೮. ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯವಿಮಾನಮ್

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಧಿತರೂಪಭ್ರಾನ್ತಿಜ್ಞಾನಮುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ಬುದ್ಧಿದೋಷಾದ್ಭವತಿ, ತೇನ ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧ್ಯುತ್ಪಾದಹೇತೂನಾಮಧ್ಯಯನಾಧ್ಯಾಪನತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಣಾಂ ಕಥನಾಯ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಃ| ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಕಾರಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಸಾಧನಸ್ಯಾಧ್ಯಯನವಿಧ್ಯಾದೇಸ್ತಥಾ ಕರಣಕಾರಣಾದೇಶ್ಚಾಭಿಧಾನಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೧-೨||

ಇಹಾಧ್ಯಯನವಿಧ್ಯಾದಿಷು ಕರ್ತವ್ಯೇಷು ಯಾದೃಕ್ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧ್ಯೇಯಂ, ತದೇವಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಿಪುರುಷಮುಪದರ್ಶ್ಯ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬುದ್ಧಿಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಗೌರವಂ ಬಹುಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ, ಲಾಘವಂ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೇತಿ ಕಾರ್ಯಗುರುಲಾಘವಮ್| ಕರ್ಮಫಲಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಫಲಮ್, ಏತಚ್ಚ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಫಲಮೀಪ್ಸಿತಮ್| ಅನುಬನ್ಧಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವಾಯತೀಯಂ ಫಲಮ್| ದೇಶಕಾಲಾವಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಾನುಗುಣೌ ದೇಶಕಾಲಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ಯುಕ್ತಿದರ್ಶನಾದುಪಪತ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಯದಿ ಭಿಷಗ್ಭವಿತುಮಿಚ್ಛುಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ತಾವದಾದಿತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನಲಕ್ಷಣೇ ಕಾರ್ಯೇ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಗೌರವಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ ನ ವರ್ತತೇ, ಯಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದಫಲೇನಾರೋಗ್ಯಾದಿನಾ ಅರ್ಥೀ ನ ಭವತಿ ಸ ಚ ತಥಾ, ಯಶ್ಚಾನುಪಾದೇಯಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನೇ ದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸ ಚ ತಥಾ, ಯಸ್ಯ ಚ ವಪುಷೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಲಃ ಸ ಚಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನಾನ್ತಗಮನಾಶಕ್ತತ್ವಾದೇವ ಯಥೋಕ್ತಾನುಪಪತ್ತಿದರ್ಶನಾದ್ಭಿಷಗ್ಭವಿತುಂ ನೇಚ್ಛತಿ, ಅತೋ ನ ತಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಪರೀಕ್ಷಾಮಪ್ಯುಪದಿಶಾಮಃ; ಯಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತವಿಪರೀತಧರ್ಮಯೋಗೀ ಸ ಚಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಯನೋಪಾದಾನಾದ್ಭಿಷಗ್ಬುಭೂಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ವಿವಿಧಾನೀತಿ ಅಗಣಿತಾನಿ| ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿ ಚ ಧೀರಪುರುಷಾಸೇವಿತಂ ಚ; ಕಿಂವಾ ಸುಮಹದ್ಯಶಸ್ವಿಧೀರಪುರುಷೈರಾಸೇವಿತಮಿತಿ ವಿಗ್ರಹಃ| ಆಪ್ತಜನಪೂಜಿತಮಿತಿ ಬಹುವಿಧೈರಾಪ್ತೈರ್ಯಥಾರ್ಹಮನುಮತಮ್| ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮಧ್ಯಾಲ್ಪಬುದ್ಧಯಸ್ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಶಿಷ್ಯಾಃ| ಅಪಗತಪುನರುಕ್ತಮಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ದೋಷಪಾಠಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾಧಿಕರಣವಶಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತತ್ ಪುನರುಕ್ತಮದೋಷಂ ಭವತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಅಧಿಕರಣವಶಾದ್ದುರ್ಗಾದ್ಗುಣದೋಷಪ್ರಾಪ್ತಿತೋಽರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ | ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಸಂಶಯತಃ ಶಿಷ್ಯಧಿಯಾಂ ಚಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್|| ಅಲ್ಪತೋಽನ್ತರಿತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಣೇಷ್ವಪಿ ಚ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿಸ್ತು| ಯತ್ತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಂ ನೇಷ್ಯತೇ ತದ್ವಿಭಾವ್ಯ ವಿವರಣಮ್” ಇತಿ| ಸ್ವಾಧಾರಮಿತಿ ಶೋಭನಾಭಿಧೇಯಮ್| ಅನವಪತಿತಮಿತಿ ಅಗ್ರಾಮ್ಯಶಬ್ದಮ್| ಅಕಷ್ಟಶಬ್ದಮಿತಿ ಅಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಚಾರ್ಯಶಬ್ದಂ, ಕಿಂವಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಭಿಧೇಯಶಬ್ದಮ್| ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನಮಿತಿ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಸಮರ್ಪಕವಾಕ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಾಗತಾರ್ಥಮಿತಿ ಪರಿಪಾಟ್ಯಾಗತಾರ್ಥಮ್| ಸಙ್ಗತಾರ್ಥಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾರ್ಥಮ್| ಅಸಙ್ಕುಲಪ್ರಕರಣಮಿತಿ ಅಮಿಶ್ರೀಭೂತಪ್ರಕರಣಮ್ | ಲಕ್ಷಣವದಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಪ್ರಧಾನಾರ್ಥಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾಖ್ಯಾಸಾಧಾರಣಧರ್ಮಕಥನವತ್; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಶಸ್ತಶಾಸ್ತ್ರಲಕ್ಷಣವತ್| ಉದಾಹರಣವದಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವತ್||೩||

ಅಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಮಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ತಸ್ಯಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾಮಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಮಿತಿ ಅವಾಮಬುದ್ಧಿಮ್| ಉಪಕರಣವನ್ತಮಿತಿ ಅನೇನಾನುಪಕರಣೇ ಗುರೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾವೃತ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ಕರ್ಮದರ್ಶನಂ ನ ಭವತಿ| ಅನುಪಸ್ಕೃತವಿದ್ಯಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರಜ್ಞಾನೇನ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೋಪಸ್ಕೃತಾ ವಿದ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಯ ಆಯುರ್ವೇದಜ್ಞಃ ಸಞ್ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಭವತಿ, ಸ ತು ನಿತರಾಮುಪಾದೇಯಃ| ಆರ್ತವ ಇತಿ ಯಥೋಚಿತಕಾಲಭವಃ||೪||

ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಬಹುದೃಷ್ಟಾನ್ತದರ್ಶನೇನ ಯೇನ ಯೇನ ಭಾವೇನಾಗ್ನ್ಯಾದಯಃ ಸೇವ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ತಥಾ ಗುರುಃ ಸೇವ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೃಢತಾಯಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯೇ| ಅಭಿಧಾನಸ್ಯೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಧಾನಸ್ಯ| ವಚನಶಕ್ತೌ ಅರ್ಥಕೀರ್ತನಸಾಮರ್ಥ್ಯೇ||೫||

ತತ್ರೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಢತಾದೌ| ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಾಯಿನಾ ಸಹ ಸಮ್ಭಾಷಣಮ್ | ಕಲ್ಯಃ ನೀರೋಗಃ| ಕೃತಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅನನ್ಯವ್ಯಾಪಾರತ್ವೇನಾಧ್ಯಯನಾಯ ಕೃತಕಾಲಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಾತರ್ವಾ ಉತ್ಥಾಯ, ಉಪವ್ಯೂಷಂ ವಾ ಉತ್ಥಾಯೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉಪವ್ಯೂಷಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷಾಯಾಂ ರಾತ್ರೌ| ಮನಪುರಃಸರಾಭಿರಿತಿ ಏಕಾಗ್ರಮನಃಪ್ರಣೀತಾಭಿಃ| ಸ್ವದೋಷಪರಿಹಾರಪರದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಸ್ವಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ, ಪರಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಂ ಪರಕೀಯಾಧ್ಯಯನದೋಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಮೀಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಮೀಪ್ಸಿತಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ ಬುದ್ಧ್ವಾಽರ್ಥತತ್ತ್ವಂ, ಬುದ್ಧ್ವಾ ಚಾಧೀಯಾನೋ ನಿರ್ದೋಷಾಧ್ಯಯನೋ ಭವತಿ, ಸಮ್ಯಗಧ್ಯಯನಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಪರಸ್ಯ ಸದೋಷಮಧ್ಯಯನಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಇತ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧಿರಿತಿ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಧ್ಯಯನವಿಧೇರುಪಸಂಹರಣಮ್| ಯಥೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾಽಧ್ಯಯನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಸುಸಙ್ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ| ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾಽಧ್ಯಯನಕಾಲವರ್ಜನಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನೇ ನಿಷಿದ್ಧಮೇವಾತ್ರಾಪಿ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ನ ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್||೬-೭||

ಇಹ ಶಿಷ್ಯಗುಣೇಷು ಋಜುಚಕ್ಷುರ್ಮುಖನಾಸಾವಂಶತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಸಹಜಲಕ್ಷಣತ್ವೇನೋಪಾದೇಯಾಃ; ಅತೋ ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೋ ಹಿ ಜಡೋ ಭವತಿ| ತದ್ವಿದ್ಯವೃತ್ತಮಿತಿ ಆಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾಚಾರಮ್| ನಿಭೃತಮಿತಿ ವಿನೀತಮ್| ಅನುದ್ಧತಮಿತಿ ಅನಹಙ್ಕೃತಮ್| ಅನುರಾಗಶಬ್ದೇನಾಧ್ಯಾಯನಾನುರಾಗ ಉಚ್ಯತೇ, ಅನುರಕ್ತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಗುರಾವನುರಕ್ತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾಽಪ್ಯನಲಸಮಿತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತೇನ ದಾಕ್ಷ್ಯಾದಾರಬ್ಧೇಽಪಿ ಕಾರ್ಯೇ ಬಹುಪ್ರಯಾಸಸಾಧ್ಯೇಽನಲಸಮಿತ್ಯಾಹ| ಅನುಶಿಷ್ಟಿಪ್ರತಿಕರಮಿತಿ ಆಜ್ಞಾಕರಮ್||೮||

ತಿಷ್ಯಃ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರಮ್, ಅಶ್ವಯುಗ್ ಅಶ್ವಿನೀ| ಶಶಿನಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಇತಿ ಉಕ್ತನಕ್ಷತ್ರೇಷ್ವಧ್ಯಯನಾರ್ಥಿನೋ ಯತಃ ಶಶೀ ಕಲ್ಯಾಣಕರೋ ಭವತಿ, ಉದಿತ ಏವ ಶಶಿನ್ಯಧ್ಯಯನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತ ಇತಿ ಅನುಕೂಲೇ ಮುಹೂರ್ತೇ; ಮುಹೂರ್ತಾಶ್ಚ ಶಿವಭುಜಗಾದಯಃ| ಮುಣ್ಡಃ ಕೃತವಾಪನಃ| ಗನ್ಧೇನ ಯುಕ್ತೋ ಹಸ್ತಃ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೋ ಗನ್ಧಹಸ್ತಃ| ಹಿರಣ್ಯಶಬ್ದೇನಾಘಟಿತಂ ಹೇಮ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಹೇಮಶಬ್ದೇನ ಚ ಘಟಿತಮ್| ಪರಿಧಯೋ ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಾ ಹೋಮಕುಣ್ಡಚತುಃಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ ಪಾಲಾಶಾದಿದಣ್ಡಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ಚೋಪಾರ್ಜಿತವಸ್ತುಸಾನ್ನಿಧ್ಯಮೇವ ಫಲಪ್ರದಮಿತಿ ಋಷಿವಚನಾದುನ್ನೀಯತೇ, (ತೇನ ಅನ್ಯೋಪಾಹೃತಮಪೀಷ್ಟಗನ್ಧಾದಿ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್)||೯-೧೦||

ಕಿಷ್ಕುರಿಹ ಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣಮ್| ಸುಪರಿಹಿತಮಿತಿ ಸುವೇಷ್ಟಿತಮ್| ಉಪಧಾಯೇತಿ ಆರೋಪ್ಯ| ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನ್ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಮನ್ತ್ರೇಣ ಮನ್ತ್ರಯಮಾಣ ಆಚಾರ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮಗ್ನಿಂ ಜುಹುಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾದ್ಯೃಗ್ಭಿರಾಶೀಃಪ್ರಯುಕ್ತಾಭಿಃ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಸ್ವಾಹಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೋಮಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಶಿಷ್ಯಶ್ಚೈನಮನ್ವಾಲಮೇತೇತಿ ಶಿಷ್ಯೋಽಪಿ ಗುರುಹೋಮಾನನ್ತರಮೇವ ಜುಹುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೨||

ತೇ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ತ್ವಯಾ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಪ್ರವಿಚರಿತವ್ಯಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಮ್| ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾದೌ ಕೃತ್ವೇತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಶರ್ಮ ಆಶಾಸಿತವ್ಯಂ, ತತಶ್ಚೇತರೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್| ಉಪವಿಶತಾ ಚೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಶುಣ್ಡಾ ಮದ್ಯಶಾಲಾ, ತತ್ಪ್ರಚಾರೀ ಶೌಣ್ಡಃ; ಅಶೌಣ್ಡಸ್ತು ತದಪ್ರಚಾರೀ| ಶುಕ್ಲಮಿವ ಶುಕ್ಲಂ, ನಿರ್ದೋಷತ್ವಾದೇತದ್ವಚನಮ್| ಯತ್ನವತಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಾಜ್ಞೋ ದ್ವಿಷ್ಟೋ ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಃ, ಯಸ್ತು ರಾಜಾನಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸ ರಾಜದ್ವೇಷೀ| ಆಚಾರಸ್ಯೋಪಚರಣಮಾಚಾರೋಪಚಾರಃ| ಅನಧ್ಯಕ್ಷಾಣಾಂ ವಾ ನ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಪ್ರವೃತ್ತಯ ಇತಿ ವಾರ್ತಾಃ| ತತ್ರೇತಿ ನ ವರ್ಣಯಿತವ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಸ್ಯ ಆತುರಪುತ್ರಪಿತ್ರಾದೇಃ; ಅನ್ಯತ್ರ ಉದಾಸೀನೇ ಜೀವಿತಹ್ರಾಸಕಥನಂ ಯಶಸ್ಕರಮೇವ| ನ ವಿಕತ್ಥಿತವ್ಯಂ ನ ಶ್ಲಾಘಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಆಪ್ತಾದಪಿ ಹೀತಿ ಅತ್ರಾಪ್ತಃ ಸತ್ಯವಾಗುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸತ್ಯಮೇವಾಪ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಯಥಾಕಾಲಪ್ರಾಪ್ತಮೇವ ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ನ ಚೈವ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದಾಯುರ್ವೇದೋಽಪಿ ಜ್ಞಾತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇನಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುದ್ಯಮಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ದುಸ್ತರೇ ಆಯುರ್ವೇದೇ| ಅನುಕ್ತಸದ್ವೃತ್ತಕರಣಾರ್ಥಮಾಹ- ಏತಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ|- ಏತಚ್ಚೇತಿ ‘ಅಥೈನಮಗ್ನಿಸಕಾಶೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮ್| ಏವಮ್ಭೂಯಶ್ಚ ವೃತ್ತಸೌಷ್ಠವಮಿತಿ ಉಕ್ತಸದೃಶಂ ಚ ಸಾಧುವೃತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೌಕ್ಯಂ ಲೋಕಾನುಮತಮ್| ಇತಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ, ತೇನ ಯದೇವಾಮಿತ್ರಸ್ಯ ಧನ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವಚಸ್ತದೇವಾನುವಿಧಾತವ್ಯಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಚ| ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇ; ನ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಧ್ಯಯನಫಲಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕ್ವಚಿದುಕ್ತಮ್||೧೪||

ಸಂಹರ್ಷಃ ಸ್ಪರ್ಧಾ, ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷೌ ಕರೋತೀತಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿಯೋಗಸಂಹರ್ಷಕರೀ| ವೈಶಾರದ್ಯಮಿತಿ ಪರವಚನಾಭಿಭವಪಾಣ್ಡಿತ್ಯಮ್; ಏತಚ್ಚ ಸಭಾಯಾಮಭ್ಯಾಸಾದ್ಭವತಿ| ಭೂಯೋಽಧ್ಯವಸಾಯಮಿತಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಮ್| ಅಥ ಕಥಂ ಶ್ರುತತ್ವಮಪಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಗುಹ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ತದಾಹ- ಜಲ್ಪನ್ ಪಿಣ್ಡೇನೇತಿ|- ಪಿಣ್ಡೇನೇತಿ ಸಾರೋದ್ಧಾರೇಣ| ನನು ಗುಹ್ಯಶ್ಚೇತ್ ಸಾರತಸ್ತತ್ ಕಥಮಯಂ ವಿಜಿಗೀಷುಸ್ತಮಾಹೇತ್ಯಾಹ- ಸಂಹರ್ಷಾದಿತಿ| ಸ್ಪರ್ಧಯಾ ತು ಗುಹ್ಯೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ವಿಜಯಾರ್ಥಮಭಿಧೀಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾ ನಯೇ ‘ಸಂವಾದ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾ ತು ಜಲ್ಪವಿತಣ್ಡಾರೂಪಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೧೫-೧೬||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಿಮಾಹ| ವಿಸ್ರಬ್ಧಃ ಕಥಯೇದಿತಿ ಜಲ್ಪವಿತಣ್ಡೋಕ್ತನಿಗ್ರಹಾಭೀತಃ| ಕಥಯೇದಿತಿ ಬ್ರೂಯಾತ್| ನಿಗೃಹ್ಯ ಚೈನಂ ನ ಹೃಷ್ಯೇದಿತಿ ಅನುಲೋಮಸಮ್ಭಾಷಾರೂಪವಾದೇ ಚ ಯಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಿ ತತ್ತ್ವವಿಘಾತೀನಿ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾಪಸಿದ್ಧಾನ್ತನ್ಯೂನಾಧಿಕರೂಪಾಣಿ, ತೈರಪಿ ನಿಗೃಹ್ಯ ನ ಹೃಷ್ಯೇತ್| ಜಲ್ಪೋಕ್ತನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಿ ತ್ವತ್ರಾಗ್ರಾಹ್ಯಾಣ್ಯೇವ| ಅವಿದಿತಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನೋಽವಿದಿತಮ್| ಅನುನಯೇಚ್ಚ ಸಮ್ಯಗನುನಯೇನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತೇನ ಚಾತ್ರ ಛಲಜಾತಿಪ್ರಯೋಗೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಶಿಕ್ಷಯತಿ| ತತ್ರ ಚಾವಹಿತಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಯಗನುನಯೇಽವಧಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೭||

ಇತರೇಣೇತಿ ಅವಿಶಿಷ್ಟೇನ| ವಾದೇ ತು ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಗುರುರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ವಾಽಧಿಕೃತಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ನ್ಯಾಯೇ- “ತಂ ಶಿಷ್ಯಗುರುಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವಿಶಿಷ್ಟಶ್ರೇಯೋರ್ಥಿಭಿರನಸೂಯುಭಿರಭ್ಯುಪೇಯಾತ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೪/೨/೪೦) ಇತಿ| ಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಮಿತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಕಥೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಜಲ್ಪೇ ವಿತಣ್ಡಾಯಾಂ ಚೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪರಾವರಾನ್ತರಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನ ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಪ್ರತಿಭಾದಿವಿಶೇಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಲ್ಪಾನ್ತರಮಿತಿ ಸಾಮಯಿಕಸರ್ವಾರ್ಥಾದಿವಿಶೇಷಿತಂ ಜಲ್ಪಕವಿಶೇಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||

ಗುಣವಿನಿಕ್ಷೇಪತ ಇತಿ ಗುಣಪರಿಮಾಣಾದುತ್ಕೃಷ್ಟಗುಣತ್ವೇನ ಪ್ರವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಪ್ರತ್ಯವರಃ ಹೀನಗುಣಃ, ಸಮಗುಣಃ ಸಮೋ ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನತ್ವೇವ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತಿ ನ ಕುಲಶೀಲಧರ್ಮಾದಿನಾಽಪಿ ಪ್ರವರಾದಿರಿಹಾಭಿಪ್ರೇತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಢಪರಿಷದಿತ್ಯತ್ರ ಮೂಢೇವ ಮೂಢಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕೃತ್ಯೇ, ಸರ್ವಥಾ ಮೂಢಾಯಾಂ ತು ನ ಕಶ್ಚಿದ್ಬ್ರೂತೇ| ನ ಕೇನಚಿದಿತಿ ನಾಧಮೇನಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆವಿದ್ಧಂ ವಕ್ರಮ್| ಕಥಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಉಪಹಸತಾ ಪರಂ ಪ್ರತಿವಾದಿನಮ್| ತಥಾ ಪರಿಷದಂ ನಿರೂಪಯತಾ ಆಕಾರೈರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಷ್ಟಶಬ್ದಮಿತಿ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಮ್| ನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ತ್ವಯಾ ನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ಕಷ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯ ಹ್ಯರ್ಥಂ ಮೂಢಾ ಪರಿಷನ್ನ ಜಾನಾತ್ಯೇವ, ತತಶ್ಚ ಕಷ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯಾನರ್ಥಕತಾಯಾಃ ಪರಿಷದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ | ತಥಾ ಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ವದಂಸ್ತ್ವೇವಂ ವಾಚ್ಯಂ- ಹೀನಾ ತೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೇತಿ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋಽಧ್ಯಯನಂ ಗುರುಮುಪಾಸ್ಥಾಯ ಪುನರಧೀಷ್ವ| ಪರ್ಯಾಪ್ತಮೇತಾವತ್ತ ಇತಿ ‘ಪಕ್ಷಾವಸಾದಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪರಿಕ್ಷೇಪಿಕಮಿತಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಿಕಶಬ್ದಮ್| ನಾಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ನ ಸಕೃತ್ಪರಾಭೂತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಕಹೇತುನಾ ಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ರೇಯಸಾ ಸಮಂ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಮೇಕೀಯಮತಮಾಹ; ನತ್ವೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆತ್ಮಮತಮಾಹ||೧೯-೨೦||

ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗುಣತಾಯಾಸ್ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯ ಬಲಂ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯದೋಷಬಲಮ್| ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮನ್ಯೇತೇತಿ ಯತ್ರ ವಾದವಿಷಯೇ ಪ್ರತಿವಾದಿನಮಧಿಕಂ ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪರಸ್ಯ ಪುರಃಸರವಾದವಿಷಯೇ ತಥಾ ವಾದೋ ನಿವರ್ತನೀಯಃ, ಯಥಾ ಆವಿಷ್ಕೃತಃ ಪ್ರಕಟೀಕೃತಃ ಸಭಾಯಾಂ ನಾಯೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್; ಅನಭೀಷ್ಟವಿಷಯೇ ತಥಾ ವಾದನಿವೃತ್ತಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಯಥಾ ಕೋಽಪಿ ನ ಜಾನಾತ್ಯೇವಂ ತತ್ರ ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರೈವೇತಿ ತತ್ರೈವ ಹೀನಪಕ್ಷೇ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಮಹತಾ ಸೂತ್ರಪಾಠೇನೇತಿ ಶ್ರುತಹೀನೋ ಹ್ಯಪರಿಚಯಾದ್ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಪಾಠಂ ಕರ್ತುಮಕ್ಷಮಃ | ವಿಜ್ಞಾನಹೀನಮಿತಿ ಅಜ್ಞಾತಾರ್ಥಮ್| ನಾನಾರ್ಥವಾಚಿನೇತಿ ಅನೇಕಾರ್ಥವಾಚಿನಾ, ಏಕವಿಧೇನೇತಿ ಏಕವಿಧೇನ ಶಬ್ದೇನ; ಪ್ರತಿಭಾಹೀನೋ ಹ್ಯನೇಕಾರ್ಥಂ ನಾವಧಾರಯತಿ ಯತ್ ಕೇನಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಯಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽನೇನ ಶಬ್ದ ಇತಿ| ವಚನಶಕ್ತಿಹೀನೋಽರ್ಧೋಕ್ತವಾಕ್ಯಾಕ್ಷೇಪಾನ್ನ ಪುನರ್ವಕ್ತಂ ಕ್ಷಮೋ ಭವತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅವಿಶಾರದಮಿತಿ ಅದೃಷ್ಟಸಭಮ್; ಅದೃಷ್ಟಸಭೋ ಹ್ಯಪತ್ರಪಣೇನಾತೀವ ಲಜ್ಜಿತಃ ಸನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಏವಮಿತಿ ‘ತದ್ಯಥಾ ಶ್ರುತಹೀನಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೨೧-೨೪||

ತಥಾಽಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಾದೇ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಗೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯನಭೂತಮಿತಿ ಅಭ್ಯಾಸಾನ್ಮಾರ್ಗೀಭೂತಮಿವ ಅಭ್ಯಸ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಸ್ಯ ಭೃಶದುರ್ಗಮಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದಿನೋಽವಿದಿತತ್ವೇನ ದುರ್ಗಮಿವ ದುರ್ಗಂ; ತತ್ ಪೂರ್ವಂ ಸನ್ಧಿತಯಾ ಪರಿಷದಾಽಽದೇಶಯೇತ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಪಕ್ಷಮಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಾದಿನಃ ಪಕ್ಷಂ ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥಂ ಸಭಾಯಾಂ ಯಥಾ ವಿಮುಖಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ವಾದಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್; ಏತೇನ ನಾಸ್ತಿ ಪರಲೋಕೋ ನಾಸ್ತಿ ಕರ್ಮಫಲಮಿತ್ಯಾದಿ ಯದಿ ಪರಸ್ಯ ಪಕ್ಷೋ ಭವತಿ, ತದೈತಸ್ಯ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕದ್ವಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಪಕ್ಷಸಾಧನಮುಚ್ಯತೇ, ತದೇವ ಪರಿಷದಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಉಪಸಂಹಿತಾಯಾಮಿತಿ ಸನ್ಧಿನಾ ಯುಕ್ತಾಯಾಂ ತೂಷ್ಣೀಮಾಸೀತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಉಪಸಂಹಿತಾ ಹಿ ಪರಿಷತ್ ಪರೋಕ್ಷೋಣಾಭಿಮತತ್ವೇನೋಪದರ್ಶಿತಮೇವ ಸರ್ವಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ತದಲಮಿಹಾತ್ಯರ್ಥವಚನೇನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಖಣ್ಡಕೇನೇತಿ ಭಾವಃ||೨೫||

ವಾದಮರ್ಯಾದಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾದಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ವಿಗೃಹ್ಯ ಪಕ್ಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷವಚನಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಯಾ ತು ತತ್ತ್ವಬುಭುತ್ಸೋರ್ವಾದ ಉಕ್ತಃ||೨೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾದಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಾದಾಭಿಜ್ಞೇಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾದೀನ್ಯುಪದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇಮಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಭಿಷಜಾಂ ವಾದಮಾರ್ಗೋ ಭಿಷಗ್ವಾದಮಾರ್ಗಃ| ವಾದಾದಯಃ ಸ್ವಯಮೇವಾಚಾರ್ಯೇಣಾಗ್ರೇ ವಿವ್ರಿಯನ್ತ ಇತಿ ನೇಹ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕಥನೇ ವಿವ್ರಿಯನ್ತೇ||೨೭||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾದಲಕ್ಷಣಮ್| ಇಹ ವಾದಶಬ್ದೇನ ವಿಗೃಹ್ಯವಾದೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ತತ್ತ್ವಬುಭುತ್ಸುವಾದಸ್ತು ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಯೈವೋಕ್ತಃ| ಶಾಸ್ತ್ರಪೂರ್ವಕಮಿತ್ಯನೇನಾರ್ಥಾದಿಕಲಹವಾದಂ ನಿಷೇಧತಿ| ತತ್ರ ವಾದೇ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾರೂಪತ್ವಾದೇವ ಛಲಜಾತಿನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಾನಂ ವಿಜಿಗೀಷಾಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೋ ಲಭ್ಯತೇ| ಪಕ್ಷಾಶ್ರಿತಯೋರಿತಿ ಪಕ್ಷಂ ಸಾಧಯತೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ, ವಿತಣ್ಡಾಯಾಮಪ್ಯುತ್ತರವಾದಿನಃ ಪರಪಕ್ಷದೂಷಣಲಕ್ಷಣಃ ಪಕ್ಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಂ ಸ್ವಮತಂ ನ ಸಾಧಯತೀತಿ ಭೇದಃ| ಯಥೈಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಜಲ್ಪೋದಾಹರಣಮ್| ಪರಪಕ್ಷೇ ದೋಷವಚನಮಾತ್ರಮಿತ್ಯನೇನ ನ ಸ್ವಪಕ್ಷಸಾಧನವಚನಂ ವೈತಣ್ಡಿಕಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೮||

ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ||೨೯-೩೦||

ಸ್ಥಾಪಯತಿ ಸಿದ್ಧಮರ್ಥಂ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧಯತೀತಿ ಸ್ಥಾಪನಾ| ಸಾ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಾಧಯತಿ| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಽಪಿ ಪರಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾಪನಾ ಭವತಿ, ಯತಃ ಪಞ್ಚಾವಯವಮೇವಾನುಮಾನಂ ಭವತಿ, ಸಾ ತ್ವಿಹ ಸ್ಥಾಪ್ಯತ್ವೇನೈವ ಲಬ್ಧೇತಿ ನ ಸ್ಥಾಪನಾಯಾಮಿಹೋದಾಹೃತಾ||೩೧||

ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಪದಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯವಸರಪ್ರಾಪ್ತಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ನಾಮೇತಿ ತಸ್ಯಾ ಏವೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ‘ಸ್ಥಾಪನಾ ನಾಮ’ ಇತ್ಯಾದಾವಪಿ ಪುನರುಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾಪದಗತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ವಿಪರೀತಾರ್ಥಸ್ಥಾಪನೇತಿ; ಪ್ರತಿಶಬ್ದೋಽಯಂ ವಿಪರೀತಾರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಾ ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕ್ಯಾಂ ಪ್ರಕರಣಸಮಾಖ್ಯಂ ಹೇತುದೂಷಣಮ್||೩೨||

ಹೇತುಶ್ಚಾವಿನಾಭಾವಲಿಙ್ಗವಚನಂ ಯದ್ಯಪಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಾಹಕಾಣಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯೇವ ಯಥೋಕ್ತಹೇತುಮೂಲತ್ವೇನ ಹೇತುಶಬ್ದೇನಾಹೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ತತ್ತತ್ತ್ವಮಿತಿ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩||

ಮೂರ್ಖವಿದುಷಾಂ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಲೌಕಿಕಾನಾಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಾಂ ಚ ಯೋಽರ್ಥೋಽವಿವಾದಸಿದ್ಧಃ ಸ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ಪಣ್ಡಿತಮಾತ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಯೋಽಪಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತ ಉಚ್ಯತೇ, ಸ ಯಾವನ್ನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧ್ಯತೇ, ನ ತಾವದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತತಾಮಾಸಾದಯತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಬುದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಮಾತ್ರೇಣ ಸಾಧ್ಯಸಾಧರ್ಮ್ಯಭಾವಾದಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಂ ವರ್ಣಯತಿ; ಯಃ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಿದ್ಧಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧಯತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಗ್ನ್ಯಾದಯಶ್ಚ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವೇನೋದಾಹೃತಾಃ; ತೇನೈತೇಷಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನೋದಾಹರಣಮಾದಿತ್ಯಾದಿವತ್ ಕ್ವಚಿದ್ದ್ವನ್ದ್ವೇಽಯಮಯಮಿವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೪||

ಉತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತರಶಬ್ದೇನೇಹ ಜಾತ್ಯುತ್ತರಮುತ್ತರಾಭಾಸಮೀಪ್ಸಿತಂ; ಯತೋಽಸಾಧಕಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾತ್ರಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಮೇವೋತ್ತರವಿಕರಣೇ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ನ್ಯಾಯೇ- “ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಜಾತಿಃ” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೮) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಾ ಜಾತ್ಯುತ್ತರಾ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸಮಾದಯೋಽಪ್ಯನುಕ್ತಾ ಇಹೈವಾನುಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಹೇತುಸಧರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಹೇತುಸದೃಶಾಃ| ಶೀತಕಃ ಶೀತಂ, ಹಿಮಶಿಶಿರವಾತಗತಾಃ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಶೀತಸ್ಯ ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜನಾ| ತೇನ ಹಿಮಾದೀನಾಂ ಹೇತೂನಾಂ ಯೇ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತೇ ಶೀತಕೇಽಪೀತಿ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಹೇತುವಿಕಾರಯೋರಿತಿ| ಪರೋ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿವಾದೀ ವದೇತ್| ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಕೋಥಪ್ರಪಚನೇ ‘ವಿಕಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಹೇತುವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ಹೇತುವೈಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಹಿಮಾದಿಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಹಿಮಾದಿಜನ್ಯಸ್ಪರ್ಶಾಃ, ಶರೀರಾವಯವದಾಹಾದಿವಿಕಾರೇ ಉಷ್ಣೇ ವಿಸದೃಶಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ತಾವದ್ ವೈಧರ್ಮ್ಯೋಕ್ತೇ ಹೇತೌ ವಿಪರ್ಯಯಾದ್ಯದಾ ಹೇತುಸಾಮ್ಯಮುತ್ತರಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ವಿಪರ್ಯಯೋ ಭವತಿ| ಏವಮೇವೋದಾಹರಣದ್ವಯಂ ಸವಿಪರ್ಯಯಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮುತ್ತರಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫-೩೬||

ಬಹುವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಹೇತುಭಿಃ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ನಿರ್ಣಯ ಇತಿ; ನಿರ್ಣೀಯತ ಇತಿ ನಿರ್ಣಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಲಕ್ಷಣಮಭ್ಯುಪಗಮಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ಬುದ್ಧಿವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವೇನ ಚೋಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಂ ವಿಭಜತೇ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ಷಡ್ರಸಾ ಅಷ್ಟೌ ರಸಾ ಇತಿ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೇಽಪಿ ವಾದೇ ಸ್ವಯುಕ್ತಿವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಬಲಾತ್ತು ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದೌ ಅಧಿಕರಣೇ ಇತಿ ಅಭಿಧೇಯಪ್ರಧಾನತ್ವೇ | ಅನ್ಯಾನ್ಯಪೀತಿ ಸಾಕ್ಷಾದನಭಿಧೀಯಮಾನಾನ್ಯಪಿ| ಅನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಆನುಬನ್ಧಿಕಂ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽಪ್ಯನುಗಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಮುಕ್ತಿಃ, ಸರ್ವಥಾಮುಕ್ತಸ್ತ್ವಶರೀರತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮ ನ ಕರೋತಿ; ಕಿಂವಾ ಆನುಬನ್ಧಿಕಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನ ಕರೋತಿ| ಸಿದ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದೀಹ ಕರ್ಮಫಲಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾಽಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ ಕರ್ಮ, ಫಲೋದ್ವಿಗ್ನೋ ಹ್ಯಯಂ ನ ತತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ; ಯದಿ ಚ ಮೋಕ್ಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಮುಕ್ತ ಇತಿ ವಚನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್; ತಥಾ ಯದಿ ಚ ಪುರುಷೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕಸ್ಯ ವಾ ಬನ್ಧಃ, ಕಸ್ಯ ವಾ ಮೋಕ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯದಾ ಜನ್ಮಾನ್ತರಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕರ್ಮಣೋ ಜನ್ಮಾನ್ತರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಮನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ; ನ ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿವದತಾ ಅಧಿಕರಣಬಲಾದೇವ ಸಿದ್ಧಾಃ ಸಿದ್ಧಾನ್ತತ್ವೇನ ಕರ್ಮಫಲಾದಯಃ ಸ್ವೀಕೃತಾ ಭವನ್ತಿ| ಅಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್- ಅಪರೀಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ||೩೭||

ಶಬ್ದಶಬ್ದೇನೇಹ ಸಙ್ಕೇತಬಲಾದರ್ಥಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ವರ್ಣಮಾಲೋಚ್ಯತೇ| ಆಪ್ತೋಪದೇಶಶಬ್ದಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಃ- ಪರಮಾಪ್ತಬ್ರಹ್ಮಾದಿಪ್ರಣೀತಃ, ತಥಾ ಲೌಕಿಕಾಪ್ತಪ್ರಣೀತಶ್ಚ; ಐತಿಹ್ಯಶಬ್ದೇನ ಪರಮಾಪ್ತಪ್ರಣೀತೋಽವರುದ್ಧಃ, ಲೌಕಿಕಾಪ್ತಪ್ರಣೀತಶ್ಚ ಶಬ್ದೈಕದೇಶರೂಪಃ ಸತ್ಯಪ್ರಕಾರವಿಹಿತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ವರ್ಣಸಮಾಮ್ನಾಯ ಇತಿ ವರ್ಣಮೇಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣಾನಾಂ ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಸಹಸ್ಥಾಯಿನಾಂ ಮೇಲಕೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕಸ್ಮೃತಿಸಮಾನರೂಪಿತ್ವೇನ ಕಿಂವಾ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಾನುಭವಜನಿತಸಂಸ್ಕಾರಸಹಿತಾನ್ತ್ಯವರ್ಣಾನುಭವಾರೋಹೇಣ ಮೇಲಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ದೃಷ್ಟಾರ್ಥ ಇತಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರೋಪಲಬ್ಧಿಯೋಗ್ಯಾರ್ಥಃ| ತ್ರಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರಿತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದಿಭಿಃ| ಷಡುಪಕ್ರಮಾ ಲಙ್ಘನಾದಯೋ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೋಕ್ತಾಃ| ಏತೇಷಾಂ ವಾಕ್ಯಾನಾಮಿಹೈವ ದೃಶ್ಯತೇಽರ್ಥ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾರ್ಥತ್ವಮ್| ಸತ್ಯವಿಪರ್ಯಯಃ- ‘ನ ಸನ್ತ್ಯಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ||೩೮||

ಆತ್ಮನೇತಿ ಮನಸಾ, ತೇನ ಮಾನಸಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಸುಖಾದ್ಯಮವರುಧ್ಯತೇ| ಇನ್ದ್ರಿಯೈಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಬಾಹ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸ್ವಯಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಾದುಪಲಭ್ಯತೇ; ಅನೇನ ಚೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಾರೇ ಸತ್ಯಪಿ ಯದನುಮಾನವಿಜ್ಞಾನಂ ತದಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೯||

ತರ್ಕೋ ಯುಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷ ಇತ್ಯನುಮಾನಲಕ್ಷಣಂ ವಿವಿಧರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಏವ ವ್ಯಾಕೃತಮ್| ಅನುಮಾನೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಅಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ||೪೦||

ಅಲೌಕಿಕಾಪ್ತೋಪದೇಶ ಐತಿಹ್ಯಪದೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ವೇದಾದಿರಿತಿ||೪೧||

ಯದನ್ಯೇನೇತ್ಯಾದೌ ಅನ್ಯೇನೇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ, ಅನ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ಯ| ಸಾದೃಶ್ಯಮಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಸಾದೃಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಞ್ಜ್ಞಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತಯಾ ಅಧಿಕೃತ್ಯ; ಯದಾ ತು ಭಟ್ಟನಯೇನೋಪಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ತದಾ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತಯಾ ಅಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಯೋಜನೀಯಂ, ತೇಷಾಂ ಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತಿರುಪಮಾನಾರ್ಥಃ| ನ್ಯಾಯೇ ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಞ್ಜ್ಞಿಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರತೀತಿರುಪಮಾನಫಲಂ, ತಚ್ಚ ಪ್ರಥಮವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದ್ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಪ್ರಸಿದ್ಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಮುಪಮಾನಮ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೧/೬) ಇತಿ| ದಣ್ಡೇನ ದಣ್ಡಕಸ್ಯೇತಿ ದಣ್ಡೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇನಾಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಸ್ಯ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಪ್ತಾಚ್ಛ್ರುತವಾನ್ ಕುಮ್ಭಕಾರದಣ್ಡವದ್ವಿಕಾರದರ್ಶನೇ ಸತ್ಯಯಮಸೌ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ, ಕಿಂವಾ ಭಟ್ಟನಯೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ದಣ್ಡಗತಂ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಪ್ರಸಿದ್ಧದಣ್ಡಕಾಖ್ಯವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧಿತಯಾ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರಣೇ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಇಷ್ವಾಸೇನೇತಿ ಇಷುಮೋಕ್ಷಕೇಣ, ಯಥಾ ಇಷುಮೋಕ್ಷಕೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯೇಽನತಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ ನಾಪರಾಧ್ಯತೇ, ತಥಾಽಽರೋಗ್ಯದೇನ ವೈದ್ಯೈನ ವೈದ್ಯಗುಣೈರಾತುರಂ ಸಾಧಯತಾ||೪೨||

ಸನ್ದೇಹಲಕ್ಷಣಾನುಸನ್ದಿಗ್ಧೇಷ್ವರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯನೇನ ಸನ್ದೇಹಯೋಗ್ಯಂ ವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನೇನ ಚ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತ “ಸಮಾನಾನೇಕಧರ್ಮೋಪಪತ್ತೇಃ” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೧/೨೩) ಇತ್ಯಾದಿವಚನಾದ್ ವಿಷಯಂ ಸಂಶಯಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಂಶಯಲಕ್ಷಣಮ್ “ಅನಿಶ್ಚಯಃ” ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅನಿಶ್ಚಯಃ ಪಾಕ್ಷಿಕವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಾವಮರ್ಶಕರಂ ಜ್ಞಾನಂ, ಯಥಾ- ಸ್ಥಾಣುರ್ವಾ ಪುರುಷೋ ವೇತಿ| ದೃಷ್ಟಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸಂಶಯೋತ್ಪತ್ತಿಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ| ತತ್ರಾಯುಷ್ಯಲಕ್ಷಣೋಪೇತಾನಾಮಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶೀಘ್ರಭಙ್ಗೇ ತಥಾ ಸಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಚಿರಜೀವನೇ ದೃಷ್ಟೇ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಿಃ| ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚಾಕಾಲಮೃತ್ಯುರ್ನಾಸ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಿಃ||೪೩||

ಯದರ್ಥಮಿತಿ ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್| ಪ್ರಸಹೇತೇತಿ ಮಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೪||

ಸವ್ಯಭಿಚಾರಮಿತಿ ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ನೇತಿ ನ ಭವೇದಿತಿ| ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಂ ಚಾತ್ರೌಷಧಂ ಯೌಗಿಕತ್ವಾಯೌಗಿಕತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಶಯಜನಕಮೇವ; ತೇನ ಸಂಶಯೇನ ಸಮಭೇಕತಾ ನ ಶಙ್ಕನೀಯಾಽನೈಕಾನ್ತಿಕಸ್ಯ||೪೫||

ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಇಹೈವ ಪರೀಕ್ಷಾಪ್ರಕರಣೇ; ಕಿಂವಾ ರಸಾಯನೇ “ಭೇಷಜಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಚ ತತ್” (ಚಿ.ಅ.೧ಪಾ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೪೬||

ಅರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತಿ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಉಕ್ತೇನೇತಿ ವಚನಾಚ್ಛ್ರುತಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರೇವ ವಿವಕ್ಷಿತಾ, ದೃಷ್ಟಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರಪಿ ತ್ವೇತತ್ಸಾಮಾನ್ಯತ್ವೇನೈವ ಜ್ಞೇಯಾ| ಇಯಂ ಚಾರ್ಥಾಪತ್ತಿರನ್ಯಥೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ನ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಕರಣೇ ಪಠಿತಾ, ಯಾ ತು ದೋಷರಹಿತಾ ಸಾಽನುಮಾನಾನ್ತರ್ಗತೈವೇತಿ ಭಾವಃ| ಯೋ ಹ್ಯಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯೋಽಪಿ ನ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ಪ್ರತಿ ‘ನಾಯಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತಿವಚನಮೇವಾಸಮರ್ಥವಿಶೇಷಣತಯಾ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಾಪತ್ತಿರ್ನೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ, ಉಭಯಥಾಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೇ ಹಿ ‘ಅಸಾಧ್ಯಃ’ ಇತ್ಯೇತಾವದೇವ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರಣೇ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪೭-೪೮||

ಸಮ್ಭವತಿ ವಿದ್ಯತೇ ಅಸ್ಮಾದಿತಿ ಸಮ್ಭವಃ, ಕಾರಣಂ ಹಿ ಅವ್ಯಕ್ತಸ್ವಜನ್ಮಕಾರ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಯತಃ ಕಾರಣಂ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದಿಮತೇ ಕಾರ್ಯಯುಕ್ತಮೇವ| ತೇನ ಷಡ್ಧಾತೌ ಗರ್ಭೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಏವಮಹಿತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿರಸ್ತ್ಯೇವ, ಸ ಉತ್ತರಕಾಲಂ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತೇನೋಕ್ತಮ್| ತತಶ್ಚ ಯದನ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಭವೋದಾಹರಣಮುಕ್ತಂ ಯಥಾ- ‘ಸಮ್ಭವತಿ ಖಾರ್ಯಾಂ ದ್ರೋಣ’ ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ಸಮಾನಮೇತದಪ್ಯುದಾಹರಣಂ ಭವತಿ||೪೯||

ಅನುಯೋಜ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ- ಸಾಮಾನ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ||೫೦||

ಅನನುಯೋಜ್ಯಮಾಹ- ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣೇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನುಯೋಜ್ಯದ್ವಯೋದಾಹರಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫೧||

ಅನುಯೋಗಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶ್ನ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಯಥೋಕ್ತಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಪ್ರಶ್ನೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಯಥಾಽತ್ರೈವ ‘ತತ್ರ ಚೇದ್ಭಿಷಕ್ ಭಿಷಜಂ ಪೃಚ್ಛೇದ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾವದುಕ್ತಂ ತತ್ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಅತ್ರೈವ ಚೈಕದೇಶೋಽಪಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ||೫೨-೫೩||

ವಾಕ್ಯದೋಷಾನುದಾಹರತಿ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥ ಇತಿವಚನೇನ ಛಲಹೇತ್ವಾಭಾಸಾದಿಪದಗೃಹೀತಾನಪಿ ವಾಕ್ಯದೋಷತ್ವೇನ ದರ್ಶಯತಿ; ಛಲಾದಯೋ ಹಿ ವಾಕ್ಯದೋಷಾ ಏವ, ಪರಂ ಪೃಥಗ್ಗೃಹೀತತ್ವಾದಿಹ ನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಸಿದ್ಧಾದಯೋಽನಯಾ ಭಾಷಯಾ ಸೂಚ್ಯನ್ತೇ ವಾಕ್ಯದೋಷಾಃ| ಯದ್ವೇತ್ಯಾದೌ ಯದಾ ಪುರುಷನಿತ್ಯತ್ವೇ ಯೇ ಹೇತವ ಉಕ್ತಾ ‘ಅನಾದಿತ್ವಾತ್, ಅಕೃತಕತ್ವಾತ್, ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್’ ಇತಿ, ತೇಷು ಯದಿ ಸಕಲಹೇತ್ವಭಿಧಾನಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಏಕಂ ಹೇತುಂ ಬ್ರೂತೇ, ತದಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸ್ಯ ನ್ಯೂನಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನ್ಯೂನಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯದಾ ಹೇತುರ್ವಕ್ತವ್ಯಸ್ತದಾ ಏಕ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯೋ ಯುಜ್ಯತೇ, ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್; ತೇನ ತತ್ರ ಬಹುಹೇತುಕಥನಮೇವಾಧಿಕತ್ವಾದ್ದೋಷ ಏವ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತ ಇತಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಃ| ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಮೌಶನಸಂ ಚ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಅಪ್ರತಿಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥಮಿತ್ಯನೇನ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಯದಿ ಧನೈಷಣಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಗತಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಸ್ತೋಕಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಯಮಾನಮಾಯುರ್ವೇದೋಪಕಾರಕತ್ವೇನ ನಾಧಿಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪುನರಕ್ತದೋಷಾದಿತಿ ದೋಷವತಃ ಪುನರುಕ್ತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷವತ್ತ್ವಂ ಚ ಯಥಾ ಪುನರುಕ್ತಸ್ಯ, ತಥೋಕ್ತಮೇವ| ಪಞ್ಚವರ್ಗವದಿತಿ ಕ-ಖ-ಗ-ಘ-ಙಾದಿವರ್ಗಸಮುದಾಯವತ್, ತತ್ರ ತ್ವಭಿಧೇಯೋಽರ್ಥೋ ನ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಅರ್ಥವದಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪದರೂಪತಯಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಮ್| ಪರಸ್ಪರೇಣಾಯುಜ್ಯಮಾನಮಿತಿ ವಾಕ್ಯರೂಪತಯಾಽರ್ಥಾಪ್ರತ್ಯಾಯಕಂ; ಚಕ್ರಾದಯೋ ಹಿ ಶಬ್ದಾಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ನ ವಾಕ್ಯರೂಪಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿರುದ್ಧೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ಯಥಾ ಶೀತಂ ಜಲಂ ತಾಪಕಂ ತಥಾ ಜ್ವರೋಽಪೀತಿ| ಸಿದ್ಧಾನ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಯಥಾ- ವೈದ್ಯೋ ಬ್ರೂತೇ- ನ ಭೇಷಜಂ ರೋಗಹರಮಿತಿ; ಆಯುರ್ವೇದೇ ಚತುಷ್ಪಾದಮೇವ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏವ, ತಥಾ ಚತುಷ್ಪಾದಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಮಯಕೃತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಏವಂ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಮಾಲಭ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸಮಯಕೃತಾ| ತತ್ರ ಯದಿ ಸ್ವಸಮಯವಿಪರೀತಮಭಿದಧಾತಿ ತದಾ ಸಮಯವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ||೫೪||

ಅನನುಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ನಾನುಯೋಗಾರ್ಹಮ್||೫೫||

ಛಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಶಠಮಿತಿ ವಞ್ಚನಾಪ್ರವೃತ್ತಮ್| ಅರ್ಥವದಿವಾಭಾಸತ ಇತ್ಯರ್ಥಾಭಾಸಃ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಅಪಾರ್ಥಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಗತಸಮೀಚೀನಾರ್ಥತ್ವೇನ ವಾಗ್ವಸ್ತುಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಛಲಂ ಹ್ಯಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಾದರ್ಥಾನ್ತರಂ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯ ಪರವಚನೋಪಘಾತಾಯ ಪ್ರತಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ನ್ಯಾಯೇ “ವಚನವಿಘಾತೋಽರ್ಥವಿಕಲ್ಪೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ಚ್ಛಲಮ್” (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೦) ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಾಕ್ಛಲೇ ಏವೋಪಚಾರಚ್ಛಲಂ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಶಬ್ದೋಕ್ತೇ ಹ್ಯರ್ಥೇ ವಕ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾದರ್ಥಾನ್ತರಕಲ್ಪನಾ ವಾಕ್ಛಲಂ; ತೇನ ‘ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಞ್ಚಶಬ್ದೋ ಮುಖ್ಯಃ ಸನ್ ಮಞ್ಚೇ ವರ್ತತೇ, ಉಪಚಾರಾತ್ತು ಮಞ್ಚಸ್ಥೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಮಞ್ಚಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೇ ಸತಿ ‘ಕಥಮಚೇತನಾ ಮಞ್ಚಾಃ ಕ್ರೋಶನ್ತಿ’?, ಇತ್ಯಾಕ್ಷೇಪೋ ವಾಕ್ಛಲ ಏವ ಪ್ರವಿಶತೀತಿ ಭಾವಃ| ನವತನ್ತ್ರೋಽಯಮಿತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಕ್ತಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಲಕ್ಷಣಮತ್ರಾನುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮೇವ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯಥಾ- ‘ಸಮ್ಭವತೋಽರ್ಥಸ್ಯಾತಿಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾದಸಮ್ಭೂತಾರ್ಥಕಲ್ಪನಾ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಮ್’ (ನ್ಯಾ. ದ. ೧/೨/೧೩) ಇತಿ| ಸತ್ ಸತ್ಪ್ರಶಮಾಯೇತಿ ಸತಾ ಸತಃ ಪ್ರಶಮಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ತವ ಮತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಚ್ಛಲವಾದೀ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾವಿವಕ್ಷಿತೇನ ಸತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಚ್ಛಲಂ ಭವತಿ||೫೬||

ಅಹೇತುಃ ಅಸಾಧಕಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕ್ರಿಯತೇ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಧಿಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕರಣಂ ಪಕ್ಷಃ , ತೇನ ಸಮಃ ಪ್ರಕರಣಸಮಃ| ಅನ್ಯಃ ಶರೀರಾದಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾಂ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಂ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾತ್ಮನಃ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಅತೋ ವಿಧರ್ಮಿಣೇತಿ ಶರೀರಾದನಿತ್ಯಾದ್ವಿಧರ್ಮಿಣಾ ನಿತ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯ ಏವ ಪಕ್ಷ ಇತ್ಯನೇನಾನ್ಯತ್ವಂ ಚ ಶರೀರಾದಾತ್ಮನೋ ನ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಸತಿ ಹಿ ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಚೇತನಾಧಾರಸ್ಯ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸಿಧ್ಯತಿ; ಚಾರ್ವಾಕಪಕ್ಷೇ ತು ಶರೀರಮೇವ ಚೇತನಮನಿತ್ಯಂ ಚೇತಿ ತಂ ಪ್ರತ್ಯುಭಯಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಂ; ನ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಧನಂ ಭವತಿ, ಅಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಯಮಾಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಮಾಹೇತಿ ಆಯುರ್ವೇದೈಕದೇಶಾಭಿಧಾನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಚಿಕಿತ್ಸಕಗಮಕತ್ವೇನ ಸಂಶಯಹೇತುಃ, ಏಕದೇಶಕಥನಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನಭ್ಯಾಸೇಽಪಿ ಕುತಶ್ಚಿಚ್ಛ್ರವಣಾದಪಿ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ನ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶೇಷಯತೀತಿ ನ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದಹೇತುಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ಚಾಹೇತುರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತೋ ಹೇತುರಹೇತುಃ ಸಂಶಯೋಚ್ಛೇದೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣ್ಯೇನ ಸಾಧ್ಯೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ಸಮ ಇತಿ ವರ್ಣ್ಯಸಮಃ| ವರ್ಣ್ಯಃ ಶಬ್ದ ಇತಿ ಅಸ್ಪರ್ಶತ್ವಯೋಗಾದನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಶಬ್ದೋಽಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ, ನ ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಭವತಿ| ಉಭಯವರ್ಣ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತಿ ಉಭಯತ್ರ ವರ್ಣ್ಯೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇ ಚ ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೭||

ಯತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ ತತ್ ಪಶ್ಚಾದುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಯಥಾ ನಿಗಮನಮಭಿಧಾಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞೋಚ್ಯತೇ| ನಿಗ್ರಹಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ನಿಗ್ರಹಣೀಯಂ ಜ್ಞಾತಮ್||೫೮||

ಹೇತೋರ್ದೋಷವಚನಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಲಾತ್ಯಯಾಪದಿಷ್ಟಾಸಿದ್ಧಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪೀಹಾನುಕ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್; ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ತ್ವಹೇತವ ಉಕ್ತಾಃ| ಹೇತುವದಾಭಾಸನ್ತ ಇತಿ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾಃ||೫೯||

ಯಥಾ ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕರಣಸಮತ್ವೇನೋಕ್ತಹೇತೌ ದೋಷಮುದ್ಧರತಿ| ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವದಾ| ಜೀವಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಸ್ಮರಣಾದೀನಿ| ತಸ್ಯಾಪಗಮಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯನೇನ ಮೃತಶರೀರೇ ಚೇತನಾದ್ಯಭಾವಾದನ್ಯದೇವ ತತ್ಕಾರಣಮುನ್ನೀಯತೇ, ಯದಪಗಮಾನ್ನ ಚೇತಯತೇ ಮೃತಶರೀರಂ, ತಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ವಮಾತ್ಮನಃ ಸಿದ್ಧಂ, ತತಶ್ಚ ಶರೀರಾದನ್ಯತ್ವಾಚ್ಛರೀರವಿಧರ್ಮಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವವ್ಯುತ್ಪಾದಿತೇನ ನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ನಿತ್ಯಶ್ಚೇತಿ||೬೦-೬೧||

ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಾಭ್ಯುಪಗಮೋ ಯಥಾ- “ಭವಾನ್ ಚೌರ” ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಸ್ವದೋಷಮಪರಿಹೃತ್ಯ ವಚನಂ- ಭವಾನಪಿ ಚೌರ ಇತಿ| ಏತದ್ಧಿ ವಚನಂ ಸ್ವೀಯಮನಿಷ್ಟಂ ಚೌರತ್ವಂ ಪರಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಂ ಚೌರತ್ವಮಭ್ಯನುಜಾನಾತಿ| ತದೇವಂ ವಚನಂ ನ್ಯಾಯೇ “ಮತಾನುಜ್ಞಾ” ಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ||೬೨-೬೪||

ನಿಗ್ರಹಸ್ಯ ಪರಾಜಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಿವ ಸ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್| ಪರಿಷದಿ ವಿಜ್ಞಾನವತ್ಯಾಮಿತ್ಯನೇನ ಯದಿ ಪರಿಷತ್ತಸ್ಯ ತ್ರಿರಭಿಹಿತಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಪ್ರತಿವಾದೀ ಚ ನ ಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯಾನಪ್ಯುಕ್ತಾನೇವ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನತ್ವೇನಾಹ - ಅನನುಯೋಜ್ಯಸ್ಯಾನುಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ವ್ಯಾಕೃತಾ ಏವ| ಅತ್ರ ಚಾಪ್ರತಿಭಾದಯೋಽಪಿ ನ್ಯಾಯೋಕ್ತಾ ಅನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಭಿಃ, ಆಯುವೇದೇ ತಥಾವಿಧೋಪಕಾರಕತ್ವಾಭಾವಾದೇತತ್ ಪ್ರಪಞ್ಚವಿಷಯಮಪಿ ನ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ; ನ್ಯಾಯವಿದಾಂ ತ್ವೇತದನುಕ್ತಮಪಿ ಸುಗಮಮೇವ , ತದವೇದಿನಾಂ ಚ ಮನಾಕ್ಪ್ರಪಞ್ಚೋಕ್ತಮಪಿ ನಾಲಂ ಜ್ಞಾನಾಯೇತ್ಯಲಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ||೬೫-೬೬||

ಇದಾನೀಂ ಯಥೋಕ್ತವಾದ ಏವಾಯುರ್ವೇದೇ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಿಭಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯೈವ ವಾದಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ- ವಾದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಾದವಿಷಯಾಃ ಸನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಅತ್ರ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಧಿಕರಣೇಷು ‘ಸನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅವ್ಯಾಪಕಂ ವೇತಿ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾದೋ ವಿಗ್ರಹಃ ಶರೀರಮಿವ ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಾದವಿಗ್ರಹಾ ಜಲ್ಪಭೇದಾ ವಿತಣ್ಡಾಭೇದಾಶ್ಚ| ಪ್ರಶಸ್ತಬುದ್ಧಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಕಥಂ ವಾದಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ| ನ ಕೇವಲಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಿದ್ಧಿಂ ಕರೋತ್ಯನುಪಹತಾ ಬುದ್ಧಿಃ, ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಾರಮ್ಭಸಿದ್ಧಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೬೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಬುದ್ಧೇರ್ವರ್ಧನಕಾರಣತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧ್ಯಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇಣಾಯುರ್ವೇದೋಪಯುಕ್ತಕಾರಣಾದ್ಯಭಿಧಾಯಕಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಕರಣಾನಿ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧನಾನ್ಯಭಿಧಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ಇಮಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಾನುಗುಣಪದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾನಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸಾಧು ಭವತಿ ತಾನ್ಯಾಹ- ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನ ಇತಿ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ವರ್ತಮಾನಃ| ಇಷ್ಟಂ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಫಲಮನುಬನ್ಧಶ್ಚಾಯತೀಯಫಲಂ ಯಸ್ಯ ತದಿಷ್ಟಫಲಾನುಬನ್ಧಮ್||೬೮||

ಉಕ್ತಾನಿ ಕಾರಣಾದೀನಿ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಯದಿತಿ ಕಾರಣಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಾನ್ನಪುಂಸಕಮ್| ಕರೋತೀತಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ಕರೋತಿ| ತೇನೇಹ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಕಾರಣಂ ಕರ್ತೃಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ||೬೯||

ಕರಣಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಕರಣಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕರಣಾಯೇತಿ ಕರ್ತುಃ ಸಮ್ಪಾದ್ಯೇ ಕಾರ್ಯೇ ಸನ್ನಿಹಿತಂ ಸಹಕಾರಿತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ| ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಾವಿತಿ ಕಾರ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ| ಯತಮಾನಸ್ಯೇತಿ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ವತಃ| ಏತೇನ ಯಃ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣಾನ್ತರಪ್ರೇರಕಃ, ಸ ಚಾತ್ರ ಕರ್ತಾ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯತ್ತು ಕರ್ತ್ರಧೀನವ್ಯಾಪಾರೇ ಸಾಧಕತಮಂ, ತತ್ ಕರಣಮ್| ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ ತಸ್ಯೈವ ಮುಖ್ಯಂ ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಯತ್ನಯುಕ್ತತ್ವಾದಿತರಕಾರಣಪ್ರೇರಕೋ ಭವತಿ, ಅಚೇತನೇ ತು ಕರ್ತೃತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಭಾಕ್ತಃ||೭೦||

ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಃ| ಯೇತ್ಯಾದಿ ಯಾ ಯೋನಿಃ ಕಾರಣರೂಪಾ ವಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ರೂಪಾನ್ತರಮಾಪದ್ಯಮಾನಾ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ ಕಾರ್ಯರೂಪಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಘಟಸ್ಯ ಮೃತ್ತಿಕಾ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಃ; ಮೃದೇವ ಹ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಘಟೋ ಭವತಿ||೭೧||

ಅಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಮಭಿಸನ್ಧಾಯೇತಿ ಕರ್ತವ್ಯತಾಬುದ್ಧಿಂ ಸ್ಥಿರೀಕೃತ್ಯ||೭೨||

ಕಾರ್ಯಫಲಶಬ್ದೇನೇಹ ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಕಾರ್ಯಫಲಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯಥಾ- ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಯ ಘಟಕರಣೇ ತನ್ಮೂಲ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಃ; ಅನುಬನ್ಧಸ್ತ್ವಾಯತೀಯಂ ಫಲಂ, ಯಥಾ- ಘಟಮೂಲ್ಯವಿನಿಯೋಗಃ ಕುಟುಮ್ಬಪೋಷಣಾದೌ||೭೩||

ಅನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಉತ್ತರಕಾಲಂ ಕರ್ತಾರಮುಪತಿಷ್ಠತೇ| ಶುಭೋ ವಾಽಪ್ಯಶುಭೋ ವೇತಿ ಶುಭಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಶುಭಃ, ಅಶುಭಸ್ಯ ಚಾಶುಭಃ||೭೪||

ದೇಶಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಮಿತಿ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣೋಽನನುಗುಣೋ ವಾ ಆಧಾರರೂಪೋ ದೇಶಃ||೭೫||

ಪರಿಣಾಮ ಇತಿ ಪರಿಣಾಮೀ ಋತ್ವಯನಾದಿರೂಪಃ ಕಾಲಃ| ತೇನ ನಿತ್ಯಗಂ ಕಾಲಂ ನಿರಸ್ಯತಿ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯನಪೇಕ್ಷಣೀಯತ್ವಾತ್||೭೬||

ಪ್ರವೃತ್ತೇಶ್ಚೇಷ್ಟಾದಿಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್||೭೭||

ಉಪಾಯಮಾಹ- ಉಪಾಯಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌಷ್ಠವಮಿತಿ ಸುಷ್ಠುತ್ವಂ ಕರ್ತ್ರಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣಯೋಗಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಾನುಗುಣ್ಯೇನಾವಸ್ಥಾನಂ, ಯಥಾ- ಭೇಷಜಸ್ಯ ಶಿರೋವಿರೇಚನಕಾರಕಸ್ಯ ತಾಪನಪಿಚುದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ; ಯಥಾ ವಾ ಪಟಕಾರಣಾನಾಂ ತನ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಪಟವಾಪನಯೋಗ್ಯತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್| ಏತಚ್ಚೋಪಾಯರೂಪಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಕಾರ್ಯಾದಿತ್ರಿಕರಹಿತಾನಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಾಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರಮಾಹ - ಕಾರ್ಯಾಣಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಕ ಇತ್ಯತಸ್ತೂಪಾಯ ಇತಿ| ಅಸತ್ಯುಪಾಯೇ ಕಾರಣಾದೀನಿ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಾದಿಷೂಪಾಯತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಾಯೋ ಹಿ ಕಾರ್ಯಕಾರಕಃ, ತತ್ರ ಕೃತೇ ಉತ್ಪನ್ನೇ ಕಾರ್ಯೇ ನೋಪಾಯಾರ್ಥೋಽಸ್ತಿ, ನ ಹಿ ಕೃತಂ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯತೇ; ತೇನ ಕಾರ್ಯಗತಮಪ್ಯುಪಾಯತ್ವಂ ನ ಪುನಃ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪಾದೇ ಸ್ವೀಕುರ್ಮಃ| ಅಥಾನುತ್ಪನ್ನೇ ಕಾರ್ಯೇ ಉಪಾಯರೂಪತಾ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ ತದಾತ್ವೇ; ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತದಾತ್ವೇ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಾರ್ಯಮೇವ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ತದಾತ್ವೇಽಪ್ಯುಪಾಯತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತೀತಿ| ಯದಾ ಚ ಕಾರ್ಯ ಏವೋಪಾಯತ್ವಮುಪಾಯೋತ್ತರಕಾಲೀನತ್ವೇನ ನಾಸ್ತಿ ತದಾ ಕಾರ್ಯೋತ್ತರಕಾಲಜಯೋಃ ಫಲಾನುಬನ್ಧಯೋರಪಿ ಉಪಾಯಾರ್ಥೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಕೃತಾಚ್ಚೋತ್ತರಕಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೭೮||

ಉಪಸಂಹರತಿ- ಏತದಿತ್ಯಾದಿ||೭೯||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಂ ಕಾರಣಾದಿದಶಕಂ ವೈದ್ಯೋಪಯುಕ್ತಭಿಷಗಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯಿತುಂ ತತ್ರ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಕರಣಮಾರಭತೇ| ಅಭಿಷಗ್ವೇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭಿಷಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕತಿವಿಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ ಕತಿಪ್ರಕಾರಂ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಗುಣನಿವೃತ್ತ್ಯನುಗುಣಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಯೋರೇಕತ್ರ ಮೇಲಕೇ| ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಮಿತಿ ನಿಷ್ಠಾ ನಿಶ್ಚಯಸ್ತದ್ಭವಂ ನೈಷ್ಠಿಕಂ; ಕಿಂ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೦||

ಯದಿ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇದಿತಿ ಯದಿ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಪ್ರವೃತ್ತತ್ವೇನ ಮೋಹಯಿತುಮಿಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೇತಿ ಬಹುವಿಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಧಿರೂಪೋ ಭೇದೋ ವಿಧಿಭೇದಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರಮಿತಿ ಕಾರಣಾನ್ತರಮ್| ಭೇದಾಗ್ರಮಿತಿ ಭೇದಪರಿಮಾಣಂ, ಭೇದಪರಿಮಾಣಂ ಚೇಹ ಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಆಖ್ಯಾಯಮಾನಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಕಿಮರ್ಥಮೇವಂ ಪುನಃ ಪೃಚ್ಛಸೀತ್ಯಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ- ನೇದಾನೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭವತೋಽನ್ಯಥಾ ಶ್ರೋತುಮಭಿಲಷಿತಮರ್ಥಮಹಮನ್ಯಥಾಽಽಚಕ್ಷಾಣೋ ನ ಭವತ ಇಚ್ಛಾಂ ಪೂರಯೇಯಂ; ತೇನ ತ್ವಮೇವ ತಾವದ್ವಿಶೇಷಯಿತ್ವಾ ಪೃಚ್ಛೇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯದಾ ತು, ‘ವೇದಾನೀಂ ನ ಪೂರಯೇಯಮ್ ’ ಇತಿಪಾಠಃ, ತದಾ ವೇದಾನೀಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ಆಚಕ್ಷಾಣ ಇಚ್ಛಾಂ ನ ಪೂರಯೇಯಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ, ನೇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ| ತೇನ, ಕತಮೇನ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣಾಖ್ಯಾಯಮಾನಂ ಭವಾನಿಚ್ಛತಿ, ಕೇನ ವಾ ವಿಧಿಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣಾಖ್ಯಾಯಮಾನಮಿಚ್ಛತಿ ನ, ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇದಾನೀಮಿತ್ಯಾದಿ ತು ಪೂರ್ವವದಾಶಙ್ಕಾಯಾಂ ವಚನಮ್| ಏತದ್ವಿಶೇಷಪೃಚ್ಛಯಾ ಪೃಚ್ಛಕೋ ವ್ಯಾಕುಲೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಭವತಃ ಶ್ರೋತುಮಭಿಲಷಿತಮನ್ಯಥಾ ಆಚಕ್ಷಾಣ ಇತಿ ಯೋಜನಾ||೮೧||

ತತ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ತದ್ವಚನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಯದೌಪಯಿಕಂ ಭವತಿ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರತಿವಚನವಿಧಿಮಿತ್ಯತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ವಿಗೃಹ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾವಿಧಾವುಕ್ತಮವೇಕ್ಷ್ಯೋತ್ತರಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಯದಿ ತು ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಯದಿ ಸನ್ಧಾಯಸಮ್ಭಾಷಾಯಾಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ಉಚಿತಮ್, ಉಚಿತೇ ಹಿ ವಚನಕಾಲೇ ವಕ್ತವ್ಯಮೇವ; ಆಪ್ತಮೇವೇತಿ ಯಥಾರ್ಥಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೨||

ತದೇವ ಯಥಾರ್ಥಮುತ್ತರಂ ಪೂರ್ವಪ್ರಶ್ನೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾಹ- ದ್ವಿವಿಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾನವತಾಮಿತ್ಯಾಪ್ತೋಪದೇಶರೂಪಶಾಸ್ತ್ರಜನಿತಜ್ಞಾನವತಾಮ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರೇ ಪರೀಕ್ಷಾತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಏತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಪರೀಕ್ಷಾಯಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ವಾ ತ್ರಿವಿಧರೋಗವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಏವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೮೩||

ಭಿಷಗಾದಿಷು ಸಂಸಾರ್ಯೇತಿ ಭಿಷಗಾದೀನಿ ಚೋಪಯುಕ್ತಾನ್ಯುದಾಹರಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ| ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ವಿಷಮತಾಂ ಗತಾ ಧಾತವಃ; ಧಾತವ ಏವ ಹಿ ವಿಷಮಾಮವಸ್ಥಾಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸಮಾವಸ್ಥಾಮಾಪದ್ಯಮಾನಾ ಆರೋಗ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತಯಾ ಕಾರ್ಯಯೋನಿತಾಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ| ಸುಖಾವಾಪ್ತಿರಿತಿ ಅರೋಗ್ಯಾವಾಪ್ತಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ” (ಸೂ.ಅ.೯) ಇತಿ| ಆಯುಶ್ಚಾನುಬನ್ಧಫಲರೂಪಂ ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ರೋಗಿಗತಂ ನ ವೈದ್ಯಗತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವೈದ್ಯೇನ ಕಾಙ್ಕ್ಷಿತತ್ವಾದ್ವೈದ್ಯಗತಮೇವ ತದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನಾನುಬನ್ಧಲಕ್ಷಣೇ ಕರ್ತಾರಮಭಿಪ್ರೈತೀತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದುಪಪನ್ನಮ್| ಕರ್ತಾ ಹ್ಯತ್ರ ಭಿಷಕ್, ತೇನಾತುರಗತಮಪ್ಯಾಯುರ್ಭಿಷಗಪೇಕ್ಷಿತತ್ವೇನ ಭಿಷಜ ಏವ ಫಲಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಇಹಾಪ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕಾರ್ಯಫಲಾನುಬನ್ಧವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಸೌಷ್ಠವಮಭಿವಿಧಾನಂ ಚ ಯಥೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನೋಪಾಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೮೪||

ಕಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯವಿಶೇಷಃ? ಕಥಂ ಚ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಃ? ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನದ್ವಯೋತ್ತರಂ ದಾತುಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಯೋ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ಕಾರಣಾದೀನಾಂ ಯೋ ಯೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮತ್ವಾದಿಃ ಸಜಾತೀಯಾದ್ವೈದ್ಯಾತುರಾದೇಸ್ತಥಾ ವಿಜಾತೀಯಾಚ್ಚ ಭೇಷಜಾದೇರ್ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ ‘ಕಚ್ಚಿದಹಮಸ್ಯ’ ಇತ್ಯೇವಂ(ಪ್ರಕಾರ)ಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಭಿಷಜ್ಯತಿ ಚಿಕಿತ್ಸತಿ| ಸರ್ವಥೇತಿ ಹಿತಾಹಿತಸುಖದುಃಖತ್ವಾದಿನಾ| ಸ ಚೇತಿ ಕಾರಣಂ ಭಿಷಙ್ನ ಪರೇಣ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಃ, ಕಿಂ ತ್ವಾತ್ಮನಾಽಪ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ | ಅಥ ಕಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯಾಹ- ಗುಣಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾನಂ ಗುಣಯೋಗತಯಾ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣತ ಇತಿ ಹೇತೌ ಪಞ್ಚಮೀ| ಕಚ್ಚಿದಿತಿ ಇಚ್ಛಾಪ್ರಕಾಶನೇ| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಉತ್ಪನ್ನಾಯಾಮಾಪದಿ ಝಟಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರಣಮ್||೮೫-೮೬||

ವಿಶೇಷತಶ್ಚೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಕಾರ್ಯಯೋನಿಪ್ರವೃತ್ತಿದೇಶಕಾಲೋಪಾಯೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದ್ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ತುರುಪಕರಣಂ ಭವತಿ ತತ್ ಕರಣಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಾರ್ಯಯೋನಿರ್ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿಕಾರ್ಯಕರ್ಮತಯಾ ಸಾಧಕತಮಾತ್ ಕರಣಾತ್ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಯೋಸ್ತು ಕರ್ತೃಕರಣಾದಿಧರ್ಮತ್ವೇನ ನ ಕರಣಸಞ್ಜ್ಞಾ, ದೇಶಕಾಲೌ ತು ನ ಸಾಧಕತಮೌ; ತೇನೋಪಾಯಾನ್ತೇಭ್ಯೋ ಯಥೋಕ್ತವಿಶೇಷೇಣ ಯತ್ ಕರ್ತುರುಪಕರಣಂ ಭವತಿ, ತತ್ ಕರಣಮ್| ಅತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ತು ಸತ್ತ್ವಾವಜಯೋಽಪಿ ಭೇಷಜಮವರುದ್ಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಸತ್ತ್ವಾವಜಯೋ ಹಿ ದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರೀ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇ, ತಥಾಽದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರೀ ತು ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯವ್ಯಾಕರಣೇ- ಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಫಲಾ ಇತಿ| ಚೇಷ್ಟಾಶಬ್ದೇನ ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಽಪಿ ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಲಕ್ಷಣಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪುನರೌಷಧಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಅಙ್ಗಭೇದಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಂ ಶರೀರಂ ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಯಾವತ್; ತೇನ ಸ್ವರೂಪಭೇದಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ದ್ರವ್ಯರೂಪಮ್ ಏವಮದ್ರವ್ಯರೂಪಮ್| ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮಿತಿ ಉಪಾಯವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಉಪಾಯಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಭಯಾದಯೋಽಮೂರ್ತಾ ಭಾವಾ ನ ಸಾಕ್ಷಾದಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಶರೀರಸ್ಥಿತಾನೇವ ವಾತಾದೀನ್ ತಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಮತ್ವೇನೋತ್ಪಾದ್ಯಮಾನಾನ್ ಯೇನಾರೋಗ್ಯಂ ಭವತಿ, ನ ಹ್ಯಮೂರ್ತಾನಿ ಮೂರ್ತಾನಾಂ ಶರೀರಧಾತೂನಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಭೇಷಜಂ ತು ದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಸಮಶರೀರೋತ್ಪಾದೇ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಭವತ್ಯೇವ, ತೇನ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧಕತಮತ್ವಂ ಸಾಧುಃ ಅಮೂರ್ತಾನಾಂ ತು ಭಯಾದೀನಾಂ ನ ಭೇಷಜವತ್ ಸಾಧಕತಮತ್ವಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಜನ್ಯ ಏವ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇ ತೇಷಾಮುಪಾಯತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಏವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭಯಾದೀನಾಮುಪಾಯತ್ವಂ, ಸ್ಥೂಲಯಾ ತು ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭೇಷಜತ್ವಮಪೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಭಯಾದಿಷು ಭೇಷಜವ್ಯವಹಾರಶ್ಚಾಚಾರ್ಯಾಭಿಮತೋ ದ್ವಿವಿಧಭೇಷಜೇಽರ್ಥೇಽದ್ರವ್ಯಭೂತಭಯಾದಿಗ್ರಹಣಾದುನ್ನೀಯತೇ | ನ ಕೇವಲಮದ್ರವ್ಯಭೂತಂ ಭೇಷಜಮುಪಾಯವ್ಯಾಪ್ತಂ, ಕಿಂ ತ್ವನ್ಯೇಽಪಿ ಪರಿಚಾರಕಾದಯ ಉಪಾಯಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಾ ಏವೇತ್ಯಾಹ- ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಶ್ಚೇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಾಃ ಸಿದ್ಧ್ಯುಪಾಯಾಃ ಪರಿಚಾರಕಾದಯೋಽತ್ರ ದಶವಿಧಪರೀಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಕ್ಷಾದನುಕ್ತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಾ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ಉಪಾಯಾಭಿಪ್ಲುತಮಿತಿ ಉಪಾಯಮಿಶ್ರಿತಮ್| ತತ್ರ ಭಯಾದ್ಯಮೂರ್ತಭೇಷಜ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಾ ಉಪಾಯಾಃ ಕಾರಣಾದಿಸೌಷ್ಠವಸಮ್ಯಗಭಿವಿಧಾನರೂಪಾ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಪಕ್ಷಗೃಹೀತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಭಯಾದಿಷು ತಥೋಪಾಯಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯೇಷು ಚ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇ ತು ‘ಉಪಾಯಾನ್ತಾಭಿಪ್ಲುತಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ದೇಶಕಾಲಾವೇವ ಅದ್ರವ್ಯಭೂತಭೇಷಜಮಿತಿ ವದನ್ತಿ; ವದನ್ತಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೇನ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಾದ್ಯುಪಯೋಜನೀಯಂ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ನಾತಿಮನೋಹಾರಿ| ಅನೇನ ಚೇತಿ ಸಾಧನಭೂತೇನ ಚ ‘ಏವಮ್ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೇನ ತಥಾ ಸಾಧ್ಯೇನ ಚ ‘ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಯುಕ್ತಮಭೂದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೭||

ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೇರಿತಿ ವಿಕಾರಕಾರಣಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೮||

ಸರ್ವಾಕಾರೈರಿತಿ ಸರ್ವಶುಭಲಕ್ಷಣೈಃ||೮೯||

ಸುಖಾವಾಪ್ತಿರಿತಿ ಆತ್ಮಗುಣಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಃ||೯೦||

ಪ್ರಾಣೈಃ ಸಹ ಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಲಕ್ಷಣೇನ ವಾಯುನಾ ಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದಸ್ಯಾಯುಷೋ ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಯೋರಭೇದಃ ||೯೧||

ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ದೇಶಮಾಹ- ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆತುರಶಬ್ದೇನೇಹ ಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಾತುರ್ಯತಯಾ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೋಪಪಾದನೀಯಃ ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸೋಽಪಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತ ಏವ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮ್| ಪರಿಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಃ, ತೇನಾತುರಸ್ಯ ಸಕಲದೇಶಕೃತವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ಞಾನಮಾತುರಪರಿಜ್ಞಾನಮ್| ಏವಂ ಭೇಷಜಪರಿಜ್ಞಾನೇಽಪಿ ದೇಶಕೃತವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಂವೃದ್ಧ ಇತಿ ವರ್ಧಿತಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಹಿತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಪರೀತಗುಣಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ನೈಕಾನ್ತತಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೇನ ಚ ದೇಶೇನಾಹಾರಾದ್ಯನುಮಾನಂ ನ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಕಿಂ ತು ಪ್ರಾಯೋಭಾವೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಲ್ಪೇಷ್ವಿತಿ ಮದನಾದಿಕಲ್ಪೇಷು| ತತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಥಮ ಏವ ಕಲ್ಪೇ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ತಥಾಽಪ್ಯನ್ತರಕಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ತದರ್ಥಸ್ಯಾತಿದೇಶೇನ ಕಥನಾದ್ಬಹುವಚನಂ ಕೃತಮ್, ಉತ್ತರಕಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಥೋಕ್ತ ಏವ ದೇಶೇ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣೀತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೯೨-೯೩||

ಭೂಮಿರೂಪಂ ದೇಶಮಭಿಧಾಯಾತುರರೂಪಮಾಹ- ಆತುರಸ್ತು ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯದೇಶ ಇತಿ ಕರ್ತವ್ಯಧಾತುಸಾಮ್ಯಾಧಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಮ್| ಇಯಮಿತಿ ಅಗ್ರೇ ‘ತಸ್ಮಾದಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ಬಲದೋಷಪ್ರಮಾಣಪರೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ದೋಷಪ್ರಮಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭೇಷಜಪ್ರಮಾಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತೇನೈವ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಾಧ್ಯಸಿದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಮಾದ್ಭವತಿ ತಸ್ಮಾದ್ಬಲಪ್ರಮಾಣಪರೀಕ್ಷಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಃ| ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷ ಇತಿ ಯದಿ ಬಲವಚ್ಛರೀರಂ ಭವತಿ ತದೈವ ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಹೌಷಧಪ್ರಮಾಣಂ ಭವತಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ನ ಭವತಿ| ಏತದೇವ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಸಹಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಬಲೇ ರೋಗಿಣ್ಯಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮೇವಾತಿಮಾತ್ರಂ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಪರೀಕ್ಷಕಪ್ರಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ ಸ್ಯುರಿತಿ ‘ಅಲ್ಪಬಲೇ’ ಇತ್ಯರ್ಥಾದ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅವಿಷಾದಕರಂ ಶರೀರಮನಸೋರಗ್ಲಾನಿಕರಮ್| ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪ್ರಮಾಣಲಕ್ಷಣಗುರುತ್ವಂ ಯೇಷಾಂ, ತೈಃ| ತೇನ ಯದಿ ದುರ್ಬಲೇ ಮಹಾದೋಷಃ, ಸ ಚ ಭೂರಿಮಾತ್ರಭೇಷಜಸಾಧ್ಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ತದಾತ್ವವ್ಯಾಪತ್ತಿಭಯಾನ್ನ ಸಹಸಾ ಭೇಷಜಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಕಿನ್ತೂತ್ತರೋತ್ತರಮಭ್ಯಾಸವಶಾದ್ಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಭೇಷಜಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅವಿಭ್ರಮೈರಿತಿ ಪಾಕಕಾಲೇಽಪ್ಯವೈಕಾರಿಕೈಃ| ಅನಾತ್ಯಯಿಕೈರಿತಿ ನ ಮಹಾವಿಪತ್ತಿಕರೈಃ| ಯಥೋಕ್ತಗುಣಂ ಭೇಷಜಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಮನ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮೃದುವಿವೃತಮ್ ಅಗಮ್ಭೀರಮ್| ವಿಕ್ಲವಂ ಸ್ತೋಕಕ್ಲೇಶಾಭಿಭವನೀಯಮ್, ಅನೇನ ಚ ದುರ್ಬಲಚೇತಸ್ತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಪರಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಃ ನ ಸ್ವಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಸತ್ತ್ವಬಲಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ| ತಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಭೇಷಜದೋಷಮಾಹ| ಬಲವದ್ಯಾಧಿಪರಿಗತೇ ಇತಿ ವಚನೇನ ಯ ಏವ ಬಲವಾನ್ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲವತಃ ಸ ಏವಾನಲ್ಪಭೇಷಜಾಸಾಧ್ಯಃ; ಯಸ್ತು ಬಲವತೋಽಪ್ಯಲ್ಪಬಲಃ ಸೋಽಲ್ಪಭೇಷಜಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಪರೀಕ್ಷಾಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ಯಥಾ ಶರೀರಂ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಂ ತದಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಹೇತೋರಿತ್ಯತ್ರ ದೇಹಬಲಂ ದೋಷಬಲಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯೇನ ವಿಕೃತಿತಃ ಶರೀರಜ್ಞಾನಂ ದೋಷಬಲಜ್ಞಾನಹೇತೋರ್ಭವತಿ, ತದೇವ ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಕಿಂವಾ ಬಲಂ ಶರೀರಬಲಮೇವೋಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಚ ವಿಕೃತಿಬಲೇನಾಪಿ ಶರೀರಬಲಂ ಬುಧ್ಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಇಹ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮ್, ಉತ್ತರತ್ರ ತು ವಿಕೃತ್ಯಾ ದೋಷಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ‘ವಿಕೃತಿಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯೇನ ದೋಷಬಲತ್ರೈವಿಧ್ಯಮನುಮೀಯತೇ ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೯೪||

ಪ್ರಕೃತಿಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಮ್| ಏತಾನೀತಿ ಶುಕ್ರಾದೀನಿ| ಅತ್ರ ಶುಕ್ರೇ ಶೋಣಿತೇ ವಾ ಯಾದೃಗವಸ್ಥೋ ದೋಷಸ್ತಾದೃಗ್ಗರ್ಭೇ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವತಿ; ತಥಾ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮೇಲಕಕಾಲೇ ಋತುರೂಪೇ ಯೋ ದೋಷ ಉತ್ಕಟೋ ಭವತಿ, ಸ ಪ್ರಕೃತಿಮಾರಭತೇ; ಏವಂ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಶ್ಚ ದೋಷಃ; ಮಾತುರಾಹಾರವಿಹಾರೌ ತತ್ಕಾಲೀನೌ ಯದ್ದೋಷಕರಣಸ್ವಭಾವೌ, ಸಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಗರ್ಭಶರೀರೇ ಭವತಿ| ಏಷು ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕೇಷು ಕಾರಣೇಷು ಯದ್ಬಲವದ್ಭವತಿ ಕಾರಣಾನ್ತರಬೃಂಹಿತಂ ಚ, ತದೇವ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾರಮ್ಭಕಂ ಭವತಿ| ಕಾಲಾದಯಶ್ಚ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮೇವ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಪ್ರಕೃತಿಜನಕಾ ಭವನ್ತೀತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಗತದೋಷೇಣೈವ ಪ್ರಕೃತ್ಯುತ್ಪಾದೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಗರ್ಭಾದಿಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ಗರ್ಭಸ್ಯಾದಿಮೇಲಕೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾ| ಅತ್ರ ಚ ಸಮೈರ್ದೋಷೈರ್ವೃದ್ಧೈರ್ಗರ್ಭಜನ್ಮೈವ ನ ಭವತೀತಿ ವಿಕೃತದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೃತೇರನಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಶ್ಚ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಏವ ವ್ಯಾಕೃತಃ ||೯೫||

ಮೃದುತ್ವಂ ಜಲಕೃತಮ್| ಅವದಾತಗಾತ್ರಾ ಇತಿ ಮೃದುತ್ವಾದೇವಾವದಾತತ್ವಮ್| ಅಶೀಘ್ರಶಬ್ದ ಆರಮ್ಭಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಾರಗತಯೋ ನ ಸ್ಖಲನ್ತಿ, ಅಧಿಷ್ಠಿತಗತಯಃ ಸರ್ವೇಣ ಪದೇನ ಮಹೀಮಾಕ್ರಾಮನ್ತಿ, ಅವಸ್ಥಿತಗತಯ ಇತಿ ಅವಸ್ಥಿತತ್ವೇನ ನ ಚಪಲಾ ಗತಿರ್ಭವತಿ| ಪ್ರಸನ್ನೇ ದರ್ಶನಾನನೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವಸುಮತ್ತ್ವಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಂ ಯದ್ಭವತಿ, ತತ್ ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೯೬||

ದನ್ದಶೂಕಾಃ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭಕ್ಷಣಶೀಲಾಃ| ಪ್ರಭೂತಾಶನತ್ವಂ ತು ಬಹುಭಕ್ಷಣತ್ವೇನ| ಪ್ರಭೂತಃ ಪೂತಿಃ ಕಕ್ಷಾಪ್ರಭೃತಿಷು ಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ||೯೭||

ಪ್ರತತಃ ಪ್ರಸೃತಃ| ಸನ್ನಃ ಹೀನಃ, ಸಕ್ತಃ ಬದ್ಧಃ, ಜರ್ಜರಃ ಭಗ್ನಪಾತ್ರಧ್ವನಿಸಮಃ| ಸತತಸನ್ಧಿಶಬ್ದಗಾಮಿನ ಇತಿ ಸನ್ಧಿಸ್ಫುಟನಶಬ್ದವನ್ತಃ||೯೮-೯೯||

ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಿತಾ ಇತಿ ಸರ್ವಪ್ರಕೃತಿಷೂಕ್ತಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಯುಕ್ತಾಃ; ಯದುಕ್ತಂ ವಾಗ್ಭಟೇ- ‘ಸಮಧಾತುಃ ಸಮಸ್ತಾಸು ಶ್ರೇಷ್ಠಾ’ (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯದಿ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣವಾನ್ ನ ಸ್ಯಾತ್, ನ ತದಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಮ್ಯಸ್ಥಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾಃ ಸಾಮ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಗುಣಾನ್ ಪರಂ ಕುರ್ವತೇ, ನ ದೋಷಾನಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦೦||

ಸಾಮ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಪರಸ್ಪರತುಲ್ಯಗುಣತಾ ಭವತಿ| ಮಹಚ್ಚ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಬಲಮಿತಿ ಹೇತವೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಬಲವನ್ತಿ ಭೂಯಾಂಸಿ ಚ| ಅನ್ಯತಮಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೧||

ಸಾರತಶ್ಚೇತ್ಯಾದೌ ಸಾರಶಬ್ದೇನ ವಿಶುದ್ಧತರೋ ಧಾತುರುಚ್ಯತೇ| ಸಪ್ರಭೇವೇತಿ ಪ್ರಭಾಯುಕ್ತಾ ತ್ವಕ್| ತ್ವಕ್ಸಾರಾಣಾಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಅಥೇಯಂ ಸಾರತಾ ಕಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಸಾ ಸಾರತೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾ ಸಾರತೇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಮ್| ಶ್ರೀಮದಿತಿ ಶೋಭಾಯುಕ್ತಮ್| ಅರತ್ನಿಃ ಕಫೋಣಿಕಾ| ಶಿಖರದಶನಾ ಇತಿ ಶೋಭನದಶನಾಃ| ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಿಯ ಉಪಭೋಗಃ ಸಮ್ಭೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಸಮರೇ ವಿಕ್ರಮ್ಯ ಯುಧ್ಯನ್ತೀತಿ ಸಮರವಿಕ್ರಾನ್ತಯೋಧಿನಃ| ಸ್ವಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ನ ಪರಸ್ಥಿತಾಃ| ತುಲ್ಯಗುಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಪತ್ಯಾ ಇತಿ ಜನಿತಾತ್ಮಸದೃಶಾಪತ್ಯಾಃ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋ ನಿಯಮೇನ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಮಧ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಸಾರಾಣಾಮ್| ಮಧ್ಯೈಃ ಸಾರವಿಶೇಷೈರಿತಿ ಯೇ ತತ್ರ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಾರಾಸ್ತದ್ಯುಕ್ತೈಃ ಸಾರಗುಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಚಿತತ್ವಾದಿತಿ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾತ್| ಮಹಾಶರೀರತ್ವಾದಿತಿ ಅತಿಪ್ರಮಾಣಶರೀರತ್ವಾತ್| ಪಿಪೀಲಿಕಾಭಾರಹರಣವದಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಯಥಾ ಸಾರಶರೀರತ್ವೇನ ಮಹಾನ್ತಂ ಭಾರಂ ನಯನ್ತಿ, ತಥಾಽಲ್ಪಕೃಶಶರೀರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೨-೧೧೫||

ಸಂಹತಿರಿತಿ ನಿಬಿಡಸನ್ಧಾನತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೬||

ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಮಙ್ಗಾವಯವಾನಾಮಾಹ| ಪಾದೌ ಉತ್ಸೇಧೇನ ಚತ್ವಾರಿ, ವಿಸ್ತಾರೇಣ ಷಟ್, ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಾನೀತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಭವತಃ| ಜಙ್ಘಾ ಜಾನ್ವಧಸ್ತಾದುಚ್ಯತೇ| ಪರಿಕ್ಷೇಪಃ ಪರಿಣಾಹಃ| ಜಾನುಃ ಜಙ್ಘೋರುಸನ್ಧಿಃ| ಪರಿಣಾಹಪರಿಮಾಣಂ ಚ ಯದುಚ್ಯತೇ ತನ್ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಯ, ತೇನಾಸಮಪರಿಣಾಹಮಾನೇಷು ಜಙ್ಘಾದಿಷು ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಮೇತಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಠ್ಯಾ ಉತ್ಸೇಧಪರಿಮಾಣಂ ನೋಕ್ತಂ, ತಸ್ಯಾ ಉತ್ಸೇಧಸ್ಯೋರ್ವನ್ತರಾಧಿಸನ್ಧಿತ್ವೇನ ಪೃಥಗುತ್ಸೇಧಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಪ್ರಬಾಹುರಂಸಾದರ್ವಾಕ್ ಕಫೋಣಿಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಪ್ರಪಾಣಿಃ ಕಫೋಣ್ಯಧಸ್ತಾತ್| ತ್ರಿಕಮಿತಿ ಗುದಾಸ್ಥ್ನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಕಟೀಕಪಾಲೋರ್ಧ್ವಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಚಿಬುಕಂ ಚ ಓಷ್ಠಶ್ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ಅಕ್ಷಿಮಧ್ಯಂ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ಷಡಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಂ ಶಿರ ಇತಿ ಪೃಷ್ಠಮನು ಗ್ರೀವಾಯಾ ಉಪರಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕೇವಲಮಿತಿ ಪಾದತಲಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಶಿರಃಪರ್ಯನ್ತಂ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಭವತಿ, ಏವಂ ಸಾರ್ಧತ್ರಿಹಸ್ತಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ವಹಸ್ತೇನ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರತ್ಯವಯವೋತ್ಸೇಧೇನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಾದಧಿಕಂ ಯಚ್ಛರೀರಂ ಭವತಿ, ತದವಯವಾನಾಮವಯವಾನ್ತರದೈರ್ಧ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾತ್; ತೇನ ಪ್ರತ್ಯವಯವದೈರ್ಧ್ಯಮಾನೇನ ನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಗಣನೀಯಂ ಕಿಂ ತು ಸಮುದಿತಮೇವ ಶರೀರಮ್| ತತ್ರ ಪಾದಸ್ಯಾಙ್ಗುಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ, ಜಙ್ಘಾಯಾ ಅಷ್ಟಾದಶ, ಜಾನುನಶ್ಚತ್ವಾರಿ, ಊರ್ವೋರಷ್ಟಾದಶ, ಪೃಷ್ಠಸ್ಯಾಷ್ಟಾದಶ, ಗ್ರೀವಾಯಾಶ್ಚತ್ವಾರಿ, ಶಿರಸಃ ಷಟ್, ಏವಂ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಾನಿ ಘಟನ್ತೇ| ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಮಂ ಯೋಽತ್ರ ಮಾನವಿರೋಧಃ ಸೋಽತ್ರಾಙ್ಗುಲಿಮಾನಭೇದಾಚ್ಛಮಯಿತವ್ಯಃ| ತತ್ರ ಹಿ ಸವಿಂಶಮಙ್ಗುಲಿಶತಂ ಪುರುಷಮಾನಮುಕ್ತಮ್| ತೇನ ತತ್ರಾಙ್ಗುಲಿ(ಲ)ಮಾನಮೇವಾಲ್ಪಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಆಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಮಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರತ್ಯವಯವಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಯುಕ್ತಂ; ಕಿಂವಾ, ಯಾವತಾಽಽಯಾಮೇನ ಚತುರಶೀತ್ಯಙ್ಗುಲಂ, ತಾವದ್ಯದಿ ವಿಸ್ತೃತಬಾಹುದ್ವಯಪ್ರಮಾಣೇನ ಚ ವಿಸ್ತಾರೇಣ ಶರೀರಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಆಯಾಮವಿಸ್ತಾರಸಮಂ ಭವತಿ| ತತ್ರೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣವತಿ ಶರೀರೇ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಹೀನೇ ಇತಿ ಹೀನಪ್ರಮಾಣೇ| ಅಧಿಕೇ ಇತಿ ಅಧಿಕಪ್ರಮಾಣೇ||೧೧೭||

ಸಾತ್ಮ್ಯತಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನಾಂ ಭೇಷಜಾದಿಪರೀಕ್ಷಯೈವ ಪರೀಕ್ಷಿತತ್ವಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಲ್ಪಸಾಧನಾ ಇತಿ ಅಲ್ಪಭೇಷಜಾಃ, ಏಕರಸಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಪಞ್ಚರಸಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವೇನಾಪಥ್ಯಾ ಇತಿ ಭಾವಃ||೧೧೮||

ತನ್ತ್ರಕಮಿತಿ ಪ್ರೇರಕ ಧಾರಕಂ ಚ| ತೇ ಸಾರೇಷೂಪದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಯ ಏವ ಸತ್ತ್ವಸಾರಾಸ್ತ ಏವ ಪ್ರವರಸತ್ತ್ವಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾದಿತಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣೇನ ಸಂಸ್ತಮ್ಭಿತವೇದನಾವಿಕಾರತ್ವಾದವ್ಯಥಾ ಇವ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಾನಾತ್ಮನ್ಯುಪನಿಧಾಯೇತಿ ಪರಂ ವೇದನಾಸಹಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ, ‘ಚೇದಯಂ ವೇದನಾಸಹಸ್ತದಹಮಪಿ ವೇದನಾಸಹೋ ಭವಾಮಿ’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವೇದನಾಂ ಸಹತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೯||

ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ ಚೇತಿವಚನಾದ್ಯೋ ಬಹು ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪರಿಣಮಯತಿ ಚ, ಅಸಾವಾಹಾರಶಕ್ತಿಮಾನಿಹೋಚ್ಯತೇ, ನ ತು ವಸ್ತುಗಪರಿಣತಿಗೃಹೀತಃ||೧೨೦||

ಕರ್ಮ ಭಾರವಹನಾದಿ, ತತ್ರ ಶಕ್ತಿಃ ಕರ್ಮಶಕ್ತಿಃ||೧೨೧||

ವಯಃಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷಿಣೀತಿ ಕಾಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷೇಣ ಯೋಗಾದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಭೇದೇನೇತಿವಚನಾದ್ ಬಾಲಬಾಲತರಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದಾದಧಿಕಮಪಿ ವಯೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಬಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಅಪರಿಪಕ್ವಧಾತುರಾಷೋಡಶವರ್ಷಾತ್, ತಥಾ ವರ್ಧಮಾನಧಾತುರಾತ್ರಿಶತ್ತಮಾತ್ | ತದೇತಯೋರ್ಬಾಲಭೇದಯೋರುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಭೇದಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಷೋಡಶವರ್ಷೀಯೋ ಹಿ ಬಾಲೋಽಲ್ಪಮೃದುಭೇಷಜೋಪಚರ್ಯತ್ವಾದಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಬಾಲೋಽಪಿ ನಾಲ್ಪಭೇಷಜತ್ವಾದಿನಾ ತಥೋಪಚರ್ಯತೇ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ನೈಕದೈವ, ಷಷ್ಟಿವರ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಧಾತ್ವಾದಿಹಾನಿರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲ ಇತಿ ಕಲೌ| ಅಥಾಧಿಕವರ್ಷಶತಜೀವಿನಾಂ ಕಥಂ ವಯಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯೋ ದಶ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾ ಅತ್ರೈವ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಸಾರೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾಃ; ಅತ್ರ ವಿಕೃತಿವರ್ಜ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ವಿಕೃತೇಃ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಕೃತಃ| ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಾರಾದೀನಾಂ ಬಲವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಭೇದಭಿನ್ನಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಕೃತೈಃ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯರೂಪೈರಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರವರಾವರಾದ್ಯುಪಲಭ್ಯ ವಯಸ್ತ್ರಿತ್ವಂ ವಿಭಜನೀಯಮ್| ಏತೇನ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಬಲಮುತ್ತಮಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಃ ಸಮಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾ ತಸ್ಯಾಯುದೀರ್ಘಂ ಭವತಿ, ಹೀನೇ ತು ಪ್ರಕೃತಿಬಲೇ ಹೀನಮ್; ಏವಂ ಸಾರಾದಾವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ವಯಃಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೋತ್ತಮೇನ ಬಲೇನ ಯುಕ್ತಃ ಸ ಶತಾಧಿಕಂ ಜೀವತಿ| ತೇನ, ತಸ್ಯ ವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಧಿಕಶತಂ ಯದ್ಯಾಯುರುಪಲಭ್ಯತೇ, ತದಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಯೋವಿಭಾಗಾನುಮಾನಾದಾಷಟ್ತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಷಾಣಿ ಸ ಬಾಲೋ ಭವತಿ, ದ್ವಿಸಪ್ತತಿವರ್ಷಶ್ಚ ಸ ಮಧ್ಯಃ, ಶೇಷೇ ತು ವೃದ್ಧಃ; ಯಸ್ತು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯಮತ್ವೇನಾಲ್ಪಾಯುರಶೀತಿವರ್ಷೋಽವಧಾರ್ಯತೇ, ಸ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಣಿ ಬಾಲಃ, ಪಞ್ಚಾಶತಂ ಮಧ್ಯಃ, ತತೋ ವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಭಜನೀಯಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿನಾಽಽಯುರವಧಾರ್ಯಂ, ಕಿನ್ತ್ವಾಯುರ್ಲಕ್ಷಣೈರಪಿ ಶರೀರಪ್ರತಿಬದ್ಧೈಃ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ತವ್ಯೈರಿತ್ಯಾಹ - ಆಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣತಶ್ಚೇತಿ| ಆಯುರ್ಲಕ್ಷಣೇನಾಪಿ ವಯೋಽವಧಾರ್ಯ ಬಾಲ್ಯಾದಿವಯೋವಿಭಾಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಸ್ತೋಕನ್ಯೂನಾಧಿಕಶತಾಯುಷಾಂ ಬಾಲ್ಯಾದಿವಿಭಾಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಯೇಷಾಂ ತು ವಿಂಶತಿವರ್ಷಾದಿ ಪರಮಾಯುಷೋ ಮಾನಂ ನ ತೇಷಾಂ ತದನುಮಾನೇನ ವಯೋಭೇದಃ, ತೇ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಮಧ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಏವ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ||೧೨೨||

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಶರೀರಬಲಪರೀಕ್ಷಾಮುಕ್ತಾಮುಪಸಂಹರತಿ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಬಲಂ ತು ಯಥಾ ಶರೀರರೂಪದೇಶಪರೀಕ್ಷಯಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ತದಾಹ- ವಿಕೃತಿಬಲೇತ್ಯಾದಿ||೧೨೩||

ಶರೀರಬಲದೋಷಬಲಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಶರೀರಪರೀಕ್ಷಾಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾಮಭಿಧಾಯ ಪುನರಾಯುಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಶರೀರಪರೀಕ್ಷಾಮತಿದಿಶತಿ- ಆಯುಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯೇಷ್ವಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಾಧ್ಯಾಯೇಷು| ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇ ವರ್ಣಾದಿವಿಕೃತ್ಯಾ ರಿಷ್ಟರೂಪಯಾ ಹ್ರಸಿತಮಾಯುರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ, ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೇ ಶಾರೀರೇ ಚ ಜನ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಟ್ವಮಲ್ಪಾಯುಷ್ಟ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ ||೧೨೪||

ದೇಶಪರೀಕ್ಷಾಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಕಾಲಪರೀಕ್ಷಾಮಾಹ- ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂವತ್ಸರೋಽಯನಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಃ, ಋತುಭೇದೇನ ಷೋಢಾ, ಮಾಸಭೇದೇನ ದ್ವಾದಶಧಾ, ಪಕ್ಷಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಧಾ , ಪ್ರಹರಾದಿನಾಽನೇಕಧೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ತತ್ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಅಯನಾದಿಜ್ಞೇಯಭೇದೇನ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ಅನತಿಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಃ| ಪ್ರಾವೃಷಂ ವಿಭಜತೇ- ಪ್ರಾವೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಪ್ರವೃಷ್ಟಶಬ್ದೇನಾಽಽಷಾಢಶ್ರಾವಣಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಏತಚ್ಚ ದ್ವಿಮಾಸಮೃತುಭೇದಭಾಗಮಾದಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೇಷಮಾಸದ್ವಿಕೇನ ವರ್ಷಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅಯಂ ಚ ಋತುಕ್ರಮೋ ನ ರಸೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾದೌ, ಕಿನ್ತು ಶರೀರಶೋಧನಪ್ರವೃತ್ತಾವೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಾ ‘ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಏವಮೇವ ಚ ಕ್ರಮಂ ಸಿದ್ಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪ್ರಾವೃಟ್ ಶುಕ್ರನಭೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶರದೂರ್ಜಸಹೌ ಪುನಃ| ತಪಸ್ಯಶ್ಚ ಮಧುಶ್ಚೈವ ವಸನ್ತಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ” (ಸಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನೃತುಕ್ರಮೇ ಶಿಶಿರೋ ನಾಸ್ತಿ| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣಕೂಲೇ ವರ್ಷಾ ಬಹು ಭವತಿ ತೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮಃ, ಗಙ್ಗೋತ್ತರಕೂಲೇ ಶೀತಂ ಬಹು ಭವತಿ ತೇನ ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೌ ಭವತಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕಾಶ್ಯಪೇನ- ಯತ್- “ಭೂಯೋ ವರ್ಷತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ಜಲಮ್| ತೇನ ಪ್ರಾವೃಡವರ್ಷಾಖ್ಯೌ ಋತೂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೌ|| ಗಙ್ಗಾಯಾ ಉತ್ತರೇ ಕೂಲೇ ಹಿಮವದಮ್ಬುಸಙ್ಕುಲೇ | ಭೂಯಃ ಶೀತಮತಸ್ತೇಷಾಂ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾವೃತೂ” ಇತಿ| ಏತ್ತಚ್ಚ ನ, ಅತ್ರ ‘ಸಂಶೋಧನಮಧಿಕೃತ್ಯ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಯದಿ ದೇಶಕೃತೋಽಯಂ ಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮೇವ ಭೇದಕಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನ ಸಂಶೋಧನಮ್| ತೇನ, ಕಾಶ್ಯಪೋಕ್ತದೇಶಭೇದೇನ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿಕ್ರಮೋ ನ ತಾವದಿಹಾಭಿಮತಃ| ಅವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮಿತಿ ನ ಶರೀರಸ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮತಾಪಾದಿತಗುಣೇನ ಭೇದಕಾಃ, ತಥೌಷಧಸ್ಯ ಚ ನ ಪ್ರಮಾಣೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಭೇದಕಾರಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಲ್ಪಕಾಶ್ಚ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮಿತಿ ಯದಾಽಽತ್ಯಯಿಕತ್ವೇನಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ವಮನಾದಯಃ, ತದೌಷಧಸ್ಯ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ, ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಚ ವಿಕಲ್ಪಕಾ ಭವನ್ತಿ||೧೨೫||

ಯಥಾ ಹೇಮನ್ತಾದಿಷು ದುಃಖತಮತ್ವಂ ಭವತಿ ತದಾಹ- ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಬದ್ಧದೋಷಮಿತಿ ಅತಿಬದ್ಧದೋಷಮ್| ತಯೋರಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಶರೀರಭೇಷಜಯೋಃ| ತೋಯಸ್ಯ ತೋಯದಾನುಗತಮಾರುತಸ್ಯ ಚ ಸಂಸರ್ಗಸ್ತಸ್ಮಾತ್| ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನೀತಿ ಗುರೋರ್ಯಥಾ ನ ಸುಖಕಾರಿಣೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಸ್ಯಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಬಹುಪ್ರತಿವಿಧೇಯಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ ಗುರುಪ್ರವೃತ್ತೀನಿ| ಗುರುಸಮುತ್ಥಾನಾನೀತಿ ಸಂಶೋಧನಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಿ ಶರೀರಾಣಿ ತದಾ ಮಹತಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಚಿರೇಣ ಚ ಕಾಲೇನ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಷಾನ್ತೇಷ್ವಿತಿ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ಹೇಮನ್ತಾದಿಷ್ವಪ್ಯಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ ಸಂಶೋಧನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪ್ಯೇತಿ ಅಲ್ಪಗುಣಯುಕ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ| ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ಯಥಾ- ಶೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸದನಾದಿಕರಣಮ್; ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ- “ಶೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಮುಷ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣನಿವಾರಣಮ್| ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್”- (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೫) ಇತಿ| ಋತೌ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಭೇಷಜಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ಭೇಷಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ಶೀತೇ ತ್ರಿವೃತಾಯಾ ಉಷ್ಣೇನ ಗೋಮೂತ್ರೇಣಾಲೋಡನಂ; ಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ಅಯೋಗಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಮತಿಮಾತ್ರತ್ರಿವೃದ್ದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪಸ್ತಥಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯಥಾ ಪ್ರಾಣಾವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಸಂಯೋಗವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ತಥಾ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯಥಾ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಭೇಷಜಮೇಲಕೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಮಾಣವೀರ್ಯಸಮಂ ಕೃತ್ವೇತಿ||೧೨೬-೧೨೭||

ಆತುರಾವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣಂ ಕಾಲಮಾಹ- ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ನವಜ್ವರೇ ನ ಕಷಾಯಕಾಲಃ, ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಷಡಹೇ ಜ್ವರೇ ಕಷಾಯಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಯೋಗಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಿತಿ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸಾಧ್ಯಸಿದ್ಧಿಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೨೮||

ಕಾಲಮಭಿಧಾಯ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾಹ- ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ||೧೨೯||

ಪರಿಶಿಷ್ಟಮುಪಾಯಮಾಹ- ಉಪಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಗುಣಸಮ್ಪದಿತ್ಯನೇನ ಸೌಷ್ಠವಮುಕ್ತಮ್||೧೩೦||

ಏವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಸಮ್ಯಗಭಿವಿಧಾನಂ ಬ್ರೂತೇ||೧೩೧||

ಕಿಂಪ್ರಯೋಜನಾ ಪರೀಕ್ಷೇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪರೀಕ್ಷಾಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ವಿಭಜತೇ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಅನುಷ್ಠಾನೇನ ಯೋಜಯಿತವ್ಯಃ||೧೩೨||

‘ಕ್ವ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕ್ವ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಯತ್ರ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೧೩೩||

‘ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸಂಯೋಗೇ ಕಿಂ ನೈಷ್ಠಿಕಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪ್ರವೃತ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತಿ ಅಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತರನಿಷ್ಠಾಯಾಮಿತಿ ಅನ್ಯತರಪಕ್ಷವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ಅತ್ರ ಗುರುಲಾಘವೇ ಜ್ಞಾತೇ ಗುರುಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾನಿಶ್ಚಯೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಜ್ಞಾಯತೇ; ತೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಗುರುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರನಿಷ್ಠಾಯಾಮಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ಕೃತಮ್| ಏತದೇವ ಗುರುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಂ ಲಘುವ್ಯಾಧ್ಯುಪಪಾದಕೇನ ವಚನಭಙ್ಗ್ಯನ್ತರೇಣಾಹ- ಸನ್ತಿ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಯಗಧ್ಯವಸ್ಯೇದಿತಿ ಉತ್ಸರ್ಗಲಘುಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಪವಾದಗುರುಮುಪಕ್ರಮ್ಯತಯಾಽಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್; ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಂ ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿ ದುರ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಬಲವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ||೧೩೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ‘ಕಾನಿ ಚ ವಮನಾದಿಷು ಭೇಷಜದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಯಾನೀತ್ಯಾದೀ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಗುಞ್ಜಾ, ಸೋಮವಲ್ಕಃ ಖದಿರಃ; ಸುಷವೀ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಃ| ದ್ವೀಪೀ ಕಣ್ಟಕಾರೀ, ದ್ವೀಪಿಶತ್ರುರಿತಿ ಪಾಠೇ ಶತಾವರೀ ಜ್ಞೇಯಾ| ವಿದುಲೋ ವೇತಸಃ, ಶತಪುಷ್ಪಾ ಘಣ್ಟಾರವಾ, ಸದಾಪುಷ್ಪಾ ರಕ್ತಾರ್ಕಃ | ಕಾಲಙ್ಕೃತೋ ಕಾಸಮರ್ದಃ , ಪೋಟಗಲೋ ಹೋಗ್ಗಲಃ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಸೌಮನಸ್ಯಾಯನೀ ಜಾತಿಕಲಿಕಾ ಜಾತಿಕೋಷೋ ವಾ| ಶಾಲ್ಮಲಿಕೋ ರೋಹಿತಕಃ, ಸ್ವಲ್ಪಶಾಲ್ಮಲಿರ್ವಾ, ಭದ್ರಪರ್ಣೀ ಭಾದಾಲೀ, ಏಲಾಪರ್ಣೀ ರಾಸ್ನಾ, ಉದ್ದಾಲಃ ಬಹುವಾರಃ, ಗೋಪೀ ಸಾರಿವಾ| ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾ ವರ್ತಿರೂಪದೀರ್ಘಭಕ್ಷ್ಯಕರಣಮ್| ಅತ್ರ ‘ಆರಗ್ವಧಾದಿ’ ‘ಮಧ್ವಾದಿ’ ಇತಿ ಪೃಥಗ್ವರ್ಗಕರಣಂ ಪ್ರಾಯಃ ಸಮಾನಗುಣತಾಂ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಕೃತಮ್| ಕಲ್ಪನಂ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ||೧೩೫||

ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಿಃ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಃ, ಅವಿಕ್ಲಿಪ್ತಿಃ ಕೇವಲಪ್ರಯೋಗಃ; ತೇನ ವಿಕ್ಲಿಪ್ತಾವಿಕ್ಲಿಪ್ತೈರಿತಿ ಸಂಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರಿಣೀ ದುಗ್ಧಿಕಾ, ಕ್ಲೀತಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು| ಮಸೂರವಿದಲಾ ಶ್ಯಾಮಲತಾ| ಪ್ರಥಮಂ ತು ಶ್ಯಾಮಾ ಶ್ಯಾಮಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃದೇವೋಕ್ತಾ||೧೩೬||

ಭೂಯಿಷ್ಠಕಲ್ಪಾನೀತಿ ಬಹುಪ್ರಯೋಗಾಣಿ ಪ್ರಾಯಃಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ ಚ| ಇಷ್ಟಶ್ಚಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೋಪದೇಶ ಇತಿ ಅನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೇಣ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕಥನಮಿಷ್ಟಮ್| ಇಷ್ಟಂ ಚ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಅನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಾಭಿಧಾನೇನ ಯದನುಕ್ತಂ ತಸ್ಯಾಪಿ ಯಥಾಸಾಮಾನ್ಯದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ತದಪೀಷ್ಟಂ ಗ್ರನ್ಥಕರ್ತುಃ ಶ್ರೋತುಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದ್ರಸತ ಏವೇತಿ ರಸಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋದ್ದಿಶ್ಯ ರಸಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತಾರೋಪದೇಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನೀತಿ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಯೋಗೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಅತ್ರ ಚ ರಸದ್ವಾರಾ ನಿರ್ದೇಶೇಽಪಿ ರಸಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾತಿಬಹುತ್ವೇನ ಕೃತ್ಸ್ನದ್ರವ್ಯನಿರ್ದೇಶವದಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಷಡ್ಭಿರೇವ ರಸೈರ್ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿರಸಸ್ಯಾಧಾರಭೂತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್| ರಸೇಷ್ವನುವಿಭಜ್ಯೇತಿ ರಸೇಷು ಮಧುರಾದಿಷು ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮೇಕದೇಶಮಾಧಾರತಯೋಪದಿಶ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸೈಕೈಕಶ್ಯೇನೇತಿ ನ ರಸಸಂಸರ್ಗೇಣ| ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಷಡಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಕನ್ಧಾ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಾದುಕ್ತಾನಾಂ ಜೀವಕಾದೀನಾಂ ನಾಮಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಅನುಕ್ತಾನಾಂ ಮಧುರಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತಜ್ಜಾತೀಯತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಸ್ಥಾಪನಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಸಮೂಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯನ್ತ ಇತಿ; ಕಿಂವಾ, ನಾಮಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತಿ ನಾಮಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ಆಸ್ಥಾಪ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಜೀವಕಾದಿದ್ರವ್ಯಂ; ಸ್ಕನ್ಧಃ ಸಮೂಹಃ| ರಸತೋಽನುವಿಭಜ್ಯೇತಿ ಮಧುರಾದಿರಸತಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೭||

ಅಯಂ ಚ ಮಧುರಾದಿರಸೇನ ದ್ರವ್ಯಗಣನಿರ್ದೇಶೋ ನ ಮಧುರಾದ್ಯೇಕರಸಸ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಯಥಾ ಪರೈರಾಖ್ಯಾಯತೇ ತಥಾಽಸ್ಮಾಭಿರಪೀಷ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಯತ್ರ ಸತ್ಯಪಿ ರಸಾನ್ತರೇ ಮಧುರಾದಯಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ಯದ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಾದಿಕಾರ್ಯಕಾರಿ ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾತ್ , ತದಪಿ ಮಧುರಾದಿಗಣ ಏವಾಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠನೀಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕರಸಮಿತಿ ಶುದ್ಧೈಕರಸಮ್| ಮಧುರಪ್ರಾಯಾಣೀತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮಧುರರಸಾನಿ| ತಥೇತರಾಣೀತಿ ಅಮ್ಲಾದೀನಿ ಅಮ್ಲಪ್ರಾಯಾಣಿ ಅಮ್ಲಪಾಕಾನಿ ಚ ಅಮ್ಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ತಥಾ ಲವಣಾದಿಷ್ವಪ್ಯೇವಮೇವ ತಥೇತರಾಣೀತಿಪದೇನ ದರ್ಶಯತಿ||೧೩೮||

ವೀರಾ ಜಾಲನ್ಧರಂ ಶಾಕಮ್| ಅಸ(ಶ)ನಪರ್ಣೀ ಅಪರಾಜಿತಾ| ಮಧುಪರ್ಣೀ ವಿಕಙ್ಕತಮ್| ಛತ್ರಾ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ಅತಿಚ್ಛತ್ರಾ ಅರುಣಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಅಲಮ್ಬುಷಾ| ಶುಕ್ಲಾ ಶರ್ಕರಾ| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ಬೃಹಚ್ಛೃಙ್ಗಾಟಿಕಾ | ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಕುಮಾರೀ| ಋಷ್ಯಗನ್ಧಾ ಋಷ್ಯಜಾಙ್ಗಲಕಃ, ಬಲಾಭೇದೋ ವಾ| ಮೋರಟಃ ಮೂರ್ವಾ| ಸಂಹರ್ಷಾ ಬನ್ದಾಕಃ| ಮಧುಕಪರ್ಣೀ ಮಧುಕಭೇದಃ| ಮಧೂಲಿಕಾ ಮರ್ಕಟಹಸ್ತತೃಣಮ್| ರಾಜಾದನಂ ವೇಞ್ಚುಲಿಕೀತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಕಶೇರುಃ ಚಿಞ್ಚೋಡಕಃ| ರಾಜಕಶೇರುಃ ಕಶೇರುಭೇದಃ| ಶೀತಪಾಕೀ ಶೀತಲಾ| ಓದನಪಾಕೀ ನೀಲಝಿಣ್ಟೀ| ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬಲಾಭೇದಃ| ದ್ವಾರದಾ ಶಾಕತರುಃ| ಭಾರದ್ವಾಜೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ| ವನತ್ರಪುಷೀ ಬೃಹತ್ಫಲಾ ಗೋಡುಮ್ಬಾ| ಅಭೀರುಪತ್ರೀ ಶತಾವರೀಭೇದಃ| ಕುಲಿಙ್ಗಾಕ್ಷೀ ಪೇಟಿಕಾ, ಕುಲಿಙ್ಗಾಪಾಠಪಕ್ಷೇ ಉಚ್ಚಟಾ| ಕ್ಷೀರವಲ್ಲೀ ಕ್ಷೀರಲತಾ| ಕಪೋಲಪಲ್ಲೀ ‘ಕವಡವೇಣ್ಡುಆ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಕಪೋತವಲ್ಲೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ| ಸೋಮವಲ್ಲೀ ಸೋಮಲತಾ| ಗೋಪವಲ್ಲೀ ಅನನ್ತಮೂಲಮ್| ಮಧುವಲ್ಲೀ ಯಷ್ಟೀಮಧುಭೇದಃ||೧೩೯||

ಅಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧೇ ನನ್ದೀತಕಃ ಕರ್ಪರನನ್ದೀ, ಶೀತಕಃ ಅಮ್ಲಲೋಟಃ, ಐರಾವತಃ ನಾಗರಙ್ಗಮ್| ಅಮ್ಲಿಕಾ ಕನ್ದಪ್ರಧಾನಾ ಕಾಮರೂಪೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಅಮ್ಲಿಕಾಭೇದ ಏವೇತ್ಯಾಹುಃ| ದ್ರವೈಃ ಸ್ಥಿರಾಣೀತಿ ದ್ರವಮಜ್ಜನಾತ್ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ(?)||೧೪೦||

ಕೂಪ್ಯಾದಯೋ ಲವಣಭೇದಾ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ; ತೇನ ದೇಶಾನ್ತರೀಯೇಭ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ರೋಮಕಂ ರೂಮಾನದೀಭವಮ್||೧೪೧||

ತೇಜಸ್ವಿನೀ ತೇಜೋವತೀ| ಕಿಲಿಮಂ ದೇವದಾರು||೧೪೨||

ತಿಕ್ತವರ್ಗೇ ಕರ್ಕಶಃ ಪಟೋಲಭೇದಃ||೧೪೩||

ಕಷಾಯವರ್ಗೇ ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಪ್ರಿಯಾಲಶಾಲಃ, ಪರಿಪೇಲವಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಂ, ಜಿಙ್ಗಿನೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ, ಮಾಚೀಕಃ ದೇವದಾರುಃ, ಅಜಕರ್ಣಃ ಶಾಲಭೇದಃ, ಕುಮ್ಭೀ ‘ಕುಮ್ಭೀಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ಕಿಂವಾ ಹಠಃ, ಮೃಣಾಲಂ ಮೃಣಾಲನಾಲಿಕಾ, ತಾಲಖರ್ಜೂರತರುಣಾನೀತಿ ತಾಲಖರ್ಜೂರಾಙ್ಕುರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸ್ಕನ್ಧೇಷು ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ಕನ್ಧದ್ವಯೇ ಪಠ್ಯತೇ ತದುಭಯಗುಣಯುಕ್ತತ್ವೇನೋಭಯತ್ರಪಿ ಯೋಗೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೪೪||

ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನಿತಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯೇಷು ರೋಗೇಷು ವಾತವ್ಯಾಧಿಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಯಥೋಕ್ತದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯೌಗಿಕಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಸರ್ವಶೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶ ಇತಿ ಸಮಸ್ತವರ್ಗೇಣ ಅರ್ಧವರ್ಗೇಣ ಯಥಾಲಾಭಂ ವಾ||೧೪೫-೧೪೬||

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವವರ್ಗಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗೇಷು ಯೌಗಿಕತ್ವಂ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಕಟುವರ್ಗೇಣಾಸ್ಥಾಪನಂ ಪಿತ್ತಕರತ್ವಾಜ್ಜ್ವರವರ್ಧಕಂ ಭವತಿ, ತೇನ ನ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಗಣಾನಾಂ ಯೌಗಿಕತ್ವಮೇತದುಕ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗಹಿತತ್ವಂ, ದೋಷವಿಶೇಷೇಷು ತು ತತ್ರ ತತ್ರಾನನುಗುಣವರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ನಿಷೇಧ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇಷಾಂ ಯೇಷಾಮಿತಿ ವಾತಾದಿವಿಕಾರಾಣಾಮುಕ್ತಾನಾಮಿಹ| ತತ್ರ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧಃ ಕಫಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮನುಕ್ತಃ, ತೇನ ಕಫವರ್ಧಕಃ; ಏವಮಮ್ಲಾದಿವರ್ಗೇಷ್ವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕಾನಿತ್ಯನೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಂ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಸಕಲಾಸ್ಥಾಪನಸಾಧ್ಯರೋಗಹರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ; ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತು ವರ್ಗಾಣಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾನುಕ್ತರೋಗಾಹನ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ||೧೪೭-೧೪೮||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತವರ್ಗೇಷು ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ಯೌಗಿಕತ್ವಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯೌಗಿಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಮಯೌಗಿಕೋದ್ಧರಣಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧಿಮಾನಿತಿಪದೇನ ಬುದ್ಧಿಮತೈವ ಪ್ರಕ್ಷೇಪೋದ್ಧಾರೌ ಗಣೇ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ನಾಲ್ಪಬುದ್ಧಿನೋಹಾಪೋಹಕರಣಾಸಮರ್ಥೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏಕಂ ವರ್ಗಮೇಕೇನ ವರ್ಗೇಣೋಪಸೃಜೇದನೇಕೇನ ವಾ ವರ್ಗೇಣೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯುಕ್ತಿಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯೇತಿ ಇದಮತ್ರ ಯೌಗಿಕಮಿದಮಯೌಗಿಕಮಿತಿ ಊಹಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಚರಣಂ ಭಿಕ್ಷಾಮೂಲಂ ತಣ್ಡುಲಾದಿ ಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ನನು ಮನ್ದಬುದ್ಧೇಃ ಕಥಂ ಯಥೋಕ್ತಾನನುಗಮನಂ? ಯಥೋಕ್ತಮಯೌಗಿಕಮೂಹೇನ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರೈವ ತನ್ಮನ್ದಧೀಃ ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನೋ ನ ಕಥಮನರ್ಥಮಾವಹೇದಿತ್ಯಾಹ- ಯಥೋಕ್ತಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅನತಿಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ವಿನಿಪಾತಯತೀತ್ಯನೇನ ಮನ್ದಬುದ್ಧೇರ್ಯಥೋಕ್ತಮಾಚರತ ಊಹಂ ವಿನಾ ನ ಮಹತೀ ವ್ಯಾಪದ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ಯೋ ವಿಧಿರ್ಯಥೋಕ್ತಃ, ಸ ಪ್ರಾಯೋ ಯೌಗಿಕ ಏವ ಭವತಿ ತತ್ರ; ಯತ್ರಾಪಿ ಶರೀರಾದಿಭೇದೇನಾಯೌಗಿಕಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರೇಣ ಯೌಗಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನತಿಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದುದಾಹರಣಸ್ಯೇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಉದಾಹರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಸ್ಯ ವಿಧೇರನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಯದಿ ಸ್ತೋಕಂ ರೋಗಸಾಧನೋದಾಹರಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ಊಹ್ಯಮೇವ ಬಹು, ತದಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಃ ಸಾಕ್ಷಾದುದಾಹರಣವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಾತ್ ತಥಾ ಸ್ವಯಮುಹಾಕ್ಷಮತ್ವಾಚ್ಚ ನ ರೋಗಶಾನ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ತುಂ ಕ್ಷಮಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯತಸ್ತೂದಾಹರಣಾನಿ ಬಹೂನಿ, ತೇನ ತೈರೇವೋದಾಹರಣಾತ್ಮಕಪ್ರಯೋಗೌಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತವ್ಯಾಧೀನ್ ಸಾಧಯತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಇಮೌ ಚಾವಾಪೋದ್ಧಾರೌ ಗಣೋಕ್ತ ಏವ ದ್ರವ್ಯೇ ಪ್ರಾಯೌ ಜ್ಞೇಯೌ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಗಣೋಕ್ತಮಪಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಭವೇದ್ವ್ಯಾಧಾವಯೌಗಿಕಮ್| ತದುದ್ಧರೇತ, ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್ತು ಯನ್ಮನ್ಯೇದ್ಯೌಗಿಕಂ ತು ತತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯೇ ತು ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಕಾರ್ಯಕರಾ ಅಗಸ್ತ್ಯಹರೀತಕ್ಯಾದಯಃ, ನ ತೇಷ್ವಾವಾಪೋದ್ಧಾರೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ| ಏನಮೇವ ಚಾರ್ಥಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಏಷ ಚಾಗಮಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಫಲದರ್ಶನಾತ್| ಮನ್ತ್ರವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನ ಮೀಮಾಂಸ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚನ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೧೪೯||

ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಮನುವಾಸನದ್ರವ್ಯಮಾಹ- ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತೈಲಮಿತಿ ತೈಲಭೂತಂ ಸರ್ಷಪಸ್ನೇಹಾದಿ| ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹೇಷು ತಿಲತೈಲಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ತೈಲೇ ಯೋ ವಿಧಿಃ ಸ ಸಾರ್ಷಪಾದೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ತೈಲಶಬ್ದೇನ ತು ಸಾರ್ಷಪಾದೀನಾಮಿಹ ಗ್ರಹಣಂ ತಿಲಭವಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಪ್ರಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ; ತೈಲಶಬ್ದೇನ ಸಾರ್ಷಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತ್ಯೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ನಿಷ್ಪತ್ತೇಸ್ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚ ತೈಲತ್ವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೫) ಇತಿ||೧೫೦||

ಪರಿಶೇಷ್ಯಾಚ್ಛಿರೋವಿರೇಚನಾನ್ಯಾಹ- ಶಿರೋವಿರೇಚನೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ತಸ್ಮಾದುಕ್ತದ್ರವ್ಯಾದಙ್ಗಾನ್ತರೋಪಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ಶಿಗ್ರೋರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಗುಪಯೋಗಶ್ಚ ಭವತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಸುಮುಖಾದಯಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಾಃ, ತರ್ಕಾರೀ ಜಯನ್ತೀ| ಗಣ್ಡೀರಪುಷ್ಪೀ ಶಮಠಃ, ವಯಸ್ಥಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ| ವರಾಙ್ಗಂ ಗುಡತ್ವಕ್| ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಯಾನೀತ್ಯನೇನ ಯಾನಿ ಲವಣಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನುಪಘಾತಕಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಯೋಜ್ಯಾನಿ; ತಥಾಽಪರಾಣೀತಿ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಾಣ್ಯಪಿ ಯಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಯೌಗಿಕಾನಿ||೧೫೧||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾ, ಲಕ್ಷಣಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ| ಕಾರಣಂ ಚ ಯದಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ಚ ಯದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಏವಮ್ಭೂತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಮಲ ಇವಾದಿತ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಮ್| ಆಚಾರ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ತು ‘ಏವಂವಿಧೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಷ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಕಾರಣಂ ತು ‘ಅಧ್ಯಾಪ್ಯಮಧ್ಯಾಪಯನ್ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯೇಯಮ್ ಅಧ್ಯೇತವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿರಧ್ಯಯನವಿಧಿರೇವ||೧೫೨-೧೫೪||

ಇದಮುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಾಚಾರ್ಯಶಿಷ್ಯಪರೀಕ್ಷಾದಿರೂಪಮಭಿಧೇಯಜಾತಮುಕ್ತಮ್| ಅರ್ಥಕಾನ್ತಮಿತಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾರ್ಥತ್ವಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಕಮನೀಯಾರ್ಥಂ ಭವತಿ ತಥೋಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾಕ್ಯೇ ಯೋಜನಂ ಶಬ್ದಸನ್ಧಿಃ| ದೋಷಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ| ಹೇತುಮದಿತಿ ಉಪಪತ್ತಿಮದ್ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ದೋಷಾದಿಮಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರುಕ್ತಾನೀತಿ ನಿರುಕ್ತ್ಯೋಕ್ತಾನಿ| ನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚ ದೋಷಾದಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮೀಯನ್ತೇ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ಏಭಿರಿತಿ ವಿಮಾನಾನಿ||೧೫೫-೧೫೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯವಿಮಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||