கதிர்பவதி| ப்ரஸந்நே தர்ஶநாநநே யஸ்ய ஸ ததா| வஸுமத்த்வாதி ப்ரகதிரூபஂ யத்பவதி, தத் ப்ரகதிப்ரபாவாஜ்ஜ்ஞேயம்||௯௬||

தந்தஶூகாஃ புநஃ புநர்பக்ஷணஶீலாஃ| ப்ரபூதாஶநத்வஂ து பஹுபக்ஷணத்வேந| ப்ரபூதஃ பூதிஃ கக்ஷாப்ரபதிஷு கந்தோ யேஷாஂ தே ததா||௯௭||

ப்ரததஃ ப்ரஸதஃ| ஸந்நஃ ஹீநஃ, ஸக்தஃ பத்தஃ, ஜர்ஜரஃ பக்நபாத்ரத்வநிஸமஃ| ஸததஸந்திஶப்தகாமிந இதி ஸந்திஸ்புடநஶப்தவந்தஃ||௯௮-௯௯||

ஸர்வகுணஸமுதிதா இதி ஸர்வப்ரகதிஷூக்தப்ரஶஸ்தகுணயுக்தாஃ; யதுக்தஂ வாக்படே- ‘ஸமதாதுஃ ஸமஸ்தாஸு ஶ்ரேஷ்டா’ (வா.ஸூ.அ.௧) இதி| யதி ச ப்ரஶஸ்தகுணவாந் ந ஸ்யாத், ந ததா ஶ்ரேஷ்டத்வஂ ஸ்யாத்| ஸாம்யஸ்திதாஶ்ச தோஷாஃ ஸாம்யப்ரபாவாதேவ குணாந் பரஂ குர்வதே, ந தோஷாநிதி ஜ்ஞேயம்||௧௦௦||

ஸாம்யஂ பவதீதி பரஸ்பரதுல்யகுணதா பவதி| மஹச்ச ஹேதுலிங்கபலமிதி ஹேதவோ லிங்காநி ச பலவந்தி பூயாஂஸி ச| அந்யதமஸாமாந்யாதிதி தோஷாதீநாஂ யேந கேநசித் ஸாமாந்யே ஸதீத்யர்தஃ||௧௦௧||

ஸாரதஶ்சேத்யாதௌ ஸாரஶப்தேந விஶுத்ததரோ தாதுருச்யதே| ஸப்ரபேவேதி ப்ரபாயுக்தா த்வக்| த்வக்ஸாராணாமிதி ச்சேதஃ| அதேயஂ ஸாரதா கிஂ கரோதீத்யாஹ- ஸா ஸாரதேத்யாதி| ஏவமந்யத்ராபி ஸா ஸாரதேத்யாதி வ்யாக்யாதவ்யம்| ஶ்ரீமதிதி ஶோபாயுக்தம்| அரத்நிஃ கபோணிகா| ஶிகரதஶநா இதி ஶோபநதஶநாஃ| ஸ்த்ரீப்ரிய உபபோகஃ ஸம்போகோ யேஷாஂ தே ததா| ஸமரே விக்ரம்ய யுத்யந்தீதி ஸமரவிக்ராந்தயோதிநஃ| ஸ்வஸ்திதா இதி ந பரஸ்திதாஃ| துல்யகுணவிஸ்தீர்ணாபத்யா இதி ஜநிதாத்மஸதஶாபத்யாஃ| ப்ராயஃஶப்தோ நியமேந நிஷேதயதி| மத்யாநாமிதி ஸ்தோகஸாராணாம்| மத்யைஃ ஸாரவிஶேஷைரிதி யே தத்ர ஸம்பவந்தி ஸாராஸ்தத்யுக்தைஃ ஸாரகுணைரித்யர்தஃ| உபசிதத்வாதிதி ஸ்தூலத்வாத்| மஹாஶரீரத்வாதிதி அதிப்ரமாணஶரீரத்வாத்| பிபீலிகாபாரஹரணவதிதி ஸ்வல்பாஃ பிபீலிகா யதா ஸாரஶரீரத்வேந மஹாந்தஂ பாரஂ நயந்தி, ததாऽல்பகஶஶரீரா இத்யர்தஃ||௧௦௨-௧௧௫||

ஸஂஹதிரிதி நிபிடஸந்தாநதேத்யர்தஃ||௧௧௬||

ப்ரமாணதஶ்சேத்யாதிநா ப்ரஶஸ்தஂ ப்ரமாணமங்காவயவாநாமாஹ| பாதௌ உத்ஸேதேந சத்வாரி, விஸ்தாரேண ஷட், தைர்க்யேண சதுர்தஶாங்குலாநீதி யதாக்ரமஂ பவதஃ| ஜங்கா ஜாந்வதஸ்தாதுச்யதே| பரிக்ஷேபஃ பரிணாஹஃ| ஜாநுஃ ஜங்கோருஸந்திஃ| பரிணாஹபரிமாணஂ ச யதுச்யதே தந்மத்யஸ்தாநஸ்ய, தேநாஸமபரிணாஹமாநேஷு ஜங்காதிஷு மத்யஸ்தாநமேதஜ்ஜ்ஞேயம்| கட்யா உத்ஸேதபரிமாணஂ நோக்தஂ, தஸ்யா உத்ஸேதஸ்யோர்வந்தராதிஸந்தித்வேந பதகுத்ஸேதப்ரமாணஸ்யாவித்யமாநத்வாத்| ப்ரபாஹுரஂஸாதர்வாக் கபோணிபர்யந்தம்| ப்ரபாணிஃ கபோண்யதஸ்தாத்| த்ரிகமிதி குதாஸ்த்நஃ ப்ரபதி கடீகபாலோர்த்வபர்யந்தம்| சிபுகஂ ச ஓஷ்டஶ்ச கர்ணௌ ச அக்ஷிமத்யஂ ச நாஸிகா ச லலாடஂ ச ப்ரதி ப்ரதி சதுரங்குலம்| ஷடங்குலோத்ஸேதஂ ஶிர இதி பஷ்டமநு க்ரீவாயா உபரி ஜ்ஞேயம்| கேவலமிதி பாததலாத் ப்ரபதி ஶிரஃபர்யந்தஂ சதுரஶீத்யங்குலஂ பவதி, ஏவஂ ஸார்தத்ரிஹஸ்தப்ரமாணத்வஂ ஶரீரஸ்ய ஸ்வஹஸ்தேந பவதி| அத்ர ச ப்ரத்யவயவோத்ஸேதேந சதுரஶீத்யங்குலாததிகஂ யச்சரீரஂ பவதி, ததவயவாநாமவயவாந்தரதைர்த்யாநுப்ரவிஷ்டாநாஂ க்ரஹணாத்; தேந ப்ரத்யவயவதைர்த்யமாநேந ந சதுரஶீத்யங்குலஂ கணநீயஂ கிஂ து ஸமுதிதமேவ ஶரீரம்| தத்ர பாதஸ்யாங்குலாநி சத்வாரி, ஜங்காயா அஷ்டாதஶ, ஜாநுநஶ்சத்வாரி, ஊர்வோரஷ்டாதஶ, பஷ்டஸ்யாஷ்டாதஶ, க்ரீவாயாஶ்சத்வாரி, ஶிரஸஃ ஷட், ஏவஂ சதுரஶீத்யங்குலாநி கடந்தே| ஸுஶ்ருதேந ஸமஂ யோऽத்ர மாநவிரோதஃ ஸோऽத்ராங்குலிமாநபேதாச்சமயிதவ்யஃ| தத்ர ஹி ஸவிஂஶமங்குலிஶதஂ புருஷமாநமுக்தம்| தேந தத்ராங்குலி(ல)மாநமேவால்பஂ ஜ்ஞேயம்| ஆயாமவிஸ்தாரஸமமிதி யதோக்தப்ரத்யவயவாயாமவிஸ்தாரயுக்தஂ; கிஂவா, யாவதாऽऽயாமேந சதுரஶீத்யங்குலஂ, தாவத்யதி விஸ்ததபாஹுத்வயப்ரமாணேந ச விஸ்தாரேண ஶரீரஂ பவதி, ததா ஆயாமவிஸ்தாரஸமஂ பவதி| தத்ரேதி யதோக்தப்ரமாணவதி ஶரீரே இதி யோஜநீயம்| ஹீநே இதி ஹீநப்ரமாணே| அதிகே இதி அதிகப்ரமாணே||௧௧௭||

ஸாத்ம்யதஶ்சேத்யத்ர ஸாத்ம்யஶப்தேந ஓகஸாத்ம்யமுச்யதே, ப்ரகதிஸாத்ம்யாதீநாஂ பேஷஜாதிபரீக்ஷயைவ பரீக்ஷிதத்வாதிதி ஜ்ஞேயம்| அல்பஸாதநா இதி அல்பபேஷஜாஃ, ஏகரஸஸாத்ம்யாநாஂ பஞ்சரஸா அஸாத்ம்யத்வேநாபத்யா இதி பாவஃ||௧௧௮||

தந்த்ரகமிதி ப்ரேரக தாரகஂ ச| தே ஸாரேஷூபதிஷ்டா இதி ய ஏவ ஸத்த்வஸாராஸ்த ஏவ ப்ரவரஸத்த்வா இதி ஜ்ஞேயா இத்யர்தஃ| ஸத்த்வகுணவைஶேஷ்யாதிதி ஸத்த்வகுணேந ஸஂஸ்தம்பிதவேதநாவிகாரத்வாதவ்யதா இவ தஶ்யந்த இத்யர்தஃ| பராநாத்மந்யுபநிதாயேதி பரஂ வேதநாஸஹஂ தஷ்ட்வா, ‘சேதயஂ வேதநாஸஹஸ்ததஹமபி வேதநாஸஹோ பவாமி’ இதி கத்வா வேதநாஂ ஸஹத இத்யர்தஃ||௧௧௯||

ஜரணஶக்த்யா சேதிவசநாத்யோ பஹு புங்க்தே பரிணமயதி ச, அஸாவாஹாரஶக்திமாநிஹோச்யதே, ந து வஸ்துகபரிணதிகஹீதஃ||௧௨௦||

கர்ம பாரவஹநாதி, தத்ர ஶக்திஃ கர்மஶக்திஃ||௧௨௧||

வயஃஸ்வரூபமாஹ- காலேத்யாதி| காலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷிணீதி காலஸ்ய ப்ரமாணவிஶேஷேண யோகாத்பவதீத்யர்தஃ| யதாஸ்தூலபேதேநேதிவசநாத் பாலபாலதராத்யவஸ்தாபேதாததிகமபி வயோ பவதீதி தர்ஶயதி| பாலோ த்விவிதஃ- அபரிபக்வதாதுராஷோடஶவர்ஷாத், ததா வர்தமாநதாதுராத்ரிஶத்தமாத் | ததேதயோர்பாலபேதயோருபயுக்தத்வேந பேதமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஷோடஶவர்ஷீயோ ஹி பாலோऽல்பமதுபேஷஜோபசர்யத்வாதிநா ஶாஸ்த்ரே வக்தவ்யஃ, ததூர்த்வஂ பாலோऽபி நால்பபேஷஜத்வாதிநா ததோபசர்யதே| க்ரமேணேதி நைகதைவ, ஷஷ்டிவர்ஷாதூர்த்வஂ தாத்வாதிஹாநிரிதி தர்ஶயதி| அஸ்மிந் கால இதி கலௌ| அதாதிகவர்ஷஶதஜீவிநாஂ கதஂ வயஸ்த்ரித்வஂ விபக்தவ்யமித்யாஹ- தேஷாமித்யாதி| ப்ரகத்யாதயோ தஶ பரீக்ஷ்யா அத்ரைவ ப்ரகதிவிகதிஸாரேத்யாதிநோக்தாஃ; அத்ர விகதிவர்ஜ்யாநாமித்யநேந விகதேஃ பரித்யாகஃ கதஃ| தேந ப்ரகதிஸாராதீநாஂ பலவிஶேஷைஃ ப்ரவராவரமத்யபேதபிந்நப்ரகத்யாதிபேதேந கதைஃ ப்ரவராவரமத்யரூபைராயுஷஃ ப்ரமாணஂ ப்ரவராவராத்யுபலப்ய வயஸ்த்ரித்வஂ விபஜநீயம்| ஏதேந யஸ்ய ப்ரகதிபலமுத்தமஂ ஶ்லேஷ்மப்ரகதேஃ ஸமப்ரகதேர்வா தஸ்யாயுதீர்கஂ பவதி, ஹீநே து ப்ரகதிபலே ஹீநம்; ஏவஂ ஸாராதாவபி ஜ்ஞேயம்| ஏவஂ வயஃப்ரகத்யாதீநாஂ ஸர்வேஷாமேவோத்தமேந பலேந யுக்தஃ ஸ ஶதாதிகஂ ஜீவதி| தேந, தஸ்ய விஂஶதிவர்ஷாதிகஶதஂ யத்யாயுருபலப்யதே, ததா பூர்வோக்தவயோவிபாகாநுமாநாதாஷட்த்ரிஂஶத்வர்ஷாணி ஸ பாலோ பவதி, த்விஸப்ததிவர்ஷஶ்ச ஸ மத்யஃ, ஶேஷே து வத்தஃ; யஸ்து ப்ரகத்யாதீநாஂ மத்யமத்வேநால்பாயுரஶீதிவர்ஷோऽவதார்யதே, ஸ பஞ்சவிஂஶதிவர்ஷாணி பாலஃ, பஞ்சாஶதஂ மத்யஃ, ததோ வத்த இத்யாதி விபஜநீயம்| ந கேவலஂ ப்ரகத்யாதிநாऽऽயுரவதார்யஂ, கிந்த்வாயுர்லக்ஷணைரபி ஶரீரப்ரதிபத்தைஃ ஶாரீரே வக்தவ்யைரித்யாஹ - ஆயுஷோ லக்ஷணதஶ்சேதி| ஆயுர்லக்ஷணேநாபி வயோऽவதார்ய பால்யாதிவயோவிபாகஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ| அயஂ ச ஸ்தோகந்யூநாதிகஶதாயுஷாஂ பால்யாதிவிபாகஃ கர்தவ்யஃ; யேஷாஂ து விஂஶதிவர்ஷாதி பரமாயுஷோ மாநஂ ந தேஷாஂ ததநுமாநேந வயோபேதஃ, தே ஹ்யப்ராப்தமத்யாவஸ்தா ஏவ ம்ரியந்தே||௧௨௨||

ப்ரகத்யாதிவிபாகேந ஶரீரபலபரீக்ஷாமுக்தாமுபஸஂஹரதி- ஏவமித்யாதி| தோஷபலஂ து யதா ஶரீரரூபதேஶபரீக்ஷயா பரீக்ஷ்யஂ ததாஹ- விகதிபலேத்யாதி||௧௨௩||

ஶரீரபலதோஷபலபரீக்ஷார்தஂ ஶரீரபரீக்ஷாஂ ப்ரதிஜ்ஞாதாமபிதாய புநராயுஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநார்தஂ ஶரீரபரீக்ஷாமதிதிஶதி- ஆயுஷ இத்யாதி| இந்த்ரியேஷ்விதி இந்த்ரியஸ்தாநாத்யாயேஷு| தத்ரேந்த்ரியே வர்ணாதிவிகத்யா ரிஷ்டரூபயா ஹ்ரஸிதமாயுர்ஜ்ஞாதவ்யஂ, ஜாதிஸூத்ரீயே ஶாரீரே ச ஜந்மப்ரதிபத்தைர்லக்ஷணைர்தீர்காயுஷ்ட்வமல்பாயுஷ்ட்வஂ ச ஜ்ஞாதவ்யம் ||௧௨௪||

தேஶபரீக்ஷாஂ ஸமாப்ய காலபரீக்ஷாமாஹ- கால இத்யாதி| ஸஂவத்ஸரோऽயநபேதேந த்விவிதஃ, ஶீதோஷ்ணவர்ஷபேதேந த்ரிவிதஃ, துபேதேந ஷோடா, மாஸபேதேந த்வாதஶதா, பக்ஷபேதாச்சதுர்விஂஶதிதா , ப்ரஹராதிநாऽநேகதேதி ஜ்ஞேயம்| தத்தத் கார்யமிதி அயநாதிஜ்ஞேயபேதேந ஸம்பாத்யஂ கார்யமித்யர்தஃ| ஸாதாரண இதி அநதிஶீதோஷ்ணவர்ஷஃ| ப்ராவஷஂ விபஜதே- ப்ராவடித்யாதி| ப்ரதமப்ரவஷ்டஶப்தேநாऽऽஷாடஶ்ராவணாவுச்யேதே| ஏதச்ச த்விமாஸமதுபேதபாகமாதிஂ கத்வா ஶேஷமாஸத்விகேந வர்ஷாதயோ யதாக்ரமஂ ஜ்ஞேயாஃ| அயஂ ச துக்ரமோ ந ரஸோத்பத்த்யாதௌ, கிந்து ஶரீரஶோதநப்ரவத்தாவேவேதி தர்ஶயதா ‘ஸஂஶோதநமதிகத்ய’ இத்யுக்தம், ஏவமேவ ச க்ரமஂ ஸித்தௌ வக்ஷ்யதி- “ப்ராவட் ஶுக்ரநபௌ ஜ்ஞேயௌ ஶரதூர்ஜஸஹௌ புநஃ| தபஸ்யஶ்ச மதுஶ்சைவ வஸந்தஃ ஶோதநஂ ப்ரதி” (ஸி.அ.௬) இதி| அஸ்மிந்நதுக்ரமே ஶிஶிரோ நாஸ்தி| யே து ப்ருவதே- கங்காயா தக்ஷிணகூலே வர்ஷா பஹு பவதி தேந தத்ர ப்ராவடாதிக்ரமஃ, கங்கோத்தரகூலே ஶீதஂ பஹு பவதி தேந தத்ர ஹேமந்தஶிஶிரௌ பவதஃ; உக்தஂ ஹி காஶ்யபேந- யத்- “பூயோ வர்ஷதி பர்ஜந்யோ கங்காயா தக்ஷிணே ஜலம்| தேந ப்ராவடவர்ஷாக்யௌ தூ தேஷாஂ ப்ரகல்பிதௌ|| கங்காயா உத்தரே கூலே ஹிமவதம்புஸங்குலே | பூயஃ ஶீதமதஸ்தேஷாஂ ஹேமந்தஶிஶிராவதூ” இதி| ஏத்தச்ச ந, அத்ர ‘ஸஂஶோதநமதிகத்ய’ இதி வசநாத்| யதி தேஶகதோऽயஂ பேதஃ ஸ்யாத்ததா தமேவ பேதகஂ ப்ரூயாத், ந ஸஂஶோதநம்| தேந, காஶ்யபோக்ததேஶபேதேந ப்ராவடாதிக்ரமோ ந தாவதிஹாபிமதஃ| அவிகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாமிதி ந ஶரீரஸ்ய கத்ரிமதாபாதிதகுணேந பேதகாஃ, ததௌஷதஸ்ய ச ந ப்ரமாணோத்கர்ஷாபகர்ஷபேதகாரகா இத்யர்தஃ| விகல்பகாஶ்ச ஶரீரௌஷதாநாமிதி யதாऽऽத்யயிகத்வேநாவஶ்யகர்தவ்யா பவந்தி வமநாதயஃ, ததௌஷதஸ்ய கத்ரிமகுணோபதாநேந யதாவக்ஷ்யமாணேந, ததா ஶரீரஸ்ய ச விகல்பகா பவந்தி||௧௨௫||

யதா ஹேமந்தாதிஷு துஃகதமத்வஂ பவதி ததாஹ- தத்ர ஹேமந்த இத்யாதி| அவபத்ததோஷமிதி அதிபத்ததோஷம்| தயோரிதி யதோக்தஶரீரபேஷஜயோஃ| தோயஸ்ய தோயதாநுகதமாருதஸ்ய ச ஸஂஸர்கஸ்தஸ்மாத்| குருப்ரவத்தீநீதி குரோர்யதா ந ஸுககாரிணீ ப்ரவத்திர்பவதி, ததாऽஸ்யாபீத்யர்தஃ; கிஂவா பஹுப்ரதிவிதேயப்ரவத்தீநி குருப்ரவத்தீநி| குருஸமுத்தாநாநீதி ஸஂஶோதநக்லிஷ்டாநி ஶரீராணி ததா மஹதா ப்ரயத்நேந சிரேண ச காலேந ப்ரகதிஂ ப்ராப்நுவந்தீத்யர்தஃ| வர்ஷாந்தேஷ்விதி ஹேமந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஸு| ஹேமந்தாதிஷ்வப்யாத்யயிகே வ்யாதௌ ஸஂஶோதநஂ தர்ஶயந்நாஹ- ந சேதித்யாதி| விகல்ப்யேதி அல்பகுணயுக்தஂ கத்வா| கத்ரிமகுணோபதாநஂ யதா- ஶீதே ஶீதப்ரதீகாரார்தமுஷ்ணஸதநாதிகரணம்; உக்தஂ சாந்யத்ர- “ஶீதே ஶீதப்ரதீகாரமுஷ்ணே சோஷ்ணநிவாரணம்| கத்வா குர்யாத் க்ரியாஂ ப்ராப்தாஂ க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்”- (ஸு.ஸூ.அ.௩௫) இதி| தௌ ப்ரதீகாரஂ தர்ஶயித்வா பேஷஜப்ரதீகாரமாஹ- பேஷஜமித்யாதி| ஸஂயோகவிகல்போ யதா- ஶீதே த்ரிவதாயா உஷ்ணேந கோமூத்ரேணாலோடநஂ; ப்ரமாணவிகல்போ யதா- அயோகப்ரதீகாரார்தமதிமாத்ரத்ரிவத்தாநமித்யாதி| அத்ர ச ப்ரமாணவிகல்பஸ்ததா கர்தவ்யோ யதா ப்ராணாவிரோதஃ ஸ்யாத், ததா ஸஂயோகவிகல்பஶ்ச ததா கர்தவ்யோ யதா விருத்தவீர்யபேஷஜமேலகோ ந ஸ்யாதிதி தர்ஶயந்நாஹ- ப்ரமாணவீர்யஸமஂ கத்வேதி||௧௨௬-௧௨௭||

ஆதுராவஸ்தாலக்ஷணஂ காலமாஹ- ஆதுராவஸ்தாஸ்வித்யாதி| தத்ரோதாஹரணஂ யதா- நவஜ்வரே ந கஷாயகாலஃ, அதிக்ராந்தஷடஹே ஜ்வரே கஷாயகால இத்யாதி| பைஷஜ்யப்ரயோகபர்யாப்திமிதி பேஷஜப்ரயோகஸாத்யஸித்திமித்யர்தஃ ||௧௨௮||

காலமபிதாய க்ரமப்ராப்தாஂ ப்ரவத்திமாஹ- ப்ரவத்திஸ்த்வித்யாதி| ப்ரதிகர்ம சிகித்ஸா||௧௨௯||

பரிஶிஷ்டமுபாயமாஹ- உபாய இத்யாதி| யதோக்தகுணஸம்பதித்யநேந ஸௌஷ்டவமுக்தம்||௧௩௦||

ஏவமித்யாதிநா து ஸம்யகபிவிதாநஂ ப்ரூதே||௧௩௧||

கிஂப்ரயோஜநா பரீக்ஷேத்யஸ்யோத்தரஂ- பரீக்ஷாயாஸ்த்வித்யாதி| ப்ரதிபத்திஶப்தார்தஂ விபஜதே- ய இத்யாதி| ப்ரதிபத்தவ்ய இதி அநுஷ்டாநேந யோஜயிதவ்யஃ||௧௩௨||

‘க்வ ச வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திஃ, க்வ ச நிவத்திஃ’ இத்யஸ்யோத்தரமதிதேஶேநாஹ- யத்ர த்வித்யாதி||௧௩௩||

‘ப்ரவத்திநிவத்திலக்ஷணஸஂயோகே கிஂ நைஷ்டிகம்’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- ப்ரவத்தீத்யாதி| அத்யவஸ்யேதிதி அத்யவஸாயஂ குர்யாதித்யர்தஃ| அந்யதரநிஷ்டாயாமிதி அந்யதரபக்ஷவ்யவஸ்தாயாம்| அத்ர குருலாகவே ஜ்ஞாதே குருப்ரதிக்ரியாநிஶ்சயோऽநுக்தோऽபி ஜ்ஞாயதே; தேந ஶாஸ்த்ரகாரேண குருவ்யாதிப்ரதீகாரநிஷ்டாயாமத்யவஸாயஂ குர்யாதிதி ஸாக்ஷாந்ந கதம்| ஏததேவ குருவ்யாதிப்ரதீகாரஂ லகுவ்யாத்யுபபாதகேந வசநபங்க்யந்தரேணாஹ- ஸந்தி ஹீத்யாதி| ஸம்யகத்யவஸ்யேதிதி உத்ஸர்கலகுஂ பரித்யஜ்யாபவாதகுருமுபக்ரம்யதயாऽத்யவஸ்யேத்; பலவந்தமுபத்ரவஂ வேத்யாதிநா ஹி துர்பலஂ பரித்யஜ்ய பலவச்சிகித்ஸாமபிதாஸ்யதி||௧௩௪||

ஸம்ப்ரதி ‘காநி ச வமநாதிஷு பேஷஜத்ரவ்யாணி யோகஂ கச்சந்தி’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- யாநீத்யாதீ| ஶார்ங்கேஷ்டா குஞ்ஜா, ஸோமவல்கஃ கதிரஃ; ஸுஷவீ காரவேல்லகஃ| த்வீபீ கண்டகாரீ, த்வீபிஶத்ருரிதி பாடே ஶதாவரீ ஜ்ஞேயா| விதுலோ வேதஸஃ, ஶதபுஷ்பா கண்டாரவா, ஸதாபுஷ்பா ரக்தார்கஃ | காலங்கதோ காஸமர்தஃ , போடகலோ ஹோக்கலஃ| ஸுமநா ஜாதீ, ஸௌமநஸ்யாயநீ ஜாதிகலிகா ஜாதிகோஷோ வா| ஶால்மலிகோ ரோஹிதகஃ, ஸ்வல்பஶால்மலிர்வா, பத்ரபர்ணீ பாதாலீ, ஏலாபர்ணீ ராஸ்நா, உத்தாலஃ பஹுவாரஃ, கோபீ ஸாரிவா| வர்திக்ரியா வர்திரூபதீர்கபக்ஷ்யகரணம்| அத்ர ‘ஆரக்வதாதி’ ‘மத்வாதி’ இதி பதக்வர்ககரணஂ ப்ராயஃ ஸமாநகுணதாஂ விச்சேதபாடேந தர்ஶயிதுஂ கதம்| கல்பநஂ கல்பஃ ப்ரயோக இத்யர்தஃ| உத்தரகாலமிதி கல்பஸ்தாநே||௧௩௫||

விக்லிப்திஃ த்ரவ்யாந்தரஸஂயோகஃ, அவிக்லிப்திஃ கேவலப்ரயோகஃ; தேந விக்லிப்தாவிக்லிப்தைரிதி ஸஂயுக்தாயுக்தைரித்யர்தஃ| க்ஷீரிணீ துக்திகா, க்லீதகஂ யஷ்டீமது| மஸூரவிதலா ஶ்யாமலதா| ப்ரதமஂ து ஶ்யாமா ஶ்யாமமூலா த்ரிவதேவோக்தா||௧௩௬||

பூயிஷ்டகல்பாநீதி பஹுப்ரயோகாணி ப்ராயஃப்ரயோஜ்யாநி ச| இஷ்டஶ்சாநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரோபதேஶ இதி அநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரேண ஶாஸ்த்ரே கதநமிஷ்டம்| இஷ்டஂ ச கேவலஂ ஜ்ஞாநமிதி அநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தராபிதாநேந யதநுக்தஂ தஸ்யாபி யதாஸாமாந்யத்வாரா ஜ்ஞாநஂ பவதி ததபீஷ்டஂ க்ரந்தகர்துஃ ஶ்ரோதுஶ்சேத்யர்தஃ| தஸ்மாத்ரஸத ஏவேதி ரஸஂ ப்ராதாந்யேநோத்திஶ்ய ரஸாஶ்ரயத்ரவ்யஸ்யாநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தாரோபதேஶேநேத்யர்தஃ| தாநீதி ஆஸ்தாபநோபயோகீநி த்ரவ்யாணி| அத்ர ச ரஸத்வாரா நிர்தேஶேऽபி ரஸஸஂஸர்கஸ்யாதிபஹுத்வேந கத்ஸ்நத்ரவ்யநிர்தேஶவதஸங்க்யேயதா ஸ்யாதிதி கத்வா ஷட்பிரேவ ரஸைர்நிர்தேஶஃ கர்தவ்ய ஆஸ்தாபநோபயோகித்ரவ்யாணாமிதி தர்ஶயந்நாஹ- ரஸேத்யாதி| உதாஹரணார்தமிதி மதுராதிரஸஸ்யாதாரபூதஸ்ய த்ரவ்யஸ்யோதாஹரணார்தம்| ரஸேஷ்வநுவிபஜ்யேதி ரஸேஷு மதுராதிஷு த்ரவ்யாணாமேகதேஶமாதாரதயோபதிஶ்யேத்யர்தஃ| ரஸைகைகஶ்யேநேதி ந ரஸஸஂஸர்கேண| நாமலக்ஷணார்தஂ ஷடாஸ்தாபநஸ்கந்தா இதி ஸாக்ஷாதுக்தாநாஂ ஜீவகாதீநாஂ நாமார்தஂ, ததா அநுக்தாநாஂ மதுராதித்ரவ்யாணாஂ தஜ்ஜாதீயத்வேந லக்ஷணார்தமாஸ்தாபநயோகித்ரவ்யஸமூஹா வ்யாக்யாஸ்யந்த இதி; கிஂவா, நாமலக்ஷணார்தமிதி நாமஜ்ஞாநார்தம்| ஆஸ்தாப்யதேऽநேநேதி ஆஸ்தாபநஂ ஜீவகாதித்ரவ்யஂ; ஸ்கந்தஃ ஸமூஹஃ| ரஸதோऽநுவிபஜ்யேதி மதுராதிரஸதயா நிர்திஶ்யேத்யர்தஃ||௧௩௭||

அயஂ ச மதுராதிரஸேந த்ரவ்யகணநிர்தேஶோ ந மதுராத்யேகரஸஸ்யைவ த்ரவ்யஸ்ய ஸங்க்ரஹேண யதா பரைராக்யாயதே ததாऽஸ்மாபிரபீஷ்யதே, கிந்து யத்ர ஸத்யபி ரஸாந்தரே மதுராதயஃ ப்ரதாநஂ, யத்வா த்ரவ்யஂ மதுராதிகார்யகாரி விபாகப்ரபாவாத் , ததபி மதுராதிகண ஏவாஸ்மாபிஃ படநீயமிதி தர்ஶயந்நாஹ- யத்த்வித்யாதி| ஏகரஸமிதி ஶுத்தைகரஸம்| மதுரப்ராயாணீதி உத்கஷ்டமதுரரஸாநி| ததேதராணீதி அம்லாதீநி அம்லப்ராயாணி அம்லபாகாநி ச அம்லமேவ கத்வோபதேக்ஷ்யாமஃ; ததா லவணாதிஷ்வப்யேவமேவ ததேதராணீதிபதேந தர்ஶயதி||௧௩௮||

வீரா ஜாலந்தரஂ ஶாகம்| அஸ(ஶ)நபர்ணீ அபராஜிதா| மதுபர்ணீ விகங்கதம்| சத்ரா கோகிலாக்ஷஃ| அதிச்சத்ரா அருணகோகிலாக்ஷஃ| மஹாஶ்ராவணீ அலம்புஷா| ஶுக்லா ஶர்கரா| க்ஷீரஶுக்லா பஹச்சங்காடிகா | க்ஷுத்ரஸஹா குமாரீ| ஷ்யகந்தா ஷ்யஜாங்கலகஃ, பலாபேதோ வா| மோரடஃ மூர்வா| ஸஂஹர்ஷா பந்தாகஃ| மதுகபர்ணீ மதுகபேதஃ| மதூலிகா மர்கடஹஸ்ததணம்| ராஜாதநஂ வேஞ்சுலிகீதி க்யாதம்| கஶேருஃ சிஞ்சோடகஃ| ராஜகஶேருஃ கஶேருபேதஃ| ஶீதபாகீ ஶீதலா| ஓதநபாகீ நீலஜிண்டீ| ஷ்யப்ரோக்தா பலாபேதஃ| த்வாரதா ஶாகதருஃ| பாரத்வாஜீ வநகார்பாஸீ| வநத்ரபுஷீ பஹத்பலா கோடும்பா| அபீருபத்ரீ ஶதாவரீபேதஃ| குலிங்காக்ஷீ பேடிகா, குலிங்காபாடபக்ஷே உச்சடா| க்ஷீரவல்லீ க்ஷீரலதா| கபோலபல்லீ ‘கவடவேண்டுஆ’ இதி க்யாதா| கபோதவல்லீ ஸூக்ஷ்மைலா| ஸோமவல்லீ ஸோமலதா| கோபவல்லீ அநந்தமூலம்| மதுவல்லீ யஷ்டீமதுபேதஃ||௧௩௯||

அம்லஸ்கந்தே நந்தீதகஃ கர்பரநந்தீ, ஶீதகஃ அம்லலோடஃ, ஐராவதஃ நாகரங்கம்| அம்லிகா கந்தப்ரதாநா காமரூபே ப்ரஸித்தா அம்லிகாபேத ஏவேத்யாஹுஃ| த்ரவைஃ ஸ்திராணீதி த்ரவமஜ்ஜநாத் ஸ்திரீபூதாநீத்யர்தஃ(?)||௧௪௦||

கூப்யாதயோ லவணபேதா தேஶாந்தரப்ரஸித்தாஃ; தேந தேஶாந்தரீயேப்யோ ஜ்ஞேயாஃ| ரோமகஂ ரூமாநதீபவம்||௧௪௧||

தேஜஸ்விநீ தேஜோவதீ| கிலிமஂ தேவதாரு||௧௪௨||

திக்தவர்கே கர்கஶஃ படோலபேதஃ||௧௪௩||

கஷாயவர்கே அஶ்வகர்ணஃ ப்ரியாலஶாலஃ, பரிபேலவஂ கைவர்தமுஸ்தகஂ, ஜிங்கிநீ ஸ்வநாமக்யாதா, மாசீகஃ தேவதாருஃ, அஜகர்ணஃ ஶாலபேதஃ, கும்பீ ‘கும்பீக’ இதி க்யாதா, கிஂவா ஹடஃ, மணாலஂ மணாலநாலிகா, தாலகர்ஜூரதருணாநீதி தாலகர்ஜூராங்குரா இத்யர்தஃ| அத்ர ச ஸ்கந்தேஷு யத்த்ரவ்யஂ ஸ்கந்தத்வயே பட்யதே ததுபயகுணயுக்தத்வேநோபயத்ரபி யோகீதி ஜ்ஞேயம்||௧௪௪||

ஸார்வயௌகிகாநிதி ஸர்வேஷ்வாஸ்தாபநஸாத்யேஷு ரோகேஷு வாதவ்யாதிஜ்வரகுல்மாதிஷு யதோக்ததோஷஸம்பந்தே ஸதி யௌகிகாநித்யர்தஃ| ஏததேவ விவணோதி- ஸர்வஶோ ஹீத்யாதி| ஸர்வஶ இதி ஸமஸ்தவர்கேண அர்தவர்கேண யதாலாபஂ வா||௧௪௫-௧௪௬||

இதாநீஂ ஸர்வவர்காணாஂ ஸர்வேஷ்வாஸ்தாபநஸாத்யரோகேஷு யௌகிகத்வஂ யதுக்தஂ தத்ர பித்தஜ்வரே கடுவர்கேணாஸ்தாபநஂ பித்தகரத்வாஜ்ஜ்வரவர்தகஂ பவதி, தேந ந தோஷவிஶேஷேண ஸர்வகணாநாஂ யௌகிகத்வமேததுக்தஂ, கிந்து ஸாமாந்யேந ஸர்வாஸ்தாபநஸாத்யரோகஹிதத்வஂ, தோஷவிஶேஷேஷு து தத்ர தத்ராநநுகுணவர்கஸ்ய ப்ரகோபகஸ்ய நிஷேத ஏவேதி தர்ஶயந்நாஹ- யேஷாமித்யாதி| யேஷாஂ யேஷாமிதி வாதாதிவிகாராணாமுக்தாநாமிஹ| தத்ர மதுரஸ்கந்தஃ கபப்ரஶாந்த்யர்தமநுக்தஃ, தேந கபவர்தகஃ; ஏவமம்லாதிவர்கேஷ்வபி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா ஸார்வயௌகிகாநித்யநேநோக்தாநாஂ வர்காணாஂ ஸமாஸவ்யாஸயோகேந ஸகலாஸ்தாபநஸாத்யரோகஹரத்வமுச்யதே, ந ப்ரத்யேகஂ; ப்ரத்யேகஂ து வர்காணாஂ ஸாத்யத்வேநாநுக்தரோகாஹந்தத்வமுச்யதே யேஷாமித்யாதிநா||௧௪௭-௧௪௮||

ஸம்ப்ரத்யுக்தவர்கேஷு வ்யாத்யாதிபர்யாலோசநயா யௌகிகத்வமபேக்ஷ்ய யௌகிகப்ரக்ஷேபமயௌகிகோத்தரணஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- தேப்ய இத்யாதி| புத்திமாநிதிபதேந புத்திமதைவ ப்ரக்ஷேபோத்தாரௌ கணே கர்தவ்யௌ, நால்பபுத்திநோஹாபோஹகரணாஸமர்தேநேதி தர்ஶயதி| ஏகஂ வர்கமேகேந வர்கேணோபஸஜேதநேகேந வா வர்கேணேதி யோஜ்யம்| யுக்திஂ ப்ரமாணீகத்யேதி இதமத்ர யௌகிகமிதமயௌகிகமிதி ஊஹஂ ப்ரமாணீகத்யேத்யர்தஃ| ப்ரசரணஂ பிக்ஷாமூலஂ தண்டுலாதி பாத்ரஸ்தம்| நநு மந்தபுத்தேஃ கதஂ யதோக்தாநநுகமநஂ? யதோக்தமயௌகிகமூஹேந புத்திமந்தஃ ப்ரதிபத்யந்தே தத்ரைவ தந்மந்ததீஃ ப்ரயுஞ்ஜாநோ ந கதமநர்தமாவஹேதித்யாஹ- யதோக்தஂ ஹீத்யாதி| அநதிமஹத்த்வாத்வா விநிபாதயதீத்யநேந மந்தபுத்தேர்யதோக்தமாசரத ஊஹஂ விநா ந மஹதீ வ்யாபத்பவதீதி தர்ஶயதி| யதஃ ஶாஸ்த்ரே ஹி யோ விதிர்யதோக்தஃ, ஸ ப்ராயோ யௌகிக ஏவ பவதி தத்ர; யத்ராபி ஶரீராதிபேதேநாயௌகிகஃ, தத்ராபி ஸ்தோகமாத்ரேண யௌகிக இத்யர்தஃ| அநதிஹ்ரஸ்வத்வாதுதாஹரணஸ்யேதி ஶாஸ்த்ரே உதாஹரணத்வேநோக்தஸ்ய விதேரநதிஸங்க்ஷேபாதித்யர்தஃ| ஏதேந யதி ஸ்தோகஂ ரோகஸாதநோதாஹரணஂ ஸ்யாத், ஊஹ்யமேவ பஹு, ததா மந்தபுத்திஃ ஸாக்ஷாதுதாஹரணவிஷயாஜ்ஞாநாத் ததா ஸ்வயமுஹாக்ஷமத்வாச்ச ந ரோகஶாந்திலக்ஷணஂ கார்யஂ கர்துஂ க்ஷமஃ ஸ்யாத்; யதஸ்தூதாஹரணாநி பஹூநி, தேந தைரேவோதாஹரணாத்மகப்ரயோகௌஸ்தத்ஸாத்யத்வேநோக்தவ்யாதீந் ஸாதயதீதி யுக்தம்| இமௌ சாவாபோத்தாரௌ கணோக்த ஏவ த்ரவ்யே ப்ராயௌ ஜ்ஞேயௌ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “கணோக்தமபி யத்த்ரவ்யஂ பவேத்வ்யாதாவயௌகிகம்| ததுத்தரேத, ப்ரக்ஷிபேத்து யந்மந்யேத்யௌகிகஂ து தத்” (ஸு.சி.அ.௧) இதி| யே து ஸஂயோகமஹிம்நா கார்யகரா அகஸ்த்யஹரீதக்யாதயஃ, ந தேஷ்வாவாபோத்தாரௌ கர்தவ்யௌ| ஏநமேவ சார்தமபிப்ரேத்யோக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “ஏஷ சாகமஸித்தத்வாத்ததைவ பலதர்ஶநாத்| மந்த்ரவத் ஸம்ப்ரயோக்தவ்யோ ந மீமாஂஸ்யஃ கதஞ்சந” (ஸு.சி.அ.௧) இதி||௧௪௯||

க்ரமப்ராப்தமநுவாஸநத்ரவ்யமாஹ- அதஃ பரமித்யாதி| அத்ர தைலமிதி தைலபூதஂ ஸர்ஷபஸ்நேஹாதி| தைலப்ராதாந்யாதிதி ஸ்தாவரஸ்நேஹேஷு திலதைலஸ்யைவ ப்ராதாந்யாதித்யர்தஃ| ஏதேந தைலே யோ விதிஃ ஸ ஸார்ஷபாதௌ போத்தவ்யஃ, தைலஶப்தேந து ஸார்ஷபாதீநாமிஹ க்ரஹணஂ திலபவஸ்நேஹஸ்ய ப்ராதாந்யப்ரக்யாபநார்தஂ ; தைலஶப்தேந ஸார்ஷபாதீநாஂ க்ரஹணஂ பவத்யேவ| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “நிஷ்பத்தேஸ்தத்குணத்வாச்ச தைலத்வமிதரேஷ்வபி” (ஸு.ஸூ.அ.௧௫) இதி||௧௫௦||

பரிஶேஷ்யாச்சிரோவிரேசநாந்யாஹ- ஶிரோவிரேசநேத்யாதி| பலாநி சேதி சகாரேண தஸ்மாதுக்தத்ரவ்யாதங்காந்தரோபயோகஂ ச தர்ஶயதி| தேந ஶிக்ரோர்வக்ஷ்யமாணத்வகுபயோகஶ்ச பவதி, ஏவமந்யத்ராப்யுதாஹார்யம்| ஸுமுகாதயஃ பர்ணாஸபேதாஃ, தர்காரீ ஜயந்தீ| கண்டீரபுஷ்பீ ஶமடஃ, வயஸ்தா ப்ராஹ்மீ| வராங்கஂ குடத்வக்| இந்த்ரியோபஶயாநீத்யநேந யாநி லவணாதீநி இந்த்ரியாநுபகாதகாநி தாந்யேவ ஶிரோவிரேசநே யோஜ்யாநி; ததாऽபராணீதி மதுராம்லகஷாயாண்யபி யாநி ஶிரோவிரேசநே யௌகிகாநி||௧௫௧||

ஸங்க்ரஹே லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யாணாமிதி ஶாஸ்த்ராசார்யஶிஷ்யாணாஂ பரீக்ஷா, லக்ஷணஂ ஹி ஶாஸ்த்ரமுச்யதே| காரணஂ ச யதிதி ஶாஸ்த்ராதிபரீக்ஷாகாரணஂ ச யதித்யர்தஃ, ‘ஏவம்பூதஂ ஶாஸ்த்ரமமல இவாதித்யஃ’ இத்யாதிஶாஸ்த்ரபரீக்ஷாகாரணம்| ஆசார்யபரீக்ஷாகாரணஂ து ‘ஏவஂவிதோ ஹ்யாசார்யஃ’ இத்யாதி| ஶிஷ்யபரீக்ஷாகாரணஂ து ‘அத்யாப்யமத்யாபயந் ஹ்யாசார்யஃ’ இத்யாதி| அத்யேயம் அத்யேதவ்யஂ, தஸ்ய விதிரத்யயநவிதிரேவ||௧௫௨-௧௫௪||

இதமுக்தமர்தஜாதமிதி லக்ஷணாசார்யஶிஷ்யபரீக்ஷாதிரூபமபிதேயஜாதமுக்தம்| அர்தகாந்தமிதி யதா ஸம்பத்தார்தத்வாதிநா குணேந கமநீயார்தஂ பவதி ததோக்தமித்யர்தஃ| ஶப்தஸ்ய வாக்யே யோஜநஂ ஶப்தஸந்திஃ| தோஷாதீநாமித்யாதிநா விமாநஸ்தாநார்தஸங்க்ரஹஂ கரோதி| ஹேதுமதிதி உபபத்திமத்யதா பவதி ததா தோஷாதிமாநாதித்யர்தஃ| நிருக்தாநீதி நிருக்த்யோக்தாநி| நிருக்திஶ்ச தோஷாதயோ விஶேஷேண மீயந்தே ஜ்ஞாயந்தே ஏபிரிதி விமாநாநி||௧௫௫-௧௫௭||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ விமாநஸ்தாநே ரோகபிஷக்ஜிதீயவிமாநஂ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮||