८. रोगभिषग्जितीयविमानम्

पूर्वाध्याये व्याधितरूपभ्रान्तिज्ञानमुक्तं, तच्च बुद्धिदोषाद्भवति, तेन विशुद्धबुद्ध्युत्पादहेतूनामध्ययनाध्यापनतद्विद्यसम्भाषाणां कथनाय रोगभिषग्जितीयोऽभिधीयते| रोगभिषग्जितं चिकित्सितमधिकृत्य कृतोऽध्यायो रोगभिषग्जितीयः| रोगचिकित्साकारित्वं चास्य चिकित्सोपयुक्तस्य सम्यग्ज्ञानसाधनस्याध्ययनविध्यादेस्तथा करणकारणादेश्चाभिधानाज्ज्ञेयम्||१-२||

इहाध्ययनविध्यादिषु कर्तव्येषु यादृक् शास्त्रमध्येयं, तदेवायुर्वेदार्थिपुरुषमुपदर्श्य दर्शयन्नाह- बुद्धिमानित्यादि| कार्यं कर्तव्यं, तस्य गौरवं बहुप्रयाससाध्यत्वेन, लाघवं वा स्वल्पप्रयाससाध्यत्वेनेति कार्यगुरुलाघवम्| कर्मफलमिति कार्यफलम्, एतच्च तादात्विकं फलमीप्सितम्| अनुबन्धमिति कार्यस्यैवायतीयं फलम्| देशकालाविति कर्तव्यकार्यानुगुणौ देशकालावित्यर्थः| एतत् सर्वं विदित्वा, युक्तिदर्शनादुपपत्तिदर्शनाद्यदि भिषग्भवितुमिच्छुः स्यात्, तदा शास्त्रं तावदादितः परीक्षेत| एवं मन्यते- य आयुर्वेदाध्ययनलक्षणे कार्ये स्वशक्त्यपेक्षया गौरवं मन्यते स न वर्तते, यश्चायुर्वेदफलेनारोग्यादिना अर्थी न भवति स च तथा, यश्चानुपादेयायुर्वेदज्ञाने देशे स्थितः स च तथा, यस्य च वपुषो वार्धक्यलक्षणः कालः स चायुर्वेदाध्ययनान्तगमनाशक्तत्वादेव यथोक्तानुपपत्तिदर्शनाद्भिषग्भवितुं नेच्छति, अतो न तान् प्रत्यायुर्वेदशास्त्रपरीक्षामप्युपदिशामः; यस्तु यथोक्तविपरीतधर्मयोगी स चायुर्वेदाध्ययनोपादानाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रं परीक्षेत| विविधानीति अगणितानि| सुमहद्यशस्वि च धीरपुरुषासेवितं च; किंवा सुमहद्यशस्विधीरपुरुषैरासेवितमिति विग्रहः| आप्तजनपूजितमिति बहुविधैराप्तैर्यथार्हमनुमतम्| उत्कृष्टमध्याल्पबुद्धयस्त्रिविधाः शिष्याः| अपगतपुनरुक्तमिति कर्तव्ये यद्दोषपाठं करोति, तेनाधिकरणवशप्राप्तं यत् करोति तत् पुनरुक्तमदोषं भवति| वचनं हि- “अधिकरणवशाद्दुर्गाद्गुणदोषप्राप्तितोऽर्थसम्बन्धात् | स्तुत्यर्थं संशयतः शिष्यधियां चाभिवृद्ध्यर्थम्|| अल्पतोऽन्तरितत्वाद्विशेषणेष्वपि च तन्त्रकृद्भिस्तु| यत्तन्त्रे स्यात् पुनरुक्तं नेष्यते तद्विभाव्य विवरणम्” इति| स्वाधारमिति शोभनाभिधेयम्| अनवपतितमिति अग्राम्यशब्दम्| अकष्टशब्दमिति अकृच्छ्रोच्चार्यशब्दं, किंवा प्रसिद्धाभिधेयशब्दम्| पुष्कलाभिधानमिति सम्यगर्थसमर्पकवाक्यम्| क्रमागतार्थमिति परिपाट्यागतार्थम्| सङ्गतार्थमिति प्रतिपादितार्थम्| असङ्कुलप्रकरणमिति अमिश्रीभूतप्रकरणम् | लक्षणवदिति आयुर्वेदप्रधानार्थहेतुलिङ्गौषधाख्यासाधारणधर्मकथनवत्; किंवा प्रशस्तशास्त्रलक्षणवत्| उदाहरणवदिति दृष्टान्तवत्||३||

अध्येतव्यं शास्त्रं परीक्ष्य यस्मात्तच्छास्त्रमध्येतव्यं तस्याचार्यस्य परीक्षामाह- तत इत्यादि| दक्षमिति अवामबुद्धिम्| उपकरणवन्तमिति अनेनानुपकरणे गुरौ चिकित्सावृत्त्यभावात् कर्मदर्शनं न भवति| अनुपस्कृतविद्यमिति शास्त्रान्तरज्ञानेन नास्त्येवोपस्कृता विद्या यस्य स तथा; य आयुर्वेदज्ञः सञ्शास्त्रान्तरेणापि संस्कृतो भवति, स तु नितरामुपादेयः| आर्तव इति यथोचितकालभवः||४||

अग्न्यादिबहुदृष्टान्तदर्शनेन येन येन भावेनाग्न्यादयः सेव्यन्ते, तथा तथा गुरुः सेव्यत इति दर्शयति| दृढतायामिति शास्त्रग्रहणस्य स्थैर्ये| अभिधानस्येति शास्त्राभिधानस्य| वचनशक्तौ अर्थकीर्तनसामर्थ्ये||५||

तत्रेति शास्त्रदृढतादौ| तद्विद्यसम्भाषा तच्छास्त्राध्यायिना सह सम्भाषणम् | कल्यः नीरोगः| कृतक्षण इति अनन्यव्यापारत्वेनाध्ययनाय कृतकालपरिग्रहः| प्रातर्वा उत्थाय, उपव्यूषं वा उत्थायेति योजना| उपव्यूषमिति किञ्चिच्छेषायां रात्रौ| मनपुरःसराभिरिति एकाग्रमनःप्रणीताभिः| स्वदोषपरिहारपरदोषप्रमाणार्थमिति स्वकीयाध्ययनदोषपरिहारार्थं, परकीयाध्ययनदोषप्रमाणार्थं परकीयाध्ययनदोषज्ञानार्थमित्यर्थः| प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं ज्ञानमात्रमीप्सितम्| सम्यग् बुद्ध्वाऽर्थतत्त्वं, बुद्ध्वा चाधीयानो निर्दोषाध्ययनो भवति, सम्यगध्ययनज्ञानाच्च परस्य सदोषमध्ययनं प्रतिपद्यते| इत्यध्ययनविधिरिति पूर्वप्रतिज्ञाताध्ययनविधेरुपसंहरणम्| यथोक्तेन विधिनाऽध्ययनं क्रियमाणं सुसङ्गृहीतं भवति| दृष्टादृष्टसम्पत्त्याऽध्ययनकालवर्जनं वेदाध्ययने निषिद्धमेवात्रापि तज्ज्ञेयमिति न विशेषेणोक्तम्||६-७||

इह शिष्यगुणेषु ऋजुचक्षुर्मुखनासावंशत्वादयो गुणाः सहजलक्षणत्वेनोपादेयाः; अतो विपरीतलक्षणो हि जडो भवति| तद्विद्यवृत्तमिति आयुर्वेदज्ञाचारम्| निभृतमिति विनीतम्| अनुद्धतमिति अनहङ्कृतम्| अनुरागशब्देनाध्यायनानुराग उच्यते, अनुरक्तमित्यनेन च गुरावनुरक्तत्वमुच्यते| दाक्ष्यं दर्शयित्वाऽप्यनलसमिति यत् करोति तेन दाक्ष्यादारब्धेऽपि कार्ये बहुप्रयाससाध्येऽनलसमित्याह| अनुशिष्टिप्रतिकरमिति आज्ञाकरम्||८||

तिष्यः पुष्यनक्षत्रम्, अश्वयुग् अश्विनी| शशिनि कल्याणे इति उक्तनक्षत्रेष्वध्ययनार्थिनो यतः शशी कल्याणकरो भवति, उदित एव शशिन्यध्ययनं कर्तव्यम्| मैत्रे मुहूर्त इति अनुकूले मुहूर्ते; मुहूर्ताश्च शिवभुजगादयः| मुण्डः कृतवापनः| गन्धेन युक्तो हस्तः पञ्चाङ्गुलो गन्धहस्तः| हिरण्यशब्देनाघटितं हेम गृह्यते, हेमशब्देन च घटितम्| परिधयो हस्तप्रमाणा होमकुण्डचतुःपार्श्वे स्थाप्याः पालाशादिदण्डा उच्यन्ते| अत्र चोपार्जितवस्तुसान्निध्यमेव फलप्रदमिति ऋषिवचनादुन्नीयते, (तेन अन्योपाहृतमपीष्टगन्धादि नोद्भावनीयम्)||९-१०||

किष्कुरिह हस्तप्रमाणम्| सुपरिहितमिति सुवेष्टितम्| उपधायेति आरोप्य| जुहुयादिति अध्यापक इत्यभिप्रायः| ब्रह्मादीन् स्वाहेति मन्त्रेण मन्त्रयमाण आचार्यः पूर्वमग्निं जुहुयादिति योजना| तेन ब्रह्माद्यृग्भिराशीःप्रयुक्ताभिः ‘ब्रह्मणे स्वाहा’ इत्यादिभिर्होमः कर्तव्यः| शिष्यश्चैनमन्वालमेतेति शिष्योऽपि गुरुहोमानन्तरमेव जुहुयादित्यर्थः||११-१२||

ते भवितव्यमिति त्वया भवितव्यम्| प्रविचरितव्यमिति चिकित्सार्थं व्यवहर्तव्यम्| गोब्राह्मणमादौ कृत्वेति प्रथमं गोब्राह्मणानां शर्म आशासितव्यं, ततश्चेतरेषां प्राणिनाम्| उपविशता चेति च्छेदः| शुण्डा मद्यशाला, तत्प्रचारी शौण्डः; अशौण्डस्तु तदप्रचारी| शुक्लमिव शुक्लं, निर्दोषत्वादेतद्वचनम्| यत्नवता भवितव्यमिति सम्बन्धः| राज्ञो द्विष्टो राजद्विष्टः, यस्तु राजानं द्वेष्टि स राजद्वेषी| आचारस्योपचरणमाचारोपचारः| अनध्यक्षाणां वा न प्रतिकर्तव्यमिति योजना| प्रवृत्तय इति वार्ताः| तत्रेति न वर्णयितव्यमित्यनेन सम्बध्यते| अन्यस्य आतुरपुत्रपित्रादेः; अन्यत्र उदासीने जीवितह्रासकथनं यशस्करमेव| न विकत्थितव्यं न श्लाघा कर्तव्या| आप्तादपि हीति अत्राप्तः सत्यवागुच्यते, अन्यत्रापि सत्यमेवाप्तं वक्ष्यति; यथाकालप्राप्तमेव ब्रूयादित्यर्थः||१३||

न चैव हीत्यादि| यस्मादायुर्वेदोऽपि ज्ञातुं न शक्यते प्रायस्तेनायुर्वेदज्ञानार्थमुद्यमं गच्छेत्| अस्मिन्निति दुस्तरे आयुर्वेदे| अनुक्तसद्वृत्तकरणार्थमाह- एतच्चेत्यादि|- एतच्चेति ‘अथैनमग्निसकाशे’ इत्यादिग्रन्थोक्तमनुष्ठेयम्| एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमिति उक्तसदृशं च साधुवृत्तमित्यर्थः| लौक्यं लोकानुमतम्| इतिशब्दोऽवधारणे, तेन यदेवामित्रस्य धन्यादिगुणयुक्तं वचस्तदेवानुविधातव्यं श्रोतव्यं च| यथोक्तैरिति शास्त्रान्तरे; न ह्यस्मिन् शास्त्रेऽध्ययनफलं साक्षात् क्वचिदुक्तम्||१४||

संहर्षः स्पर्धा, ज्ञानार्थमभियोगसंहर्षौ करोतीति ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी| वैशारद्यमिति परवचनाभिभवपाण्डित्यम्; एतच्च सभायामभ्यासाद्भवति| भूयोऽध्यवसायमिति दृढनिश्चयम्| अथ कथं श्रुतत्वमपि कस्यचिद्गुह्यस्यार्थस्य स्यात्तदाह- जल्पन् पिण्डेनेति|- पिण्डेनेति सारोद्धारेण| ननु गुह्यश्चेत् सारतस्तत् कथमयं विजिगीषुस्तमाहेत्याह- संहर्षादिति| स्पर्धया तु गुह्योऽप्यर्थो विजयार्थमभिधीयत इति भावः| सन्धायसम्भाषा नये ‘संवाद’ इत्युच्यते| विगृह्यसम्भाषा तु जल्पवितण्डारूपा ज्ञेया||१५-१६||

तत्रेत्यादिना सन्धायसम्भाषाविधिमाह| विस्रब्धः कथयेदिति जल्पवितण्डोक्तनिग्रहाभीतः| कथयेदिति ब्रूयात्| निगृह्य चैनं न हृष्येदिति अनुलोमसम्भाषारूपवादे च यानि सम्भवन्ति निग्रहस्थानानि तत्त्वविघातीनि हेत्वाभासापसिद्धान्तन्यूनाधिकरूपाणि, तैरपि निगृह्य न हृष्येत्| जल्पोक्तनिग्रहस्थानानि त्वत्राग्राह्याण्येव| अविदितमिति प्रतिवादिनोऽविदितम्| अनुनयेच्च सम्यगनुनयेनेति सम्बन्धः; तेन चात्र छलजातिप्रयोगो न कर्तव्य इति शिक्षयति| तत्र चावहितः स्यादिति सम्यगनुनयेऽवधानं कुर्यात्||१७||

इतरेणेति अविशिष्टेन| वादे तु विशिष्टो गुरुर्ब्रह्मचारी वाऽधिकृतः; उक्तं हि न्याये- “तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोर्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात्” (न्या. द. ४/२/४०) इति| सम्भाषायामिति प्रवृत्तकथोपलक्षणं, तेन जल्पे वितण्डायां चेति ज्ञेयम्| परावरान्तरमिति प्रतिवादिन आत्मनश्च प्रतिभादिविशेषमित्यर्थः| जल्पान्तरमिति सामयिकसर्वार्थादिविशेषितं जल्पकविशेषमित्यर्थः||१८||

गुणविनिक्षेपत इति गुणपरिमाणादुत्कृष्टगुणत्वेन प्रवर इत्यर्थः; प्रत्यवरः हीनगुणः, समगुणः समो वाद्यपेक्षयेत्यर्थः| नत्वेव कार्त्स्न्येनेति न कुलशीलधर्मादिनाऽपि प्रवरादिरिहाभिप्रेत इत्यर्थः| मूढपरिषदित्यत्र मूढेव मूढा किञ्चित्कृत्ये, सर्वथा मूढायां तु न कश्चिद्ब्रूते| न केनचिदिति नाधमेनापीत्यर्थः| आविद्धं वक्रम्| कथयितव्यमिति वक्तव्यम्| उपहसता परं प्रतिवादिनम्| तथा परिषदं निरूपयता आकारैरिति सम्बन्धः| कष्टशब्दमिति नातिप्रसिद्धार्थम्| नोच्यत इति त्वया नोच्यत इति वक्तव्यं; कष्टशब्दस्य ह्यर्थं मूढा परिषन्न जानात्येव, ततश्च कष्टशब्दस्यानर्थकतायाः परिषदं प्राप्य सुखसाध्यत्वमिति भावः | तथा कष्टशब्दं वदंस्त्वेवं वाच्यं- हीना ते प्रतिज्ञेति| परिसंवत्सरोऽध्ययनं गुरुमुपास्थाय पुनरधीष्व| पर्याप्तमेतावत्त इति ‘पक्षावसादाय’ इति शेषः| परिक्षेपिकमिति प्रतिक्षेपिकशब्दम्| नास्य योगः कर्तव्य इति न सकृत्पराभूतस्य पक्षस्य पुनः प्रतिक्षेपकहेतुना योगः कर्तव्य इत्यर्थः| कथञ्चिदित्यादिना श्रेयसा समं विगृह्यसम्भाषायामेकीयमतमाह; नत्वेवेत्यादिना आत्ममतमाह||१९-२०||

साद्गुण्यस्य विद्यमानगुणतायास्तथा दोषस्य बलं साद्गुण्यदोषबलम्| श्रेष्ठं मन्येतेति यत्र वादविषये प्रतिवादिनमधिकं पश्येदित्यर्थः| तत्र परस्य पुरःसरवादविषये तथा वादो निवर्तनीयः, यथा आविष्कृतः प्रकटीकृतः सभायां नायोगः स्यात्; अनभीष्टविषये तथा वादनिवृत्तिः कर्तव्या यथा कोऽपि न जानात्येवं तत्र वक्तुमक्षम इत्यर्थः| तत्रैवेति तत्रैव हीनपक्षे प्रवृत्तं निगृह्णीयादिति योजना| महता सूत्रपाठेनेति श्रुतहीनो ह्यपरिचयाद्दीर्घसूत्रपाठं कर्तुमक्षमः | विज्ञानहीनमिति अज्ञातार्थम्| नानार्थवाचिनेति अनेकार्थवाचिना, एकविधेनेति एकविधेन शब्देन; प्रतिभाहीनो ह्यनेकार्थं नावधारयति यत् केनाभिप्रायेणायं प्रयुक्तोऽनेन शब्द इति| वचनशक्तिहीनोऽर्धोक्तवाक्याक्षेपान्न पुनर्वक्तं क्षमो भवतीति दृष्टम्| अविशारदमिति अदृष्टसभम्; अदृष्टसभो ह्यपत्रपणेनातीव लज्जितः सन्न किञ्चित् प्रतिपद्यते| एवमिति ‘तद्यथा श्रुतहीनम्’ इत्यादिग्रन्थोक्तम्| प्रवृत्ते वादे कुर्यादिति च्छेदः||२१-२४||

तथाऽप्रवृत्ते वादे किं कुर्यादित्याह- प्रागेवेत्यादि| अयनभूतमिति अभ्यासान्मार्गीभूतमिव अभ्यस्तमित्यर्थः| परस्य भृशदुर्गमिति प्रतिवादिनोऽविदितत्वेन दुर्गमिव दुर्गं; तत् पूर्वं सन्धितया परिषदाऽऽदेशयेत्| पक्षान्तरमाह- पक्षमथवेत्यादि| परस्य प्रतिवादिनः पक्षं भृशमत्यर्थं सभायां यथा विमुखं भवति, तथा वादं प्रवर्तयेत्; एतेन नास्ति परलोको नास्ति कर्मफलमित्यादि यदि परस्य पक्षो भवति, तदैतस्य पक्षस्य स्वाभाविकद्विष्टत्वेन यत्किञ्चित् स्वपक्षसाधनमुच्यते, तदेव परिषदपि गृह्णातीत्युक्तं भवति| उपसंहितायामिति सन्धिना युक्तायां तूष्णीमासीतेति योजना| उपसंहिता हि परिषत् परोक्षोणाभिमतत्वेनोपदर्शितमेव सर्वं करिष्यति, तदलमिहात्यर्थवचनेन माहात्म्यखण्डकेनेति भावः||२५||

वादमर्यादालक्षणमाह- तत्रेदमित्यादि| वादशब्देन चेह विगृह्य पक्षप्रतिपक्षवचनमात्रमुच्यते; सन्धायसम्भाषया तु तत्त्वबुभुत्सोर्वाद उक्तः||२६||

सम्प्रति वादमार्गज्ञानार्थं वादाभिज्ञेयानि द्रव्यगुणादीन्युपदर्शयन्नाह- इमानीत्यादि| भिषजां वादमार्गो भिषग्वादमार्गः| वादादयः स्वयमेवाचार्येणाग्रे विव्रियन्त इति नेह सञ्ज्ञाकथने विव्रियन्ते||२७||

तत्रेत्यादिना वादलक्षणम्| इह वादशब्देन विगृह्यवादोऽभिप्रेतः, तत्त्वबुभुत्सुवादस्तु सन्धायसम्भाषयैवोक्तः| शास्त्रपूर्वकमित्यनेनार्थादिकलहवादं निषेधति| तत्र वादे विगृह्यसम्भाषारूपत्वादेव छलजातिनिग्रहस्थानानं विजिगीषाप्रवृत्तानां प्रयोगो लभ्यते| पक्षाश्रितयोरिति पक्षं साधयतोरित्यर्थः; तेन, वितण्डायामप्युत्तरवादिनः परपक्षदूषणलक्षणः पक्षोऽस्त्येव, परं स्वमतं न साधयतीति भेदः| यथैकस्येत्यादि जल्पोदाहरणम्| परपक्षे दोषवचनमात्रमित्यनेन न स्वपक्षसाधनवचनं वैतण्डिकस्येति दर्शयति||२८||

पूर्वमुक्ता दीर्घञ्जीवितीये||२९-३०||

स्थापयति सिद्धमर्थं परं प्रति साधयतीति स्थापना| सा च साध्यं परं प्रति हेत्वादिभिश्चतुर्भिः साधयति| प्रतिज्ञाऽपि परं प्रति स्थापना भवति, यतः पञ्चावयवमेवानुमानं भवति, सा त्विह स्थाप्यत्वेनैव लब्धेति न स्थापनायामिहोदाहृता||३१||

प्रतिष्ठापनापदं प्रथमं सम्प्रत्यवसरप्राप्ता प्रतिष्ठापनेति दर्शयति; द्वितीयं तु प्रतिष्ठापना नामेति तस्या एवेत्यादिना वक्ष्यमाणस्य लक्षणस्योपदर्शनार्थम्| एवं ‘स्थापना नाम’ इत्यादावपि पुनरुक्तस्य प्रयोजनं वाच्यम्| प्रतिष्ठापनापदगतस्य प्रतिशब्दस्यार्थं व्याकरोति- विपरीतार्थस्थापनेति; प्रतिशब्दोऽयं विपरीतार्थ इत्यर्थः| इयं च प्रतिष्ठापना आन्वीक्षिक्यां प्रकरणसमाख्यं हेतुदूषणम्||३२||

हेतुश्चाविनाभावलिङ्गवचनं यद्यपि, तथाऽपीह लिङ्गप्रग्राहकाणि प्रत्यक्षादिप्रमाणान्येव यथोक्तहेतुमूलत्वेन हेतुशब्देनाहेति बोद्धव्यम्; अन्यथा पुनः प्रत्यक्षाद्यभिधानं पुनरुक्तं स्यात्| उपलब्धिकारणमिति व्यापकस्य साध्यस्योपलब्धिकारणम्| तत्तत्त्वमिति तल्लिङ्गमित्यर्थः||३३||

मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यमित्यनेन लौकिकानां पण्डितानां च योऽर्थोऽविवादसिद्धः स दृष्टान्तो भवति, न पण्डितमात्रसिद्धः| योऽपि लोकप्रसिद्धो दृष्टान्त उच्यते, स यावन्न प्रतिपाद्यपुरुषं प्रति साध्यते, न तावद्दृष्टान्ततामासादयतीति भावः| अथ बुद्धिसाम्यमात्रेण साध्यसाधर्म्यभावादिष्टत्वाद् दृष्टान्तो भवतीत्याह- यो वर्ण्यं वर्णयति; यः साध्यं साधयतीत्यर्थः| प्रसिद्धसाध्यसाधनसम्बन्धश्च दृष्टान्तः साध्यं साधयतीति भावः| अग्न्यादयश्च लोकप्रसिद्धत्वेनोदाहृताः; तेनैतेषामपि साध्यसाधनोदाहरणमादित्यादिवत् क्वचिद्द्वन्द्वेऽयमयमिवेति दर्शयति||३४||

उत्तरमित्यादि| उत्तरशब्देनेह जात्युत्तरमुत्तराभासमीप्सितं; यतोऽसाधकसाधर्म्यमात्रप्रत्यवस्थानमेवोत्तरविकरणे दर्शयिष्यति| उक्तं च न्याये- “साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः” (न्या. द. १/२/१८) इति| एतच्च साधर्म्यवैधर्म्योदाहरणार्थम्| तेन न्यायोक्ता जात्युत्तरा उत्कर्षापकर्षसमादयोऽप्यनुक्ता इहैवानुबोद्धव्याः| हेतुसधर्माण इति हेतुसदृशाः| शीतकः शीतं, हिमशिशिरवातगताः संस्पर्शाः शीतस्य हेतुभिः साधर्म्यमिति कृत्वा योजना| तेन हिमादीनां हेतूनां ये शीतस्पर्शास्ते शीतकेऽपीति साधर्म्यं हेतुविकारयोरिति| परो ब्रूयादिति प्रतिवादी वदेत्| दाहौष्ण्यकोथप्रपचने ‘विकारे’ इति शेषः| हेतुवैधर्म्यं हेतुवैसादृश्यम्| हिमादिसंस्पर्शाः हिमादिजन्यस्पर्शाः, शरीरावयवदाहादिविकारे उष्णे विसदृशा इति वाक्यार्थः| एवं तावद् वैधर्म्योक्ते हेतौ विपर्ययाद्यदा हेतुसाम्यमुत्तरं क्रियते, तदा विपर्ययो भवति| एवमेवोदाहरणद्वयं सविपर्ययं सम्पूर्णमुत्तरं भवतीत्यर्थः||३५-३६||

बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिः साधयित्वा स्थाप्यत इत्यस्य विवरणं- निर्णय इति; निर्णीयत इति निर्णयः| एतच्च सिद्धान्तलक्षणमभ्युपगमसिद्धान्ते नास्ति, तेन तत्र बुद्धिव्यवस्थितत्वेन चोक्तं सिद्धान्तत्वं ज्ञेयम्| सिद्धान्तं विभजते- स इत्यादि| प्रतितन्त्रसिद्धान्ते षड्रसा अष्टौ रसा इति परस्परविरुद्धेऽपि वादे स्वयुक्तिव्यवस्थापनबलात्तु सिद्धान्तत्वं ज्ञेयम्| यस्मिन्नित्यादौ अधिकरणे इति अभिधेयप्रधानत्वे | अन्यान्यपीति साक्षादनभिधीयमानान्यपि| अनुबध्नातीति आनुबन्धिकं जन्मान्तरेऽप्यनुगामीत्यर्थः| मुक्त इति प्रत्यासन्नमुक्तिः, सर्वथामुक्तस्त्वशरीरत्वात् कर्म न करोति; किंवा आनुबन्धिकं विशेषेण न करोति| सिद्धा इत्यादि| यदीह कर्मफलं न स्यात्तदा मुमुक्षुणाऽपि क्रियते कर्म, फलोद्विग्नो ह्ययं न तत् कर्म करोति; यदि च मोक्षो न स्यात्तदा मुक्त इति वचनं न स्यात्; तथा यदि च पुरुषो न स्यात्तदा कस्य वा बन्धः, कस्य वा मोक्षः स्यात्; यदा जन्मान्तरं न स्यात्तदा कर्मणो जन्मान्तरानुबन्धित्वमनुपपन्नं स्यादिति; न मुक्त इत्यादिवदता अधिकरणबलादेव सिद्धाः सिद्धान्तत्वेन कर्मफलादयः स्वीकृता भवन्ति| असिद्धमित्यस्य विवरणम्- अपरीक्षितमित्यादि||३७||

शब्दशब्देनेह सङ्केतबलादर्थप्रकाशिका वर्णमालोच्यते| आप्तोपदेशशब्दस्तु द्विविधः- परमाप्तब्रह्मादिप्रणीतः, तथा लौकिकाप्तप्रणीतश्च; ऐतिह्यशब्देन परमाप्तप्रणीतोऽवरुद्धः, लौकिकाप्तप्रणीतश्च शब्दैकदेशरूपः सत्यप्रकारविहितो ज्ञेयः| वर्णसमाम्नाय इति वर्णमेलक इत्यर्थः| वर्णानां यद्यप्यत्र सहस्थायिनां मेलको नास्ति, तथाऽप्येकस्मृतिसमानरूपित्वेन किंवा पूर्वपूर्वानुभवजनितसंस्कारसहितान्त्यवर्णानुभवारोहेण मेलको ज्ञेयः| दृष्टार्थ इति प्रमाणान्तरोपलब्धियोग्यार्थः| त्रिभिर्हेतुभिरिति प्रज्ञापराधादिभिः| षडुपक्रमा लङ्घनादयो लङ्घनबृंहणीयोक्ताः| एतेषां वाक्यानामिहैव दृश्यतेऽर्थ इति दृष्टार्थत्वम्| सत्यविपर्ययः- ‘न सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः’ इत्यादिर्ज्ञेयः||३८||

आत्मनेति मनसा, तेन मानसप्रत्यक्षं सुखाद्यमवरुध्यते| इन्द्रियैश्चेत्यनेन बाह्यं प्रत्यक्षं गृह्यते| स्वयमुपलभ्यत इति साक्षादुपलभ्यते; अनेन चेन्द्रियव्यापारे सत्यपि यदनुमानविज्ञानं तदसाक्षात्कारित्वान्न प्रत्यक्षमिति दर्शयति||३९||

तर्को युक्त्यपेक्ष इत्यनुमानलक्षणं विविधरोगविज्ञानीय एव व्याकृतम्| अनुमानोदाहरणमाह- अग्निं जरणशक्त्येत्यादिना||४०||

अलौकिकाप्तोपदेश ऐतिह्यपदेनोच्यत इत्याह- वेदादिरिति||४१||

यदन्येनेत्यादौ अन्येनेति प्रसिद्धेन, अन्यस्येति अप्रसिद्धस्य| सादृश्यमधिकृत्येति सादृयं प्रतिपाद्यं सञ्ज्ञासञ्ज्ञिसम्बन्धं प्रति कारणतया अधिकृत्य; यदा तु भट्टनयेनोपमानं व्याख्येयं तदा सादृश्यं प्रतिपाद्यतया अधिकृत्येति योजनीयं, तेषां सादृश्यप्रतिपत्तिरुपमानार्थः| न्याये च सञ्ज्ञासञ्ज्ञिसम्बन्धप्रतीतिरुपमानफलं, तच्च प्रथमव्याख्यानाद्भवति; उक्तं हि तत्र- “प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम्” (न्या. द. १/१/६) इति| दण्डेन दण्डकस्येति दण्डेन प्रसिद्धेनाप्रसिद्धस्य दण्डकस्य साधर्म्यमाप्ताच्छ्रुतवान् कुम्भकारदण्डवद्विकारदर्शने सत्ययमसौ दण्डकसञ्ज्ञो विकार इति प्रत्येति, किंवा भट्टनयेन प्रसिद्धं दण्डगतं साधर्म्यमप्रसिद्धदण्डकाख्यविकारसम्बन्धितया प्रत्येति; एवमन्यत्राप्युदाहरणे ज्ञेयम्| इष्वासेनेति इषुमोक्षकेण, यथा इषुमोक्षकेण लक्ष्येऽनतिविप्रकृष्टे नापराध्यते, तथाऽऽरोग्यदेन वैद्यैन वैद्यगुणैरातुरं साधयता||४२||

सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वित्यनेन सन्देहयोग्यं विषयं दर्शयति; अनेन च न्यायोक्त “समानानेकधर्मोपपत्तेः” (न्या. द. १/१/२३) इत्यादिवचनाद् विषयं संशयस्य दर्शयति| संशयलक्षणम् “अनिश्चयः” इति ज्ञेयम्; अनिश्चयः पाक्षिकविरुद्धधर्मावमर्शकरं ज्ञानं, यथा- स्थाणुर्वा पुरुषो वेति| दृष्टा हीत्यादिना संशयोत्पत्तिसामग्रीमाह| तत्रायुष्यलक्षणोपेतानामक्रियाणां शीघ्रभङ्गे तथा सक्रियाणां च चिरजीवने दृष्टे अकालमृत्युरस्तीति बुद्धिः| एतद्विपर्यये चाकालमृत्युर्नास्तीति बुद्धिः||४३||

यदर्थमिति यन्निमित्तम्| प्रसहेतेति मारयेदित्यर्थः||४४||

सव्यभिचारमिति अनैकान्तिकमित्यर्थः| अथवा नेति न भवेदिति| अनैकान्तिकं चात्रौषधं यौगिकत्वायौगिकत्वाभ्यां संशयजनकमेव; तेन संशयेन समभेकता न शङ्कनीयाऽनैकान्तिकस्य||४५||

उत्तरकालमिति इहैव परीक्षाप्रकरणे; किंवा रसायने “भेषजं द्विविधं च तत्” (चि.अ.१पा.१) इत्यादिना||४६||

अर्थप्राप्तिरिति अर्थापत्तिरित्यर्थः| इह उक्तेनेति वचनाच्छ्रुतार्थापत्तिरेव विवक्षिता, दृष्टार्थापत्तिरपि त्वेतत्सामान्यत्वेनैव ज्ञेया| इयं चार्थापत्तिरन्यथोपपत्त्या न प्रमाणमिति न प्रमाणप्रकरणे पठिता, या तु दोषरहिता साऽनुमानान्तर्गतैवेति भावः| यो ह्यपतर्पणसाध्योऽपि न स्यात्तं प्रति ‘नायं सन्तर्पणसाध्यः’ इतिवचनमेवासमर्थविशेषणतया न स्यादित्यर्थापत्तिर्नेत्यभिप्रायः, उभयथाऽप्यसाध्ये हि ‘असाध्यः’ इत्येतावदेव वक्तव्यं स्यात्| एवमन्यत्राप्युदाहरणे ज्ञेयम्||४७-४८||

सम्भवति विद्यते अस्मादिति सम्भवः, कारणं हि अव्यक्तस्वजन्मकार्यमुक्तम्, यतः कारणं सत्कार्यवादिमते कार्ययुक्तमेव| तेन षड्धातौ गर्भोऽस्त्येव, एवमहितेऽपि व्याधिरस्त्येव, स उत्तरकालं व्यज्यते इति साङ्ख्यमतेनोक्तम्| ततश्च यदन्यत्र सम्भवोदाहरणमुक्तं यथा- ‘सम्भवति खार्यां द्रोण’ इत्यादि, तत्समानमेतदप्युदाहरणं भवति||४९||

अनुयोज्यान्तरमाह- सामान्यत इत्यादि||५०||

अननुयोज्यमाह- अतो विपर्ययेणेति| यथोक्तानुयोज्यद्वयोदाहरणविपर्ययेण ज्ञेयम्||५१||

अनुयोगमाह- अथेत्यादि| प्रश्न इतिशब्देन यथोक्तशास्त्रे सम्पूर्णप्रश्नो गृह्यते, यथाऽत्रैव ‘तत्र चेद्भिषक् भिषजं पृच्छेद्’ इत्यादिना यावदुक्तं तत् सम्पूर्णं ज्ञेयम्; अत्रैव चैकदेशोऽपि प्रश्नस्य ज्ञेयः||५२-५३||

वाक्यदोषानुदाहरति- अथेत्यादि| अस्मिन्नर्थ इतिवचनेन छलहेत्वाभासादिपदगृहीतानपि वाक्यदोषत्वेन दर्शयति; छलादयो हि वाक्यदोषा एव, परं पृथग्गृहीतत्वादिह नोच्यन्ते; तथा शास्त्रान्तरोक्ताश्चासिद्धादयोऽनया भाषया सूच्यन्ते वाक्यदोषाः| यद्वेत्यादौ यदा पुरुषनित्यत्वे ये हेतव उक्ता ‘अनादित्वात्, अकृतकत्वात्, निर्विकारत्वात्’ इति, तेषु यदि सकलहेत्वभिधानं प्रतिज्ञाय एकं हेतुं ब्रूते, तदा प्रतिज्ञातार्थस्य न्यूनार्थत्वान्न्यूनं भवतीति ज्ञेयं; यदा हेतुर्वक्तव्यस्तदा एक एव वक्तव्यो युज्यते, एकस्यापि हेतोः साध्यसाधनसमर्थत्वात्; तेन तत्र बहुहेतुकथनमेवाधिकत्वाद्दोष एव भवतीति ज्ञेयम्| प्रकृत इति साध्यत्वेन प्रतिज्ञातः| बार्हस्पत्यमौशनसं च नीतिशास्त्रम्| अप्रतिसम्बद्धार्थमित्यनेन बार्हस्पत्याद्यपि यदि धनैषणाभिधानप्रसङ्गेन प्रसङ्गागतं भवति, तदा स्तोकक्रमेणोच्यमानमायुर्वेदोपकारकत्वेन नाधिकमिति दर्शयति| पुनरक्तदोषादिति दोषवतः पुनरुक्तादित्यर्थः| दोषवत्त्वं च यथा पुनरुक्तस्य, तथोक्तमेव| पञ्चवर्गवदिति क-ख-ग-घ-ङादिवर्गसमुदायवत्, तत्र त्वभिधेयोऽर्थो न प्रतिभाति| अर्थवदिति प्रत्येकं पदरूपतया प्रसिद्धार्थम्| परस्परेणायुज्यमानमिति वाक्यरूपतयाऽर्थाप्रत्यायकं; चक्रादयो हि शब्दाः क्रियां विना न वाक्यरूपार्थाभिधायका इत्यर्थः| विरुद्धे दृष्टान्तविरुद्धं यथा- यथा शीतं जलं तापकं तथा ज्वरोऽपीति| सिद्धान्तविरुद्धं यथा- वैद्यो ब्रूते- न भेषजं रोगहरमिति; आयुर्वेदे चतुष्पादमेव भेषजमिति सिद्धान्त एव, तथा चतुष्पादसञ्ज्ञा समयकृता ज्ञेया| एवं याज्ञिकानामालभ्यसञ्ज्ञा समयकृता| तत्र यदि स्वसमयविपरीतमभिदधाति तदा समयविरुद्धं भवति||५४||

अननुयोज्यमिति नानुयोगार्हम्||५५||

छलमित्यादि| परिशठमिति वञ्चनाप्रवृत्तम्| अर्थवदिवाभासत इत्यर्थाभासः| एतदेव विवृणोति- अपार्थकमित्यादि| अपगतसमीचीनार्थत्वेन वाग्वस्तुमात्रमित्यर्थः| छलं ह्यभिप्रेतार्थादर्थान्तरं परिकल्प्य परवचनोपघाताय प्रतिकल्प्यते| यदुक्तं न्याये “वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या च्छलम्” (न्या. द. १/२/१०) इति| अत्र वाक्छले एवोपचारच्छलं न्यायोक्तं सम्भवति| सामान्यशब्दोक्ते ह्यर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना वाक्छलं; तेन ‘मञ्चाः क्रोशन्ति’ इत्यत्रापि मञ्चशब्दो मुख्यः सन् मञ्चे वर्तते, उपचारात्तु मञ्चस्थेषु पुरुषेषु मञ्चशब्दप्रयोगे सति ‘कथमचेतना मञ्चाः क्रोशन्ति’?, इत्याक्षेपो वाक्छल एव प्रविशतीति भावः| नवतन्त्रोऽयमित्यादि व्यक्तम्| सामान्यच्छललक्षणमत्रानुक्तं, तत्र न्यायोक्तलक्षणमेव ज्ञेयं; यथा- ‘सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छलम्’ (न्या. द. १/२/१३) इति| सत् सत्प्रशमायेति सता सतः प्रशमः क्रियते इति तव मतमिति कृत्वा च्छलवादी पूर्वपक्षं करोति, तेनाविवक्षितेन सत्त्वसामान्येन प्रत्यवस्थानात् सामान्यच्छलं भवति||५६||

अहेतुः असाधकहेतुरित्यर्थः| प्रक्रियते साध्यत्वेनाधिक्रियत इति व्युत्पत्त्या प्रकरणं पक्षः , तेन समः प्रकरणसमः| अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति प्रतिज्ञायां शरीरादन्यत्वं नित्यत्वं चात्मनः साध्यम्| अतो विधर्मिणेति शरीरादनित्याद्विधर्मिणा नित्येनेत्यर्थः| य एव पक्ष इत्यनेनान्यत्वं च शरीरादात्मनो न सिद्धमिति दर्शयति, सति हि नित्यत्वे चेतनाधारस्य शरीरादन्यत्वमपि सिध्यति; चार्वाकपक्षे तु शरीरमेव चेतनमनित्यं चेति तं प्रत्युभयमपि साध्यं; न च साध्यं साधनं भवति, असिद्धत्वादिति भावः| अयमायुर्वेदैकदेशमाहेति आयुर्वेदैकदेशाभिधानं चिकित्सकाचिकित्सकगमकत्वेन संशयहेतुः, एकदेशकथनं हि शास्त्रानभ्यासेऽपि कुतश्चिच्छ्रवणादपि भवतीति भावः| न संशयच्छेदहेतुं विशेषयतीति न संशयच्छेदहेतुं विशिष्टं दर्शयतीत्यर्थः| एष चाहेतुरिति यथोक्तो हेतुरहेतुः संशयोच्छेदे इत्यर्थः| वर्ण्येन साध्येन दृष्टान्तोऽप्यसिद्धत्वेन सम इति वर्ण्यसमः| वर्ण्यः शब्द इति अस्पर्शत्वयोगादनित्यत्वेन शब्दोऽपि साध्यः, न च साध्यो दृष्टान्तो भवति| उभयवर्ण्याविशिष्टत्वादिति उभयत्र वर्ण्ये दृष्टान्ते च वर्ण्यस्य साध्यस्य साध्यत्वेनाविशिष्टत्वादित्यर्थः||५७||

यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते इति यथा निगमनमभिधाय पश्चात् प्रतिज्ञोच्यते| निग्रहप्राप्तमिति निग्रहणीयं ज्ञातम्||५८||

हेतोर्दोषवचनमित्यनेन कालात्ययापदिष्टासिद्धयोर्द्वयोरपीहानुक्तयोर्ग्रहणं कर्तव्यम्; उदाहरणार्थं त्वहेतव उक्ताः| हेतुवदाभासन्त इति हेत्वाभासाः||५९||

यथा नित्यमात्मनीत्यादिना प्रकरणसमत्वेनोक्तहेतौ दोषमुद्धरति| नित्यमिति सर्वदा| जीवलिङ्गानि प्रतिसन्धानस्मरणादीनि| तस्यापगमान्नोपलभ्यन्त इत्यनेन मृतशरीरे चेतनाद्यभावादन्यदेव तत्कारणमुन्नीयते, यदपगमान्न चेतयते मृतशरीरं, तस्मादन्यत्वमात्मनः सिद्धं, ततश्च शरीरादन्यत्वाच्छरीरविधर्मित्वेन पूर्वव्युत्पादितेन नित्यत्वमपि सिध्यतीत्याह- नित्यश्चेति||६०-६१||

इष्टानिष्टाभ्युपगमो यथा- “भवान् चौर” इत्युक्ते स्वदोषमपरिहृत्य वचनं- भवानपि चौर इति| एतद्धि वचनं स्वीयमनिष्टं चौरत्वं परस्य चेष्टं चौरत्वमभ्यनुजानाति| तदेवं वचनं न्याये “मतानुज्ञा” शब्देनोच्यते||६२-६४||

निग्रहस्य पराजयस्य स्थानमिव स्थानं कारणमिति निग्रहस्थानम्| परिषदि विज्ञानवत्यामित्यनेन यदि परिषत्तस्य त्रिरभिहितस्यार्थं विजानाति, प्रतिवादी च न जानाति, तदा तस्य निग्रहस्थानं भवति| अन्यानप्युक्तानेव निग्रहस्थानत्वेनाह - अननुयोज्यस्यानुयोग इत्यादि| एते च व्याकृता एव| अत्र चाप्रतिभादयोऽपि न्यायोक्ता अन्तर्भावनीया बुद्धिमद्भिः, आयुवेदे तथाविधोपकारकत्वाभावादेतत् प्रपञ्चविषयमपि न प्रपञ्चितं; न्यायविदां त्वेतदनुक्तमपि सुगममेव , तदवेदिनां च मनाक्प्रपञ्चोक्तमपि नालं ज्ञानायेत्यलं प्रपञ्चेन||६५-६६||

इदानीं यथोक्तवाद एवायुर्वेदे आयुर्वेदाध्यायिभिः कर्तव्यः, एवम्भूतस्यैव वादस्य विवक्षितत्वं सम्यग्ज्ञानजनकत्वादित्याह- वाद इत्यादि| अथ किमर्थं वादविषयाः सन्तीत्याह- अत्र हीत्यादि| सर्वाधिकरणेषु ‘सन्ति’ इति शेषः| अव्यापकं वेति ब्रूयादिति पूर्वेण सम्बन्धः| वादो विग्रहः शरीरमिव येषां ते वादविग्रहा जल्पभेदा वितण्डाभेदाश्च| प्रशस्तबुद्धिकर्तृत्वेन कथं वादश्चिकित्सायां कारणं भवतीत्याह- सर्वेत्यादिना| न केवलं चिकित्सासिद्धिं करोत्यनुपहता बुद्धिः, किन्तु सर्वारम्भसिद्धिं करोतीत्यर्थः||६७||

सम्प्रति बुद्धेर्वर्धनकारणतद्विद्यसम्भाषाविध्यभिधानप्रसङ्गेणायुर्वेदोपयुक्तकारणाद्यभिधायकान्यपि प्रकरणानि बुद्धिवर्धनान्यभिधातुं प्रतिजानीते- इमानीत्यादि| ज्ञानपूर्वकमिति कर्तव्यकार्यानुगुणपदार्थज्ञानपूर्वकमित्यर्थः| यानि ज्ञात्वा क्रियमाणं कार्यं साधु भवति तान्याह- ज्ञात्वा हीत्यादि| अभिनिर्वर्तमान इति आभिमुख्येन वर्तमानः| इष्टं तादात्विकं फलमनुबन्धश्चायतीयफलं यस्य तदिष्टफलानुबन्धम्||६८||

उक्तानि कारणादीनि व्याकरोति- तत्रेत्यादिना| यदिति कारणप्रत्यवमर्शान्नपुंसकम्| करोतीति स्वातन्त्र्येण करोति| तेनेह कारणशब्देन स्वतन्त्रकारणं कर्तृलक्षणमुच्यते||६९||

करणं विवृणोति- करणं पुनरित्यादि| उपकरणायेति कर्तुः सम्पाद्ये कार्ये सन्निहितं सहकारितया व्याप्रियते| कार्याभिनिर्वृत्ताविति कार्याभिनिर्वृत्तिमुद्दिश्य| यतमानस्येति यत्नं कुर्वतः| एतेन यः कार्ये कारणान्तरप्रेरकः, स चात्र कर्ता कारणशब्देनोच्यते; यत्तु कर्त्रधीनव्यापारे साधकतमं, तत् करणम्| कर्तृत्वं च तस्यैव मुख्यं यो हि बुद्धिप्रयत्नयुक्तत्वादितरकारणप्रेरको भवति, अचेतने तु कर्तृत्वव्यपदेशः स्वातन्त्र्यविवक्षया भाक्तः||७०||

कार्यस्य योनिः समवायिकारणं कार्ययोनिः| येत्यादि या योनिः कारणरूपा विक्रियमाणा रूपान्तरमापद्यमाना कार्यत्वमापद्यते कार्यरूपा भवतीत्यर्थः| तत्र घटस्य मृत्तिका कार्ययोनिः; मृदेव ह्यवस्थान्तरप्राप्त्या घटो भवति||७१||

अभिनिर्वृत्तिमभिसन्धायेति कर्तव्यताबुद्धिं स्थिरीकृत्य||७२||

कार्यफलशब्देनेह तादात्विकं कार्यफलं ज्ञेयं, यथा- कुम्भकारस्य घटकरणे तन्मूल्यप्राप्तिः; अनुबन्धस्त्वायतीयं फलं, यथा- घटमूल्यविनियोगः कुटुम्बपोषणादौ||७३||

अनुबध्नातीति उत्तरकालं कर्तारमुपतिष्ठते| शुभो वाऽप्यशुभो वेति शुभस्य कार्यस्य शुभः, अशुभस्य चाशुभः||७४||

देशस्त्वधिष्ठानमिति कार्यानुगुणोऽननुगुणो वा आधाररूपो देशः||७५||

परिणाम इति परिणामी ऋत्वयनादिरूपः कालः| तेन नित्यगं कालं निरस्यति, तस्य सर्वसाधारणत्वेन कार्यं प्रत्यनपेक्षणीयत्वात्||७६||

प्रवृत्तेश्चेष्टादिशब्दाः पर्याया एव लक्षणम्||७७||

उपायमाह- उपायः पुनरित्यादि| सौष्ठवमिति सुष्ठुत्वं कर्त्रादीनां कार्यानुगुणयोगित्वमित्यर्थः| अभिविधानं च सम्यगिति कारणादीनां कार्यानुगुण्येनावस्थानं, यथा- भेषजस्य शिरोविरेचनकारकस्य तापनपिचुदानमित्यादि; यथा वा पटकारणानां तन्त्वादीनां पटवापनयोग्यतयाऽवस्थानम्| एतच्चोपायरूपं सौष्ठवमभिविधानं च कार्यादित्रिकरहितानां कारणादीनां ज्ञेयमित्याह- कार्येत्यादि| उपायस्य स्वरूपान्तरमाह - कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपाय इति| असत्युपाये कारणादीनि कार्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः| अथ कथं कार्यादिषूपायत्वं न सम्भवतीत्याह- कृत इत्यादि| उपायो हि कार्यकारकः, तत्र कृते उत्पन्ने कार्ये नोपायार्थोऽस्ति, न हि कृतं पुनः क्रियते; तेन कार्यगतमप्युपायत्वं न पुनः कार्योत्पादे स्वीकुर्मः| अथानुत्पन्ने कार्ये उपायरूपता भविष्यतीत्याह- न च विद्यते तदात्वे; ‘कार्यम्’ इति शेषः; तदात्वे कार्योत्पत्तेः पूर्वं कार्यमेव नास्ति, तेन तदात्वेऽप्युपायत्वं कार्यस्य नास्तीति| यदा च कार्य एवोपायत्वमुपायोत्तरकालीनत्वेन नास्ति तदा कार्योत्तरकालजयोः फलानुबन्धयोरपि उपायार्थो नास्तीत्याह- कृताच्चोत्तरकालमित्यादि||७८||

उपसंहरति- एतदित्यादि||७९||

सम्प्रत्युक्तं कारणादिदशकं वैद्योपयुक्तभिषगादिदृष्टान्तेन दर्शयितुं तत्र चेदित्यादिप्रकरणमारभते| अभिषग्वेति किञ्चिद्भिषगित्यर्थः| कतिविधं परीक्ष्यमिति कतिप्रकारं परीक्षणीयम्| प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोग इति प्रवृत्त्यनुगुणनिवृत्त्यनुगुणयोर्लक्षणयोरेकत्र मेलके| किं नैष्ठिकमिति निष्ठा निश्चयस्तद्भवं नैष्ठिकं; किं निश्चयेन कर्तव्यमित्यर्थः||८०||

यदि मोहयितुमिच्छेदिति यदि विगृह्यसम्भाषाप्रवृत्तत्वेन मोहयितुमिच्छेदित्यर्थः| तथेति बहुविध इत्यर्थः| विधिरूपो भेदो विधिभेदः, तस्य प्रकृत्यन्तरमिति कारणान्तरम्| भेदाग्रमिति भेदपरिमाणं, भेदपरिमाणं चेह भेदसङ्ख्यापरिच्छेद एव ज्ञेयः| आख्यायमानमिति च्छेदः| किमर्थमेवं पुनः पृच्छसीत्याकाङ्क्षायामाह- नेदानीमित्यादि| भवतोऽन्यथा श्रोतुमभिलषितमर्थमहमन्यथाऽऽचक्षाणो न भवत इच्छां पूरयेयं; तेन त्वमेव तावद्विशेषयित्वा पृच्छेति वाक्यार्थः| यदा तु, ‘वेदानीं न पूरयेयम् ’ इतिपाठः, तदा वेदानीमित्यग्रे आचक्षाण इच्छां न पूरयेयमिति योज्यं; किंवा, नेति पूर्वेण युज्यते| तेन, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेणाख्यायमानं भवानिच्छति, केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेणाख्यायमानमिच्छति न, इति योज्यम्| इदानीमित्यादि तु पूर्ववदाशङ्कायां वचनम्| एतद्विशेषपृच्छया पृच्छको व्याकुलो भवतीति भावः| परीक्ष्यस्यार्थं भवतः श्रोतुमभिलषितमन्यथा आचक्षाण इति योजना||८१||

तत् समीक्ष्येति तद्वचनं समीक्ष्य यदौपयिकं भवति| यथोक्तं प्रतिवचनविधिमित्यत्रैवाध्याये विगृह्यसम्भाषाविधावुक्तमवेक्ष्योत्तरं वाच्यम्| पक्षान्तरमाह- सम्यगित्यादि| सम्यग्यदि तु ब्रूयादिति यदि सन्धायसम्भाषायां ब्रूयात्| प्राप्तमिति उचितम्, उचिते हि वचनकाले वक्तव्यमेव; आप्तमेवेति यथार्थमेवेत्यर्थः||८२||

तदेव यथार्थमुत्तरं पूर्वप्रश्नेषु यथाक्रमेणाह- द्विविधात्वित्यादि| ज्ञानवतामित्याप्तोपदेशरूपशास्त्रजनितज्ञानवताम्| पक्षान्तरे परीक्षात्रैविध्यमाह- एतद्धीत्यादि| एतच्च परीक्षाया द्वैविध्यं त्रैविध्यं वा त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीय एव व्याख्यातम्||८३||

भिषगादिषु संसार्येति भिषगादीनि चोपयुक्तान्युदाहरणानि कृत्वा| धातुवैषम्यमिति विषमतां गता धातवः; धातव एव हि विषमामवस्थां परित्यज्य समावस्थामापद्यमाना आरोग्याख्यस्य धातुसाम्यस्य समवायिकारणतया कार्ययोनितामापद्यन्ते| सुखावाप्तिरिति अरोग्यावाप्तिः| उक्तं च- “सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं” (सू.अ.९) इति| आयुश्चानुबन्धफलरूपं यद्यप्यत्र रोगिगतं न वैद्यगतं, तथाऽपि वैद्येन काङ्क्षितत्वाद्वैद्यगतमेव तद्विज्ञेयम्| तेनानुबन्धलक्षणे कर्तारमभिप्रैतीति यदुक्तं तदुपपन्नम्| कर्ता ह्यत्र भिषक्, तेनातुरगतमप्यायुर्भिषगपेक्षितत्वेन भिषज एव फलमिति ज्ञेयम्| प्रतिकर्म चिकित्सा| इहाप्यस्येत्यादि| अत्रापि कार्यफलानुबन्धव्यतिरिक्तानां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च यथोक्तन्यायेनोपाय इति दर्शयति||८४||

कश्च परीक्ष्यविशेषः? कथं च परीक्षितव्यः? इति प्रश्नद्वयोत्तरं दातुमाह- तस्येत्यादि| यो यो विशेष इति कारणादीनां यो यो दृष्टकर्मत्वादिः सजातीयाद्वैद्यातुरादेस्तथा विजातीयाच्च भेषजादेर्विशेष इत्यर्थः| यथा परीक्षितव्य इत्यस्योदाहरणं ‘कच्चिदहमस्य’ इत्येवं(प्रकार)ग्रन्थे वक्ष्यमाणं ज्ञेयम्| भिषज्यति चिकित्सति| सर्वथेति हिताहितसुखदुःखत्वादिना| स चेति कारणं भिषङ्न परेण परीक्षणीयः, किं त्वात्मनाऽप्यात्मानं परीक्षेतेति दर्शयति | अथ कथमात्मानं परीक्षेतेत्याह- गुणिष्वित्यादि| आत्मानं गुणयोगतया परीक्षेतेत्यर्थः| गुणत इति हेतौ पञ्चमी| कच्चिदिति इच्छाप्रकाशने| प्रतिपत्तिः उत्पन्नायामापदि झटिति कर्तव्यकरणम्||८५-८६||

विशेषतश्चोपायान्तेभ्य इत्यनेन कार्ययोनिप्रवृत्तिदेशकालोपायेभ्योऽन्यद्यद्यत् कर्तुरुपकरणं भवति तत् करणमिति दर्शयति| कार्ययोनिर्हि लोके विकार्यकर्मतया साधकतमात् करणात् पृथगुच्यते, प्रवृत्त्युपाययोस्तु कर्तृकरणादिधर्मत्वेन न करणसञ्ज्ञा, देशकालौ तु न साधकतमौ; तेनोपायान्तेभ्यो यथोक्तविशेषेण यत् कर्तुरुपकरणं भवति, तत् करणम्| अत्र दैवव्यपाश्रययुक्तिव्यपाश्रयद्वैविध्ये तु सत्त्वावजयोऽपि भेषजमवरुद्धं ज्ञेयं; सत्त्वावजयो हि दृष्टद्वारोपकारी युक्तिव्यपाश्रये, तथाऽदृष्टद्वारोपकारी तु दैवव्यपाश्रये प्रविशति| अत एवोक्तं युक्तिव्यपाश्रयव्याकरणे- चेष्टाश्च दृष्टफला इति| चेष्टाशब्देन मनश्चेष्टाऽपि सत्त्वावजयलक्षणा गृह्यते| पुनरौषधस्य प्रकारान्तरेण द्वैविध्यमाह- अङ्गभेदादित्यादि| अङ्गं शरीरं स्वरूपमिति यावत्; तेन स्वरूपभेदादित्यर्थः| द्रव्यभूतं द्रव्यरूपम् एवमद्रव्यरूपम्| उपायाभिप्लुतमिति उपायव्याप्तम्, उपायग्रहणगृहीतमिति यावत्| एवं मन्यते- भयादयोऽमूर्ता भावा न साक्षादारोग्यकारणानि भवन्ति, किं तर्हि शरीरस्थितानेव वातादीन् तथा कुर्वन्ति समत्वेनोत्पाद्यमानान् येनारोग्यं भवति, न ह्यमूर्तानि मूर्तानां शरीरधातूनामुत्पत्तौ समवायिकारणानि भवन्ति; भेषजं तु द्रव्यभूतं समशरीरोत्पादे समवायिकारणं भवत्येव, तेन द्रव्यस्यारोग्यं प्रति साधकतमत्वं साधुः अमूर्तानां तु भयादीनां न भेषजवत् साधकतमत्वमिति कृत्वा द्रव्यजन्य एव धातुसाम्ये तेषामुपायत्वं युक्तम्| एवं सूक्ष्मया बुद्ध्या भयादीनामुपायत्वं, स्थूलया तु बुद्ध्या भेषजत्वमपीति कृत्वा भयादिषु भेषजव्यवहारश्चाचार्याभिमतो द्विविधभेषजेऽर्थेऽद्रव्यभूतभयादिग्रहणादुन्नीयते | न केवलमद्रव्यभूतं भेषजमुपायव्याप्तं, किं त्वन्येऽपि परिचारकादय उपायग्रहणगृहीता एवेत्याह- यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चेति| यथोक्ताः सिद्ध्युपायाः परिचारकादयोऽत्र दशविधपरीक्ष्ये साक्षादनुक्तास्तेऽपि उपायाभिप्लुता एवेत्यर्थः| किंवा उपायाभिप्लुतमिति उपायमिश्रितम्| तत्र भयाद्यमूर्तभेषज एव यथोक्ता उपायाः कारणादिसौष्ठवसम्यगभिविधानरूपा अद्रव्यभूतभेषजपक्षगृहीता इत्यर्थः| तेन, भयादिषु तथोपायशब्दाभिधेयेषु च अद्रव्यभूतभेषजशब्दप्रयोगो भवतीति दर्शयति| ये तु ‘उपायान्ताभिप्लुतम्’ इति पठन्ति, ते देशकालावेव अद्रव्यभूतभेषजमिति वदन्ति; वदन्ति च द्रव्यशब्देन क्वाथकल्काद्युपयोजनीयं द्रव्यमुच्यते इति| एतच्च नातिमनोहारि| अनेन चेति साधनभूतेन च ‘एवम्प्रकृत्या’ इत्यादिनोक्तेन तथा साध्येन च ‘एवंविधस्य पुरुषस्य’ इत्यादिनोक्तेन विशेषेण युक्तमभूदित्यर्थः||८७||

तस्य लक्षणं धातुवैषम्यस्य प्रत्यात्मरूपमित्यर्थः| विकारप्रकृतेरिति विकारकारणस्य दोषस्येत्यर्थः||८८||

सर्वाकारैरिति सर्वशुभलक्षणैः||८९||

सुखावाप्तिरिति आत्मगुणसुखप्राप्तिः||९०||

प्राणैः सह संयोग इति प्राणलक्षणेन वायुना योग इत्यर्थः| तेन प्राणशब्दस्यायुषो भिन्नार्थत्वाल्लक्ष्यलक्षणयोरभेदः ||९१||

क्रमप्राप्तं देशमाह- देश इत्यादि| आतुरशब्देनेह शङ्क्यमानातुर्यतया स्वस्थवृत्तोपपादनीयः स्वस्थोऽपि गृह्यते| सोऽपि परीक्ष्यत एव स्वस्थवृत्तप्रयोगार्थम्| परिशब्दो विशेषार्थः, तेनातुरस्य सकलदेशकृतविशेषेण ज्ञानमातुरपरिज्ञानम्| एवं भेषजपरिज्ञानेऽपि देशकृतविशेषज्ञानं परिज्ञानं बोद्धव्यम्| संवृद्ध इति वर्धितः| एवंविधं सात्म्यमिति ओकसात्म्यमित्यर्थः| इदं हितमित्यनेन च देशापेक्षया विपरीतगुणसात्म्यं ब्रूते| प्रायोग्रहणेनेति च्छेदः, प्रायोग्रहणेन नैकान्ततः परीक्षेतेति योजना| प्रायःशब्देन च देशेनाहाराद्यनुमानं न निश्चितं किं तु प्रायोभावीति दर्शयति| कल्पेष्विति मदनादिकल्पेषु| तत्र च यद्यपि प्रथम एव कल्पे भूमिपरीक्षा वक्तव्या, तथाऽप्यन्तरकल्पेष्वपि तदर्थस्यातिदेशेन कथनाद्बहुवचनं कृतम्, उत्तरकल्पवक्तव्यान्यपि हि द्रव्याणि यथोक्त एव देशे ग्राह्याणीति दर्शनार्थम्||९२-९३||

भूमिरूपं देशमभिधायातुररूपमाह- आतुरस्तु खल्वित्यादि| कार्यदेश इति कर्तव्यधातुसाम्याधार इत्यर्थः| बलस्य दोषस्य च प्रमाणं बलदोषप्रमाणम्| इयमिति अग्रे ‘तस्मादातुरं परीक्षेत’ इत्यादिग्रन्थवक्ष्यमाणा| अथ किमर्थं बलदोषप्रमाणपरीक्षा कर्तव्येत्याह- दोषप्रमाणेत्यादि| दोषप्रमाणापेक्षया भेषजप्रमाणं क्रियते, तेनैव सम्यक् साध्यसिद्धिर्यस्माद्भवति तस्माद्बलप्रमाणपरीक्षा शरीरस्य कर्तव्येति प्रकरणार्थः| बलप्रमाणविशेषापेक्ष इति यदि बलवच्छरीरं भवति तदैव दोषप्रमाणापेक्षया महौषधप्रमाणं भवति, विपर्यये तु न भवति| एतदेव विपर्ययेण व्याकरोति- सहसेत्यादि| अल्पबले रोगिण्यपरीक्षकप्रयुक्तमेवातिमात्रं भेषजं भवतीत्युक्तं, न तु परीक्षकप्रयुक्तमिति| सद्यःप्राणहराणि स्युरिति ‘अल्पबले’ इत्यर्थाद्गृह्यते| अविषादकरं शरीरमनसोरग्लानिकरम्| उत्तरोत्तरं प्रमाणलक्षणगुरुत्वं येषां, तैः| तेन यदि दुर्बले महादोषः, स च भूरिमात्रभेषजसाध्यस्तथाऽपि तदात्वव्यापत्तिभयान्न सहसा भेषजभूयस्त्वं कर्तव्यं, किन्तूत्तरोत्तरमभ्यासवशाद्बलमपेक्ष्य भेषजभूयस्त्वं कर्तव्यमिति दर्शयति| अविभ्रमैरिति पाककालेऽप्यवैकारिकैः| अनात्ययिकैरिति न महाविपत्तिकरैः| यथोक्तगुणं भेषजं विशेषेण स्त्रीणां कर्तव्यमित्याह- विशेषत इत्यादि| हृदयशब्देन हृदयस्थं मन इति ज्ञेयम्| मृदुविवृतम् अगम्भीरम्| विक्लवं स्तोकक्लेशाभिभवनीयम्, अनेन च दुर्बलचेतस्त्वमुक्तम्| परसंस्तभ्याः न स्वयमात्मानं सत्त्वबलात् स्तम्भयन्ति| तथेत्यादिना स्वल्पप्रमाणभेषजदोषमाह| बलवद्याधिपरिगते इति वचनेन य एव बलवान् व्याधिर्बलवतः स एवानल्पभेषजासाध्यः; यस्तु बलवतोऽप्यल्पबलः सोऽल्पभेषजसाध्य एव| परीक्षाहेतुमभिधाय यथा शरीरं परीक्षणीयं तदाह- तस्मादित्यादि| बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोरित्यत्र देहबलं दोषबलं च सामान्येन गृह्यते| येन विकृतितः शरीरज्ञानं दोषबलज्ञानहेतोर्भवति, तदेव ‘प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां’ इत्यादिना वक्ष्यति| किंवा बलं शरीरबलमेवोच्यते; तत्र च विकृतिबलेनापि शरीरबलं बुध्यत इति कृत्वा इह सामान्येनोक्तम्, उत्तरत्र तु विकृत्या दोषप्रमाणं प्रायो विज्ञायत इति कृत्वा ‘विकृतिबलत्रैविध्येन दोषबलत्रैविध्यमनुमीयते ’ इत्युक्तम्||९४||

प्रकृतिमिति स्वभावम्| एतानीति शुक्रादीनि| अत्र शुक्रे शोणिते वा यादृगवस्थो दोषस्तादृग्गर्भे प्रकृतिर्भवति; तथा शुक्रशोणितमेलककाले ऋतुरूपे यो दोष उत्कटो भवति, स प्रकृतिमारभते; एवं गर्भाशयस्थश्च दोषः; मातुराहारविहारौ तत्कालीनौ यद्दोषकरणस्वभावौ, सा च प्रकृतिर्गर्भशरीरे भवति| एषु च प्रकृत्यारम्भकेषु कारणेषु यद्बलवद्भवति कारणान्तरबृंहितं च, तदेव प्रकृत्यारम्भकं भवति| कालादयश्च शुक्रशोणितमेव कुर्वन्तः प्रकृतिजनका भवन्तीति तन्त्रान्तरे शुक्रशोणितगतदोषेणैव प्रकृत्युत्पादो दर्शितः| गर्भादिप्रवृत्तेति गर्भस्यादिमेलके प्रवृत्ता| अत्र च समैर्दोषैर्वृद्धैर्गर्भजन्मैव न भवतीति विकृतदोषत्रयप्रकृतेरनभिधानादिति ज्ञेयम्| प्रकृतिविकारश्च सूत्रस्थान एव व्याकृतः ||९५||

मृदुत्वं जलकृतम्| अवदातगात्रा इति मृदुत्वादेवावदातत्वम्| अशीघ्रशब्द आरम्भादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते| सारगतयो न स्खलन्ति, अधिष्ठितगतयः सर्वेण पदेन महीमाक्रामन्ति, अवस्थितगतय इति अवस्थितत्वेन न चपला गतिर्भवति| प्रसन्ने दर्शनानने यस्य स तथा| वसुमत्त्वादि प्रकृतिरूपं यद्भवति, तत् प्रकृतिप्रभावाज्ज्ञेयम्||९६||

दन्दशूकाः पुनः पुनर्भक्षणशीलाः| प्रभूताशनत्वं तु बहुभक्षणत्वेन| प्रभूतः पूतिः कक्षाप्रभृतिषु गन्धो येषां ते तथा||९७||

प्रततः प्रसृतः| सन्नः हीनः, सक्तः बद्धः, जर्जरः भग्नपात्रध्वनिसमः| सततसन्धिशब्दगामिन इति सन्धिस्फुटनशब्दवन्तः||९८-९९||

सर्वगुणसमुदिता इति सर्वप्रकृतिषूक्तप्रशस्तगुणयुक्ताः; यदुक्तं वाग्भटे- ‘समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा’ (वा.सू.अ.१) इति| यदि च प्रशस्तगुणवान् न स्यात्, न तदा श्रेष्ठत्वं स्यात्| साम्यस्थिताश्च दोषाः साम्यप्रभावादेव गुणान् परं कुर्वते, न दोषानिति ज्ञेयम्||१००||

साम्यं भवतीति परस्परतुल्यगुणता भवति| महच्च हेतुलिङ्गबलमिति हेतवो लिङ्गानि च बलवन्ति भूयांसि च| अन्यतमसामान्यादिति दोषादीनां येन केनचित् सामान्ये सतीत्यर्थः||१०१||

सारतश्चेत्यादौ सारशब्देन विशुद्धतरो धातुरुच्यते| सप्रभेवेति प्रभायुक्ता त्वक्| त्वक्साराणामिति च्छेदः| अथेयं सारता किं करोतीत्याह- सा सारतेत्यादि| एवमन्यत्रापि सा सारतेत्यादि व्याख्यातव्यम्| श्रीमदिति शोभायुक्तम्| अरत्निः कफोणिका| शिखरदशना इति शोभनदशनाः| स्त्रीप्रिय उपभोगः सम्भोगो येषां ते तथा| समरे विक्रम्य युध्यन्तीति समरविक्रान्तयोधिनः| स्वस्थिता इति न परस्थिताः| तुल्यगुणविस्तीर्णापत्या इति जनितात्मसदृशापत्याः| प्रायःशब्दो नियमेन निषेधयति| मध्यानामिति स्तोकसाराणाम्| मध्यैः सारविशेषैरिति ये तत्र सम्भवन्ति सारास्तद्युक्तैः सारगुणैरित्यर्थः| उपचितत्वादिति स्थूलत्वात्| महाशरीरत्वादिति अतिप्रमाणशरीरत्वात्| पिपीलिकाभारहरणवदिति स्वल्पाः पिपीलिका यथा सारशरीरत्वेन महान्तं भारं नयन्ति, तथाऽल्पकृशशरीरा इत्यर्थः||१०२-११५||

संहतिरिति निबिडसन्धानतेत्यर्थः||११६||

प्रमाणतश्चेत्यादिना प्रशस्तं प्रमाणमङ्गावयवानामाह| पादौ उत्सेधेन चत्वारि, विस्तारेण षट्, दैर्घ्येण चतुर्दशाङ्गुलानीति यथाक्रमं भवतः| जङ्घा जान्वधस्तादुच्यते| परिक्षेपः परिणाहः| जानुः जङ्घोरुसन्धिः| परिणाहपरिमाणं च यदुच्यते तन्मध्यस्थानस्य, तेनासमपरिणाहमानेषु जङ्घादिषु मध्यस्थानमेतज्ज्ञेयम्| कठ्या उत्सेधपरिमाणं नोक्तं, तस्या उत्सेधस्योर्वन्तराधिसन्धित्वेन पृथगुत्सेधप्रमाणस्याविद्यमानत्वात्| प्रबाहुरंसादर्वाक् कफोणिपर्यन्तम्| प्रपाणिः कफोण्यधस्तात्| त्रिकमिति गुदास्थ्नः प्रभृति कटीकपालोर्ध्वपर्यन्तम्| चिबुकं च ओष्ठश्च कर्णौ च अक्षिमध्यं च नासिका च ललाटं च प्रति प्रति चतुरङ्गुलम्| षडङ्गुलोत्सेधं शिर इति पृष्ठमनु ग्रीवाया उपरि ज्ञेयम्| केवलमिति पादतलात् प्रभृति शिरःपर्यन्तं चतुरशीत्यङ्गुलं भवति, एवं सार्धत्रिहस्तप्रमाणत्वं शरीरस्य स्वहस्तेन भवति| अत्र च प्रत्यवयवोत्सेधेन चतुरशीत्यङ्गुलादधिकं यच्छरीरं भवति, तदवयवानामवयवान्तरदैर्ध्यानुप्रविष्टानां ग्रहणात्; तेन प्रत्यवयवदैर्ध्यमानेन न चतुरशीत्यङ्गुलं गणनीयं किं तु समुदितमेव शरीरम्| तत्र पादस्याङ्गुलानि चत्वारि, जङ्घाया अष्टादश, जानुनश्चत्वारि, ऊर्वोरष्टादश, पृष्ठस्याष्टादश, ग्रीवायाश्चत्वारि, शिरसः षट्, एवं चतुरशीत्यङ्गुलानि घटन्ते| सुश्रुतेन समं योऽत्र मानविरोधः सोऽत्राङ्गुलिमानभेदाच्छमयितव्यः| तत्र हि सविंशमङ्गुलिशतं पुरुषमानमुक्तम्| तेन तत्राङ्गुलि(ल)मानमेवाल्पं ज्ञेयम्| आयामविस्तारसममिति यथोक्तप्रत्यवयवायामविस्तारयुक्तं; किंवा, यावताऽऽयामेन चतुरशीत्यङ्गुलं, तावद्यदि विस्तृतबाहुद्वयप्रमाणेन च विस्तारेण शरीरं भवति, तदा आयामविस्तारसमं भवति| तत्रेति यथोक्तप्रमाणवति शरीरे इति योजनीयम्| हीने इति हीनप्रमाणे| अधिके इति अधिकप्रमाणे||११७||

सात्म्यतश्चेत्यत्र सात्म्यशब्देन ओकसात्म्यमुच्यते, प्रकृतिसात्म्यादीनां भेषजादिपरीक्षयैव परीक्षितत्वादिति ज्ञेयम्| अल्पसाधना इति अल्पभेषजाः, एकरससात्म्यानां पञ्चरसा असात्म्यत्वेनापथ्या इति भावः||११८||

तन्त्रकमिति प्रेरक धारकं च| ते सारेषूपदिष्टा इति य एव सत्त्वसारास्त एव प्रवरसत्त्वा इति ज्ञेया इत्यर्थः| सत्त्वगुणवैशेष्यादिति सत्त्वगुणेन संस्तम्भितवेदनाविकारत्वादव्यथा इव दृश्यन्त इत्यर्थः| परानात्मन्युपनिधायेति परं वेदनासहं दृष्ट्वा, ‘चेदयं वेदनासहस्तदहमपि वेदनासहो भवामि’ इति कृत्वा वेदनां सहत इत्यर्थः||११९||

जरणशक्त्या चेतिवचनाद्यो बहु भुङ्क्ते परिणमयति च, असावाहारशक्तिमानिहोच्यते, न तु वस्तुगपरिणतिगृहीतः||१२०||

कर्म भारवहनादि, तत्र शक्तिः कर्मशक्तिः||१२१||

वयःस्वरूपमाह- कालेत्यादि| कालप्रमाणविशेषापेक्षिणीति कालस्य प्रमाणविशेषेण योगाद्भवतीत्यर्थः| यथास्थूलभेदेनेतिवचनाद् बालबालतराद्यवस्थाभेदादधिकमपि वयो भवतीति दर्शयति| बालो द्विविधः- अपरिपक्वधातुराषोडशवर्षात्, तथा वर्धमानधातुरात्रिशत्तमात् | तदेतयोर्बालभेदयोरुपयुक्तत्वेन भेदमाह- तत्रेत्यादि| षोडशवर्षीयो हि बालोऽल्पमृदुभेषजोपचर्यत्वादिना शास्त्रे वक्तव्यः, तदूर्ध्वं बालोऽपि नाल्पभेषजत्वादिना तथोपचर्यते| क्रमेणेति नैकदैव, षष्टिवर्षादूर्ध्वं धात्वादिहानिरिति दर्शयति| अस्मिन् काल इति कलौ| अथाधिकवर्षशतजीविनां कथं वयस्त्रित्वं विभक्तव्यमित्याह- तेषामित्यादि| प्रकृत्यादयो दश परीक्ष्या अत्रैव प्रकृतिविकृतिसारेत्यादिनोक्ताः; अत्र विकृतिवर्ज्यानामित्यनेन विकृतेः परित्यागः कृतः| तेन प्रकृतिसारादीनां बलविशेषैः प्रवरावरमध्यभेदभिन्नप्रकृत्यादिभेदेन कृतैः प्रवरावरमध्यरूपैरायुषः प्रमाणं प्रवरावराद्युपलभ्य वयस्त्रित्वं विभजनीयम्| एतेन यस्य प्रकृतिबलमुत्तमं श्लेष्मप्रकृतेः समप्रकृतेर्वा तस्यायुदीर्घं भवति, हीने तु प्रकृतिबले हीनम्; एवं सारादावपि ज्ञेयम्| एवं वयःप्रकृत्यादीनां सर्वेषामेवोत्तमेन बलेन युक्तः स शताधिकं जीवति| तेन, तस्य विंशतिवर्षाधिकशतं यद्यायुरुपलभ्यते, तदा पूर्वोक्तवयोविभागानुमानादाषट्त्रिंशद्वर्षाणि स बालो भवति, द्विसप्ततिवर्षश्च स मध्यः, शेषे तु वृद्धः; यस्तु प्रकृत्यादीनां मध्यमत्वेनाल्पायुरशीतिवर्षोऽवधार्यते, स पञ्चविंशतिवर्षाणि बालः, पञ्चाशतं मध्यः, ततो वृद्ध इत्यादि विभजनीयम्| न केवलं प्रकृत्यादिनाऽऽयुरवधार्यं, किन्त्वायुर्लक्षणैरपि शरीरप्रतिबद्धैः शारीरे वक्तव्यैरित्याह - आयुषो लक्षणतश्चेति| आयुर्लक्षणेनापि वयोऽवधार्य बाल्यादिवयोविभागः कर्तव्य इत्यर्थः| अयं च स्तोकन्यूनाधिकशतायुषां बाल्यादिविभागः कर्तव्यः; येषां तु विंशतिवर्षादि परमायुषो मानं न तेषां तदनुमानेन वयोभेदः, ते ह्यप्राप्तमध्यावस्था एव म्रियन्ते||१२२||

प्रकृत्यादिविभागेन शरीरबलपरीक्षामुक्तामुपसंहरति- एवमित्यादि| दोषबलं तु यथा शरीररूपदेशपरीक्षया परीक्ष्यं तदाह- विकृतिबलेत्यादि||१२३||

शरीरबलदोषबलपरीक्षार्थं शरीरपरीक्षां प्रतिज्ञातामभिधाय पुनरायुः प्रमाणज्ञानार्थं शरीरपरीक्षामतिदिशति- आयुष इत्यादि| इन्द्रियेष्विति इन्द्रियस्थानाध्यायेषु| तत्रेन्द्रिये वर्णादिविकृत्या रिष्टरूपया ह्रसितमायुर्ज्ञातव्यं, जातिसूत्रीये शारीरे च जन्मप्रतिबद्धैर्लक्षणैर्दीर्घायुष्ट्वमल्पायुष्ट्वं च ज्ञातव्यम् ||१२४||

देशपरीक्षां समाप्य कालपरीक्षामाह- काल इत्यादि| संवत्सरोऽयनभेदेन द्विविधः, शीतोष्णवर्षभेदेन त्रिविधः, ऋतुभेदेन षोढा, मासभेदेन द्वादशधा, पक्षभेदाच्चतुर्विंशतिधा , प्रहरादिनाऽनेकधेति ज्ञेयम्| तत्तत् कार्यमिति अयनादिज्ञेयभेदेन सम्पाद्यं कार्यमित्यर्थः| साधारण इति अनतिशीतोष्णवर्षः| प्रावृषं विभजते- प्रावृडित्यादि| प्रथमप्रवृष्टशब्देनाऽऽषाढश्रावणावुच्येते| एतच्च द्विमासमृतुभेदभागमादिं कृत्वा शेषमासद्विकेन वर्षादयो यथाक्रमं ज्ञेयाः| अयं च ऋतुक्रमो न रसोत्पत्त्यादौ, किन्तु शरीरशोधनप्रवृत्तावेवेति दर्शयता ‘संशोधनमधिकृत्य’ इत्युक्तम्, एवमेव च क्रमं सिद्धौ वक्ष्यति- “प्रावृट् शुक्रनभौ ज्ञेयौ शरदूर्जसहौ पुनः| तपस्यश्च मधुश्चैव वसन्तः शोधनं प्रति” (सि.अ.६) इति| अस्मिन्नृतुक्रमे शिशिरो नास्ति| ये तु ब्रुवते- गङ्गाया दक्षिणकूले वर्षा बहु भवति तेन तत्र प्रावृडादिक्रमः, गङ्गोत्तरकूले शीतं बहु भवति तेन तत्र हेमन्तशिशिरौ भवतः; उक्तं हि काश्यपेन- यत्- “भूयो वर्षति पर्जन्यो गङ्गाया दक्षिणे जलम्| तेन प्रावृडवर्षाख्यौ ऋतू तेषां प्रकल्पितौ|| गङ्गाया उत्तरे कूले हिमवदम्बुसङ्कुले | भूयः शीतमतस्तेषां हेमन्तशिशिरावृतू” इति| एत्तच्च न, अत्र ‘संशोधनमधिकृत्य’ इति वचनात्| यदि देशकृतोऽयं भेदः स्यात्तदा तमेव भेदकं ब्रूयात्, न संशोधनम्| तेन, काश्यपोक्तदेशभेदेन प्रावृडादिक्रमो न तावदिहाभिमतः| अविकल्पकाश्च शरीरौषधानामिति न शरीरस्य कृत्रिमतापादितगुणेन भेदकाः, तथौषधस्य च न प्रमाणोत्कर्षापकर्षभेदकारका इत्यर्थः| विकल्पकाश्च शरीरौषधानामिति यदाऽऽत्ययिकत्वेनावश्यकर्तव्या भवन्ति वमनादयः, तदौषधस्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथावक्ष्यमाणेन, तथा शरीरस्य च विकल्पका भवन्ति||१२५||

यथा हेमन्तादिषु दुःखतमत्वं भवति तदाह- तत्र हेमन्त इत्यादि| अवबद्धदोषमिति अतिबद्धदोषम्| तयोरिति यथोक्तशरीरभेषजयोः| तोयस्य तोयदानुगतमारुतस्य च संसर्गस्तस्मात्| गुरुप्रवृत्तीनीति गुरोर्यथा न सुखकारिणी प्रवृत्तिर्भवति, तथाऽस्यापीत्यर्थः; किंवा बहुप्रतिविधेयप्रवृत्तीनि गुरुप्रवृत्तीनि| गुरुसमुत्थानानीति संशोधनक्लिष्टानि शरीराणि तदा महता प्रयत्नेन चिरेण च कालेन प्रकृतिं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः| वर्षान्तेष्विति हेमन्तग्रीष्मवर्षासु| हेमन्तादिष्वप्यात्ययिके व्याधौ संशोधनं दर्शयन्नाह- न चेदित्यादि| विकल्प्येति अल्पगुणयुक्तं कृत्वा| कृत्रिमगुणोपधानं यथा- शीते शीतप्रतीकारार्थमुष्णसदनादिकरणम्; उक्तं चान्यत्र- “शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम्| कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्”- (सु.सू.अ.३५) इति| ऋतौ प्रतीकारं दर्शयित्वा भेषजप्रतीकारमाह- भेषजमित्यादि| संयोगविकल्पो यथा- शीते त्रिवृताया उष्णेन गोमूत्रेणालोडनं; प्रमाणविकल्पो यथा- अयोगप्रतीकारार्थमतिमात्रत्रिवृद्दानमित्यादि| अत्र च प्रमाणविकल्पस्तथा कर्तव्यो यथा प्राणाविरोधः स्यात्, तथा संयोगविकल्पश्च तथा कर्तव्यो यथा विरुद्धवीर्यभेषजमेलको न स्यादिति दर्शयन्नाह- प्रमाणवीर्यसमं कृत्वेति||१२६-१२७||

आतुरावस्थालक्षणं कालमाह- आतुरावस्थास्वित्यादि| तत्रोदाहरणं यथा- नवज्वरे न कषायकालः, अतिक्रान्तषडहे ज्वरे कषायकाल इत्यादि| भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमिति भेषजप्रयोगसाध्यसिद्धिमित्यर्थः ||१२८||

कालमभिधाय क्रमप्राप्तां प्रवृत्तिमाह- प्रवृत्तिस्त्वित्यादि| प्रतिकर्म चिकित्सा||१२९||

परिशिष्टमुपायमाह- उपाय इत्यादि| यथोक्तगुणसम्पदित्यनेन सौष्ठवमुक्तम्||१३०||

एवमित्यादिना तु सम्यगभिविधानं ब्रूते||१३१||

किंप्रयोजना परीक्षेत्यस्योत्तरं- परीक्षायास्त्वित्यादि| प्रतिपत्तिशब्दार्थं विभजते- य इत्यादि| प्रतिपत्तव्य इति अनुष्ठानेन योजयितव्यः||१३२||

‘क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः’ इत्यस्योत्तरमतिदेशेनाह- यत्र त्वित्यादि||१३३||

‘प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे किं नैष्ठिकम्’ इत्यस्योत्तरं- प्रवृत्तीत्यादि| अध्यवस्येदिति अध्यवसायं कुर्यादित्यर्थः| अन्यतरनिष्ठायामिति अन्यतरपक्षव्यवस्थायाम्| अत्र गुरुलाघवे ज्ञाते गुरुप्रतिक्रियानिश्चयोऽनुक्तोऽपि ज्ञायते; तेन शास्त्रकारेण गुरुव्याधिप्रतीकारनिष्ठायामध्यवसायं कुर्यादिति साक्षान्न कृतम्| एतदेव गुरुव्याधिप्रतीकारं लघुव्याध्युपपादकेन वचनभङ्ग्यन्तरेणाह- सन्ति हीत्यादि| सम्यगध्यवस्येदिति उत्सर्गलघुं परित्यज्यापवादगुरुमुपक्रम्यतयाऽध्यवस्येत्; बलवन्तमुपद्रवं वेत्यादिना हि दुर्बलं परित्यज्य बलवच्चिकित्सामभिधास्यति||१३४||

सम्प्रति ‘कानि च वमनादिषु भेषजद्रव्याणि योगं गच्छन्ति’ इत्यस्योत्तरं- यानीत्यादी| शार्ङ्गेष्टा गुञ्जा, सोमवल्कः खदिरः; सुषवी कारवेल्लकः| द्वीपी कण्टकारी, द्वीपिशत्रुरिति पाठे शतावरी ज्ञेया| विदुलो वेतसः, शतपुष्पा घण्टारवा, सदापुष्पा रक्तार्कः | कालङ्कृतो कासमर्दः , पोटगलो होग्गलः| सुमना जाती, सौमनस्यायनी जातिकलिका जातिकोषो वा| शाल्मलिको रोहितकः, स्वल्पशाल्मलिर्वा, भद्रपर्णी भादाली, एलापर्णी रास्ना, उद्दालः बहुवारः, गोपी सारिवा| वर्तिक्रिया वर्तिरूपदीर्घभक्ष्यकरणम्| अत्र ‘आरग्वधादि’ ‘मध्वादि’ इति पृथग्वर्गकरणं प्रायः समानगुणतां विच्छेदपाठेन दर्शयितुं कृतम्| कल्पनं कल्पः प्रयोग इत्यर्थः| उत्तरकालमिति कल्पस्थाने||१३५||

विक्लिप्तिः द्रव्यान्तरसंयोगः, अविक्लिप्तिः केवलप्रयोगः; तेन विक्लिप्ताविक्लिप्तैरिति संयुक्तायुक्तैरित्यर्थः| क्षीरिणी दुग्धिका, क्लीतकं यष्टीमधु| मसूरविदला श्यामलता| प्रथमं तु श्यामा श्याममूला त्रिवृदेवोक्ता||१३६||

भूयिष्ठकल्पानीति बहुप्रयोगाणि प्रायःप्रयोज्यानि च| इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेश इति अनतिसङ्क्षेपविस्तरेण शास्त्रे कथनमिष्टम्| इष्टं च केवलं ज्ञानमिति अनतिसङ्क्षेपविस्तराभिधानेन यदनुक्तं तस्यापि यथासामान्यद्वारा ज्ञानं भवति तदपीष्टं ग्रन्थकर्तुः श्रोतुश्चेत्यर्थः| तस्माद्रसत एवेति रसं प्राधान्येनोद्दिश्य रसाश्रयद्रव्यस्यानतिसङ्क्षेपविस्तारोपदेशेनेत्यर्थः| तानीति आस्थापनोपयोगीनि द्रव्याणि| अत्र च रसद्वारा निर्देशेऽपि रससंसर्गस्यातिबहुत्वेन कृत्स्नद्रव्यनिर्देशवदसङ्ख्येयता स्यादिति कृत्वा षड्भिरेव रसैर्निर्देशः कर्तव्य आस्थापनोपयोगिद्रव्याणामिति दर्शयन्नाह- रसेत्यादि| उदाहरणार्थमिति मधुरादिरसस्याधारभूतस्य द्रव्यस्योदाहरणार्थम्| रसेष्वनुविभज्येति रसेषु मधुरादिषु द्रव्याणामेकदेशमाधारतयोपदिश्येत्यर्थः| रसैकैकश्येनेति न रससंसर्गेण| नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा इति साक्षादुक्तानां जीवकादीनां नामार्थं, तथा अनुक्तानां मधुरादिद्रव्याणां तज्जातीयत्वेन लक्षणार्थमास्थापनयोगिद्रव्यसमूहा व्याख्यास्यन्त इति; किंवा, नामलक्षणार्थमिति नामज्ञानार्थम्| आस्थाप्यतेऽनेनेति आस्थापनं जीवकादिद्रव्यं; स्कन्धः समूहः| रसतोऽनुविभज्येति मधुरादिरसतया निर्दिश्येत्यर्थः||१३७||

अयं च मधुरादिरसेन द्रव्यगणनिर्देशो न मधुराद्येकरसस्यैव द्रव्यस्य सङ्ग्रहेण यथा परैराख्यायते तथाऽस्माभिरपीष्यते, किन्तु यत्र सत्यपि रसान्तरे मधुरादयः प्रधानं, यद्वा द्रव्यं मधुरादिकार्यकारि विपाकप्रभावात् , तदपि मधुरादिगण एवास्माभिः पठनीयमिति दर्शयन्नाह- यत्त्वित्यादि| एकरसमिति शुद्धैकरसम्| मधुरप्रायाणीति उत्कृष्टमधुररसानि| तथेतराणीति अम्लादीनि अम्लप्रायाणि अम्लपाकानि च अम्लमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः; तथा लवणादिष्वप्येवमेव तथेतराणीतिपदेन दर्शयति||१३८||

वीरा जालन्धरं शाकम्| अस(श)नपर्णी अपराजिता| मधुपर्णी विकङ्कतम्| छत्रा कोकिलाक्षः| अतिच्छत्रा अरुणकोकिलाक्षः| महाश्रावणी अलम्बुषा| शुक्ला शर्करा| क्षीरशुक्ला बृहच्छृङ्गाटिका | क्षुद्रसहा कुमारी| ऋष्यगन्धा ऋष्यजाङ्गलकः, बलाभेदो वा| मोरटः मूर्वा| संहर्षा बन्दाकः| मधुकपर्णी मधुकभेदः| मधूलिका मर्कटहस्ततृणम्| राजादनं वेञ्चुलिकीति ख्यातम्| कशेरुः चिञ्चोडकः| राजकशेरुः कशेरुभेदः| शीतपाकी शीतला| ओदनपाकी नीलझिण्टी| ऋष्यप्रोक्ता बलाभेदः| द्वारदा शाकतरुः| भारद्वाजी वनकार्पासी| वनत्रपुषी बृहत्फला गोडुम्बा| अभीरुपत्री शतावरीभेदः| कुलिङ्गाक्षी पेटिका, कुलिङ्गापाठपक्षे उच्चटा| क्षीरवल्ली क्षीरलता| कपोलपल्ली ‘कवडवेण्डुआ’ इति ख्याता| कपोतवल्ली सूक्ष्मैला| सोमवल्ली सोमलता| गोपवल्ली अनन्तमूलम्| मधुवल्ली यष्टीमधुभेदः||१३९||

अम्लस्कन्धे नन्दीतकः कर्परनन्दी, शीतकः अम्ललोटः, ऐरावतः नागरङ्गम्| अम्लिका कन्दप्रधाना कामरूपे प्रसिद्धा अम्लिकाभेद एवेत्याहुः| द्रवैः स्थिराणीति द्रवमज्जनात् स्थिरीभूतानीत्यर्थः(?)||१४०||

कूप्यादयो लवणभेदा देशान्तरप्रसिद्धाः; तेन देशान्तरीयेभ्यो ज्ञेयाः| रोमकं रूमानदीभवम्||१४१||

तेजस्विनी तेजोवती| किलिमं देवदारु||१४२||

तिक्तवर्गे कर्कशः पटोलभेदः||१४३||

कषायवर्गे अश्वकर्णः प्रियालशालः, परिपेलवं कैवर्तमुस्तकं, जिङ्गिनी स्वनामख्याता, माचीकः देवदारुः, अजकर्णः शालभेदः, कुम्भी ‘कुम्भीक’ इति ख्याता, किंवा हठः, मृणालं मृणालनालिका, तालखर्जूरतरुणानीति तालखर्जूराङ्कुरा इत्यर्थः| अत्र च स्कन्धेषु यद्द्रव्यं स्कन्धद्वये पठ्यते तदुभयगुणयुक्तत्वेनोभयत्रपि योगीति ज्ञेयम्||१४४||

सार्वयौगिकानिति सर्वेष्वास्थापनसाध्येषु रोगेषु वातव्याधिज्वरगुल्मादिषु यथोक्तदोषसम्बन्धे सति यौगिकानित्यर्थः| एतदेव विवृणोति- सर्वशो हीत्यादि| सर्वश इति समस्तवर्गेण अर्धवर्गेण यथालाभं वा||१४५-१४६||

इदानीं सर्ववर्गाणां सर्वेष्वास्थापनसाध्यरोगेषु यौगिकत्वं यदुक्तं तत्र पित्तज्वरे कटुवर्गेणास्थापनं पित्तकरत्वाज्ज्वरवर्धकं भवति, तेन न दोषविशेषेण सर्वगणानां यौगिकत्वमेतदुक्तं, किन्तु सामान्येन सर्वास्थापनसाध्यरोगहितत्वं, दोषविशेषेषु तु तत्र तत्राननुगुणवर्गस्य प्रकोपकस्य निषेध एवेति दर्शयन्नाह- येषामित्यादि| येषां येषामिति वातादिविकाराणामुक्तानामिह| तत्र मधुरस्कन्धः कफप्रशान्त्यर्थमनुक्तः, तेन कफवर्धकः; एवमम्लादिवर्गेष्वपि ज्ञेयम्| किंवा सार्वयौगिकानित्यनेनोक्तानां वर्गाणां समासव्यासयोगेन सकलास्थापनसाध्यरोगहरत्वमुच्यते, न प्रत्येकं; प्रत्येकं तु वर्गाणां साध्यत्वेनानुक्तरोगाहन्तृत्वमुच्यते येषामित्यादिना||१४७-१४८||

सम्प्रत्युक्तवर्गेषु व्याध्यादिपर्यालोचनया यौगिकत्वमपेक्ष्य यौगिकप्रक्षेपमयौगिकोद्धरणं च दर्शयन्नाह- तेभ्य इत्यादि| बुद्धिमानितिपदेन बुद्धिमतैव प्रक्षेपोद्धारौ गणे कर्तव्यौ, नाल्पबुद्धिनोहापोहकरणासमर्थेनेति दर्शयति| एकं वर्गमेकेन वर्गेणोपसृजेदनेकेन वा वर्गेणेति योज्यम्| युक्तिं प्रमाणीकृत्येति इदमत्र यौगिकमिदमयौगिकमिति ऊहं प्रमाणीकृत्येत्यर्थः| प्रचरणं भिक्षामूलं तण्डुलादि पात्रस्थम्| ननु मन्दबुद्धेः कथं यथोक्ताननुगमनं? यथोक्तमयौगिकमूहेन बुद्धिमन्तः प्रतिपद्यन्ते तत्रैव तन्मन्दधीः प्रयुञ्जानो न कथमनर्थमावहेदित्याह- यथोक्तं हीत्यादि| अनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयतीत्यनेन मन्दबुद्धेर्यथोक्तमाचरत ऊहं विना न महती व्यापद्भवतीति दर्शयति| यतः शास्त्रे हि यो विधिर्यथोक्तः, स प्रायो यौगिक एव भवति तत्र; यत्रापि शरीरादिभेदेनायौगिकः, तत्रापि स्तोकमात्रेण यौगिक इत्यर्थः| अनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति शास्त्रे उदाहरणत्वेनोक्तस्य विधेरनतिसङ्क्षेपादित्यर्थः| एतेन यदि स्तोकं रोगसाधनोदाहरणं स्यात्, ऊह्यमेव बहु, तदा मन्दबुद्धिः साक्षादुदाहरणविषयाज्ञानात् तथा स्वयमुहाक्षमत्वाच्च न रोगशान्तिलक्षणं कार्यं कर्तुं क्षमः स्यात्; यतस्तूदाहरणानि बहूनि, तेन तैरेवोदाहरणात्मकप्रयोगौस्तत्साध्यत्वेनोक्तव्याधीन् साधयतीति युक्तम्| इमौ चावापोद्धारौ गणोक्त एव द्रव्ये प्रायौ ज्ञेयौ| यदुक्तं सुश्रुते- “गणोक्तमपि यद्द्रव्यं भवेद्व्याधावयौगिकम्| तदुद्धरेत, प्रक्षिपेत्तु यन्मन्येद्यौगिकं तु तत्” (सु.चि.अ.१) इति| ये तु संयोगमहिम्ना कार्यकरा अगस्त्यहरीतक्यादयः, न तेष्वावापोद्धारौ कर्तव्यौ| एनमेव चार्थमभिप्रेत्योक्तं सुश्रुते- “एष चागमसिद्धत्वात्तथैव फलदर्शनात्| मन्त्रवत् सम्प्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन” (सु.चि.अ.१) इति||१४९||

क्रमप्राप्तमनुवासनद्रव्यमाह- अतः परमित्यादि| अत्र तैलमिति तैलभूतं सर्षपस्नेहादि| तैलप्राधान्यादिति स्थावरस्नेहेषु तिलतैलस्यैव प्राधान्यादित्यर्थः| एतेन तैले यो विधिः स सार्षपादौ बोद्धव्यः, तैलशब्देन तु सार्षपादीनामिह ग्रहणं तिलभवस्नेहस्य प्राधान्यप्रख्यापनार्थं ; तैलशब्देन सार्षपादीनां ग्रहणं भवत्येव| यदुक्तं सुश्रुते- “निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि” (सु.सू.अ.१५) इति||१५०||

परिशेष्याच्छिरोविरेचनान्याह- शिरोविरेचनेत्यादि| फलानि चेति चकारेण तस्मादुक्तद्रव्यादङ्गान्तरोपयोगं च दर्शयति| तेन शिग्रोर्वक्ष्यमाणत्वगुपयोगश्च भवति, एवमन्यत्राप्युदाहार्यम्| सुमुखादयः पर्णासभेदाः, तर्कारी जयन्ती| गण्डीरपुष्पी शमठः, वयस्था ब्राह्मी| वराङ्गं गुडत्वक्| इन्द्रियोपशयानीत्यनेन यानि लवणादीनि इन्द्रियानुपघातकानि तान्येव शिरोविरेचने योज्यानि; तथाऽपराणीति मधुराम्लकषायाण्यपि यानि शिरोविरेचने यौगिकानि||१५१||

सङ्ग्रहे लक्षणाचार्यशिष्याणामिति शास्त्राचार्यशिष्याणां परीक्षा, लक्षणं हि शास्त्रमुच्यते| कारणं च यदिति शास्त्रादिपरीक्षाकारणं च यदित्यर्थः, ‘एवम्भूतं शास्त्रममल इवादित्यः’ इत्यादिशास्त्रपरीक्षाकारणम्| आचार्यपरीक्षाकारणं तु ‘एवंविधो ह्याचार्यः’ इत्यादि| शिष्यपरीक्षाकारणं तु ‘अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यः’ इत्यादि| अध्येयम् अध्येतव्यं, तस्य विधिरध्ययनविधिरेव||१५२-१५४||

इदमुक्तमर्थजातमिति लक्षणाचार्यशिष्यपरीक्षादिरूपमभिधेयजातमुक्तम्| अर्थकान्तमिति यथा सम्बद्धार्थत्वादिना गुणेन कमनीयार्थं भवति तथोक्तमित्यर्थः| शब्दस्य वाक्ये योजनं शब्दसन्धिः| दोषादीनामित्यादिना विमानस्थानार्थसङ्ग्रहं करोति| हेतुमदिति उपपत्तिमद्यथा भवति तथा दोषादिमानादित्यर्थः| निरुक्तानीति निरुक्त्योक्तानि| निरुक्तिश्च दोषादयो विशेषेण मीयन्ते ज्ञायन्ते एभिरिति विमानानि||१५५-१५७||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||