Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਂ ਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
Hide commentary
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਦੋਸਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਹੇਤੂਨਾਮਧ੍ਯਯਨਾਧ੍ਯਾਪਨਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਣਾਂ ਕਥਨਾਯ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਃ| ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਸਾਧਨਸ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਵਿਧ੍ਯਾਦੇਸ੍ਤਥਾ ਕਰਣਕਾਰਣਾਦੇਸ਼੍ਚਾਭਿਧਾਨਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨਾਤ੍ਮਨਃ ਕਾਰ੍ਯਗੁਰੁਲਾਘਵਂ ਕਰ੍ਮਫਲਮਨੁਬਨ੍ਧਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਬੁਭੂਸੁਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੇਵਾਦਿਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|
ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਭਿਸਜਾਂ ਪ੍ਰਚਰਨ੍ਤਿ ਲੋਕੇ; ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਨ੍ਯੇਤ ਸੁਮਹਦ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਧੀਰਪੁਰੁਸਾਸੇਵਿਤਮਰ੍ਥਬਹੁਲਮਾਪ੍ਤਜਨਪੂਜਿਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਹਿਤਮਪਗਤਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸਮਾਰ੍ਸਂ ਸੁਪ੍ਰਣੀਤਸੂਤ੍ਰਭਾਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕ੍ਰਮਂ ਸ੍ਵਾਧਾਰਮਨਵਪਤਿਤਸ਼ਬ੍ਦਮਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪੁਸ੍ਕਲਾਭਿਧਾਨਂ ਕ੍ਰਮਾਗਤਾਰ੍ਥਮਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸਙ੍ਗਤਾਰ੍ਥਮਸਙ੍ਕੁਲਪ੍ਰਕਰਣਮਾਸ਼ੁਪ੍ਰਬੋਧਕਂ ਲਕ੍ਸਣਵਚ੍ਚੋਦਾਹਰਣਵਚ੍ਚ, ਤਦਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇਤ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍|
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧਮਮਲ ਇਵਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤਮੋ ਵਿਧੂਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮ੍||੩||
View original
बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत|
विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्|
शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||
Hide commentary
ਇਹਾਧ੍ਯਯਨਵਿਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਸੁ ਯਾਦਕ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇਯਂ, ਤਦੇਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਿਪੁਰੁਸਮੁਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਗੌਰਵਂ ਬਹੁਪ੍ਰਯਾਸਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ, ਲਾਘਵਂ ਵਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਯਾਸਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਕਾਰ੍ਯਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍| ਕਰ੍ਮਫਲਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯਫਲਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਫਲਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਯਤੀਯਂ ਫਲਮ੍| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਿਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਣੌ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ, ਯੁਕ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਪਪਤ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯਦਿ ਭਿਸਗ੍ਭਵਿਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਵਦਾਦਿਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਲਕ੍ਸਣੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਗੌਰਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਫਲੇਨਾਰੋਗ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਰ੍ਥੀ ਨ ਭਵਤਿ ਸ ਚ ਤਥਾ, ਯਸ਼੍ਚਾਨੁਪਾਦੇਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਚ ਤਥਾ, ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਪੁਸੋ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਲਃ ਸ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਾਨ੍ਤਗਮਨਾਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਭਵਿਤੁਂ ਨੇਚ੍ਛਤਿ, ਅਤੋ ਨ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰੀਕ੍ਸਾਮਪ੍ਯੁਪਦਿਸ਼ਾਮਃ; ਯਸ੍ਤੁ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਪਰੀਤਧਰ੍ਮਯੋਗੀ ਸ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨੋਪਾਦਾਨਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਬੁਭੂਸੁਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਵਿਵਿਧਾਨੀਤਿ ਅਗਣਿਤਾਨਿ| ਸੁਮਹਦ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿ ਚ ਧੀਰਪੁਰੁਸਾਸੇਵਿਤਂ ਚ; ਕਿਂਵਾ ਸੁਮਹਦ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਧੀਰਪੁਰੁਸੈਰਾਸੇਵਿਤਮਿਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਃ| ਆਪ੍ਤਜਨਪੂਜਿਤਮਿਤਿ ਬਹੁਵਿਧੈਰਾਪ੍ਤੈਰ੍ਯਥਾਰ੍ਹਮਨੁਮਤਮ੍| ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਮਧ੍ਯਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਯਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਃ| ਅਪਗਤਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਦੋਸਪਾਠਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨਾਧਿਕਰਣਵਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਅਧਿਕਰਣਵਸ਼ਾਦ੍ਦੁਰ੍ਗਾਦ੍ਗੁਣਦੋਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤੋਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ | ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਂਸ਼ਯਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਧਿਯਾਂ ਚਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|| ਅਲ੍ਪਤੋਨ੍ਤਰਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਸ੍ਵਪਿ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਸ੍ਤੁ| ਯਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਨੇਸ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯ ਵਿਵਰਣਮ੍” ਇਤਿ| ਸ੍ਵਾਧਾਰਮਿਤਿ ਸ਼ੋਭਨਾਭਿਧੇਯਮ੍| ਅਨਵਪਤਿਤਮਿਤਿ ਅਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਅਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਅਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ, ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਭਿਧੇਯਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਪੁਸ੍ਕਲਾਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਯਗਰ੍ਥਸਮਰ੍ਪਕਵਾਕ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਗਤਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾਗਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਙ੍ਗਤਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਸਙ੍ਕੁਲਪ੍ਰਕਰਣਮਿਤਿ ਅਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਪ੍ਰਕਰਣਮ੍ | ਲਕ੍ਸਣਵਦਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਧਾਨਾਰ੍ਥਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਾਖ੍ਯਾਸਾਧਾਰਣਧਰ੍ਮਕਥਨਵਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਵਤ੍| ਉਦਾਹਰਣਵਦਿਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵਤ੍||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਾਚਾਰ੍ਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਸ਼੍ਰੁਤਂ ਪਰਿਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾਣਂ ਦਕ੍ਸਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਸ਼ੁਚਿਂ ਜਿਤਹਸ੍ਤਮੁਪਕਰਣਵਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਪਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਮਨੁਪਸ੍ਕਤਵਿਦ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਤਮਨਸੂਯਕਮਕੋਪਨਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਕ੍ਸਮਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਤ੍ਸਲਮਧ੍ਯਾਪਕਂ ਜ੍ਞਾਪਨਸਮਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ|
ਏਵਙ੍ਗੁਣੋ ਹ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵੋ ਮੇਘ ਇਵ ਸ਼ਸ੍ਯਗੁਣੈਃ ਸੁਸ਼ਿਸ੍ਯਮਾਸ਼ੁ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤਿ||੪||
View original
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति|
एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||
Hide commentary
ਅਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਕ੍ਸਮਿਤਿ ਅਵਾਮਬੁਦ੍ਧਿਮ੍| ਉਪਕਰਣਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਅਨੇਨਾਨੁਪਕਰਣੇ ਗੁਰੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਨੁਪਸ੍ਕਤਵਿਦ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੋਪਸ੍ਕਤਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਃ ਸਞ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਸਂਸ੍ਕਤੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਤੁ ਨਿਤਰਾਮੁਪਾਦੇਯਃ| ਆਰ੍ਤਵ ਇਤਿ ਯਥੋਚਿਤਕਾਲਭਵਃ||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਤਮੁਪਸਤ੍ਯਾਰਿਰਾਧਯਿਸੁਰੁਪਚਰੇਦਗ੍ਨਿਵਚ੍ਚ ਦੇਵਵਚ੍ਚ ਰਾਜਵਚ੍ਚ ਪਿਤਵਚ੍ਚ ਭਰ੍ਤਵਚ੍ਚਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ|
ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧਿਗਮ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਢਤਾਯਾਮਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਸੌਸ੍ਠਵੇਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤੌ ਚ ਭੂਯੋ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਸਮ੍ਯਕ੍||੫||
View original
तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः|
ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||
Hide commentary
ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਬਹੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਯੇਨ ਯੇਨ ਭਾਵੇਨਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਯਃ ਸੇਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਤਥਾ ਗੁਰੁਃ ਸੇਵ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦਢਤਾਯਾਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ| ਅਭਿਧਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯ| ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤੌ ਅਰ੍ਥਕੀਰ੍ਤਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇ||੫||
Adhikarana ੫ (੬-੭) · Śloka ੭
ਤਤ੍ਰੋਪਾਯਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਅਧ੍ਯਯਨਮ੍, ਅਧ੍ਯਾਪਨਂ, ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਚੇਤ੍ਯੁਪਾਯਾਃ||੬||
ਤਤ੍ਰਾਯਮਧ੍ਯਯਨਵਿਧਿਃ- ਕਲ੍ਯਃ ਕਤਕ੍ਸਣਃ ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯੋਪਵ੍ਯੂਸਂ ਵਾ ਕਤ੍ਵਾਵਸ਼੍ਯਕਮੁਪਸ੍ਪਸ਼੍ਯੋਦਕਂ ਦੇਵਰ੍ਸਿਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਚਾਰ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਮਸ੍ਕਤ੍ਯ ਸਮੇ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟੋ ਮਨਃਪੁਰਃਸਰਾਭਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਃਸੂਤ੍ਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਾਵਰ੍ਤਯੇਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਗਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਦੋਸਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪਰਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਰ੍ਥਂ ਚ; ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੇਪਰਾਹ੍ਣੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਪਰਿਹਾਪਯਨ੍ਨਧ੍ਯਯਨਮਭ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍|
ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨਵਿਧਿਃ||੭||
View original
तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६||
तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्|
इत्यध्ययनविधिः||७||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਢਤਾਦੌ| ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯਿਨਾ ਸਹ ਸਮ੍ਭਾਸਣਮ੍ | ਕਲ੍ਯਃ ਨੀਰੋਗਃ| ਕਤਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਅਨਨ੍ਯਵ੍ਯਾਪਾਰਤ੍ਵੇਨਾਧ੍ਯਯਨਾਯ ਕਤਕਾਲਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਵਾ ਉਤ੍ਥਾਯ, ਉਪਵ੍ਯੂਸਂ ਵਾ ਉਤ੍ਥਾਯੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਉਪਵ੍ਯੂਸਮਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੇਸਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰੌ| ਮਨਪੁਰਃਸਰਾਭਿਰਿਤਿ ਏਕਾਗ੍ਰਮਨਃਪ੍ਰਣੀਤਾਭਿਃ| ਸ੍ਵਦੋਸਪਰਿਹਾਰਪਰਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ੍ਵਕੀਯਾਧ੍ਯਯਨਦੋਸਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ, ਪਰਕੀਯਾਧ੍ਯਯਨਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਰ੍ਥਂ ਪਰਕੀਯਾਧ੍ਯਯਨਦੋਸਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਮੀਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚਾਧੀਯਾਨੋ ਨਿਰ੍ਦੋਸਾਧ੍ਯਯਨੋ ਭਵਤਿ, ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਯਨਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਚ ਪਰਸ੍ਯ ਸਦੋਸਮਧ੍ਯਯਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨਵਿਧਿਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਧ੍ਯਯਨਵਿਧੇਰੁਪਸਂਹਰਣਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾਧ੍ਯਯਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਸੁਸਙ੍ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਕਾਲਵਰ੍ਜਨਂ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨੇ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮੇਵਾਤ੍ਰਾਪਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮਿਤਿ ਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤਮ੍||੬-੭||
Adhikarana ੬ (੮) · Śloka ੮
ਅਥਾਧ੍ਯਾਪਨਵਿਧਿਃ- ਅਧ੍ਯਾਪਨੇ ਕਤਬੁਦ੍ਧਿਰਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਮੇਵਾਦਿਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਰ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਕਮਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣਮਜੁਚਕ੍ਸੁਰ੍ਮੁਖਨਾਸਾਵਂਸ਼ਂ ਤਨੁਰਕ੍ਤਵਿਸ਼ਦਜਿਹ੍ਵਮਵਿਕਤਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਮਮਿਨ੍ਮਿਨਂ ਧਤਿਮਨ੍ਤਮਨਹਙ੍ਕਤਂ ਮੇਧਾਵਿਨਂ ਵਿਤਰ੍ਕਸ੍ਮਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮੁਦਾਰਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਕੁਲਜਮਥਵਾ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਵਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਿਨਮਵ੍ਯਙ੍ਗਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਿਭਤਮਨੁਦ੍ਧਤਮਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਕਮਕੋਪਨਮਵ੍ਯਸਨਿਨਂ ਸ਼ੀਲਸ਼ੌਚਾਚਾਰਾਨੁਰਾਗਦਾਕ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਾਦਕ੍ਸਿਣ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਮਧ੍ਯਯਨਾਭਿਕਾਮਮਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਚਾਨਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਮਲੁਬ੍ਧਮਨਲਸਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੈਸਿਣਮਾਚਾਰ੍ਯਸਰ੍ਵਾਨੁਸ਼ਿਸ੍ਟਿਪ੍ਰਤਿਕਰਮਨੁਰਕ੍ਤਂ ਚ, ਏਵਙ੍ਗੁਣਸਮੁਦਿਤਮਧ੍ਯਾਪ੍ਯਮਾਹੁਃ||੮||
View original
अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||
Hide commentary
ਇਹ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗੁਣੇਸੁ ਜੁਚਕ੍ਸੁਰ੍ਮੁਖਨਾਸਾਵਂਸ਼ਤ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਸਹਜਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦੇਯਾਃ; ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣੋ ਹਿ ਜਡੋ ਭਵਤਿ| ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਵਤ੍ਤਮਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਚਾਰਮ੍| ਨਿਭਤਮਿਤਿ ਵਿਨੀਤਮ੍| ਅਨੁਦ੍ਧਤਮਿਤਿ ਅਨਹਙ੍ਕਤਮ੍| ਅਨੁਰਾਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਧ੍ਯਾਯਨਾਨੁਰਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਨੁਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਗੁਰਾਵਨੁਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾਪ੍ਯਨਲਸਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਾਦਾਰਬ੍ਧੇਪਿ ਕਾਰ੍ਯੇ ਬਹੁਪ੍ਰਯਾਸਸਾਧ੍ਯੇਨਲਸਮਿਤ੍ਯਾਹ| ਅਨੁਸ਼ਿਸ੍ਟਿਪ੍ਰਤਿਕਰਮਿਤਿ ਆਜ੍ਞਾਕਰਮ੍||੮||
Adhikarana ੭ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਏਵਂਵਿਧਮਧ੍ਯਯਨਾਰ੍ਥਿਨਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮਾਰਿਰਾਧਯਿਸੁਮਾਚਾਰ੍ਯੋਨੁਭਾਸੇਤ - ਉਦਗਯਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਹਨਿ ਤਿਸ੍ਯਹਸ੍ਤਸ਼੍ਰਵਣਾਸ਼੍ਵਯੁਜਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਣ ਯੋਗਮੁਪਗਤੇ ਭਗਵਤਿ ਸ਼ਸ਼ਿਨਿ ਕਲ੍ਯਾਣੇ ਕਲ੍ਯਾਣੇ ਚ ਕਰਣੇ ਮੈਤ੍ਰੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਮੁਣ੍ਡਃ ਕਤੋਪਵਾਸਃ ਸ੍ਨਾਤਃ ਕਾਸਾਯਵਸ੍ਤ੍ਰਸਂਵੀਤਃ ਸਗਨ੍ਧਹਸ੍ਤਃ ਸਮਿਧੋਗ੍ਨਿਮਾਜ੍ਯਮੁਪਲੇਪਨਮੁਦਕੁਮ੍ਭਾਨ੍ ਮਾਲ੍ਯਦਾਮਦੀਪਹਿਰਣ੍ਯਹੇਮਰਜਤਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਵਿਦ੍ਰੁਮਕ੍ਸੌਮਪਰਿਧੀਨ੍ ਕੁਸ਼ਲਾਜਸਰ੍ਸਪਾਕ੍ਸਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਸੁਮਨਾਂਸਿ ਗ੍ਰਥਿਤਾਗ੍ਰਥਿਤਾਨਿ ਮੇਧ੍ਯਾਨ੍ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਘਸ੍ਟਾਨਾਦਾਯੋਪਤਿਸ੍ਠਸ੍ਵੇਤਿ||੯||
ਸ ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੧੦||
View original
एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९||
स तथा कुर्यात्||१०||
Hide commentary
ਤਿਸ੍ਯਃ ਪੁਸ੍ਯਨਕ੍ਸਤ੍ਰਮ੍, ਅਸ਼੍ਵਯੁਗ੍ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ| ਸ਼ਸ਼ਿਨਿ ਕਲ੍ਯਾਣੇ ਇਤਿ ਉਕ੍ਤਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਸ੍ਵਧ੍ਯਯਨਾਰ੍ਥਿਨੋ ਯਤਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਲ੍ਯਾਣਕਰੋ ਭਵਤਿ, ਉਦਿਤ ਏਵ ਸ਼ਸ਼ਿਨ੍ਯਧ੍ਯਯਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਮੈਤ੍ਰੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਇਤਿ ਅਨੁਕੂਲੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ; ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਵਭੁਜਗਾਦਯਃ| ਮੁਣ੍ਡਃ ਕਤਵਾਪਨਃ| ਗਨ੍ਧੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਹਸ੍ਤਃ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲੋ ਗਨ੍ਧਹਸ੍ਤਃ| ਹਿਰਣ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਘਟਿਤਂ ਹੇਮ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਹੇਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਘਟਿਤਮ੍| ਪਰਿਧਯੋ ਹਸ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾ ਹੋਮਕੁਣ੍ਡਚਤੁਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਃ ਪਾਲਾਸ਼ਾਦਿਦਣ੍ਡਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਚੋਪਾਰ੍ਜਿਤਵਸ੍ਤੁਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਮੇਵ ਫਲਪ੍ਰਦਮਿਤਿ ਸਿਵਚਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ, (ਤੇਨ ਅਨ੍ਯੋਪਾਹਤਮਪੀਸ੍ਟਗਨ੍ਧਾਦਿ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍)||੯-੧੦||
Adhikarana ੮ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਤਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮਾਜ੍ਞਾਯ ਸਮੇ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਵਣੇ ਉਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣੇ ਵਾ ਚਤੁਸ੍ਕਿਸ੍ਕੁਮਾਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲਂ ਗੋਮਯੋਦਕੇਨੋਪਲਿਪ੍ਤਂ ਕੁਸ਼ਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸੁਪਰਿਹਿਤਂ ਪਰਿਧਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਯਥੋਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨੋਦਕੁਮ੍ਭਕ੍ਸੌਮਹੇਮਹਿਰਣ੍ਯਰਜਤਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਵਿਦ੍ਰੁਮਾਲਙ੍ਕਤਂ ਮੇਧ੍ਯਭਕ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਸ਼ੁਕ੍ਲਪੁਸ੍ਪਲਾਜਸਰ੍ਸਪਾਕ੍ਸਤੋਪਸ਼ੋਭਿਤਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਪਾਲਾਸ਼ੀਭਿਰੈਙ੍ਗੁਦੀਭਿਰੌਦੁਮ੍ਬਰੀਭਿਰ੍ਮਾਧੁਕੀਭਿਰ੍ਵਾ ਸਮਿਦ੍ਭਿਰਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਃ ਸ਼ੁਚਿਰਧ੍ਯਯਨਵਿਧਿਮਨੁਵਿਧਾਯ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰ੍ਜੁਹੁਯਾਦਗ੍ਨਿਮਾਸ਼ੀਃਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਗ੍ਨਿਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਸ਼੍ਵਿਨਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਸੀਂਸ਼੍ਚ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰਾਨਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਯਮਾਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ||੧੧||
ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ਼੍ਚੈਨਮਨ੍ਵਾਲਭੇਤ|
ਹੁਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣਮਗ੍ਨਿਮਨੁਪਰਿਕ੍ਰਾਮੇਤ੍|
ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵਾਚਯੇਤ੍; ਭਿਸਜਸ਼੍ਚਾਭਿਪੂਜਯੇਤ੍||੧੨||
View original
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११||
शिष्यश्चैनमन्वालभेत|
हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्|
परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||
Hide commentary
ਕਿਸ੍ਕੁਰਿਹ ਹਸ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਸੁਪਰਿਹਿਤਮਿਤਿ ਸੁਵੇਸ੍ਟਿਤਮ੍| ਉਪਧਾਯੇਤਿ ਆਰੋਪ੍ਯ| ਜੁਹੁਯਾਦਿਤਿ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਮਾਣ ਆਚਾਰ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਗ੍ਨਿਂ ਜੁਹੁਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਗ੍ਭਿਰਾਸ਼ੀਃਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਭਿਃ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਹੋਮਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਸ਼੍ਚੈਨਮਨ੍ਵਾਲਮੇਤੇਤਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਿ ਗੁਰੁਹੋਮਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਜੁਹੁਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੨||
Adhikarana ੯ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਅਥੈਨਮਗ੍ਨਿਸਕਾਸ਼ੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸਕਾਸ਼ੇ ਭਿਸਕ੍ਸਕਾਸ਼ੇ ਚਾਨੁਸ਼ਿਸ੍ਯਾਤ੍- ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਧਾਰਿਣ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਾਮਾਂਸਾਦੇਨ ਮੇਧ੍ਯਸੇਵਿਨਾ ਨਿਰ੍ਮਤ੍ਸਰੇਣਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਧਾਰਿਣਾ ਚ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਨ ਚ ਤੇ ਮਦ੍ਵਚਨਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਰਾਜਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਦ੍ਵਿਪੁਲਾਦਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਨਰ੍ਥਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਦ੍ਵਾਪ੍ਯਰ੍ਥਾਤ੍; ਮਦਰ੍ਪਣੇਨ ਮਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਮਦਧੀਨੇਨ ਮਤ੍ਪ੍ਰਿਯਹਿਤਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਾ ਚ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਪੁਤ੍ਰਵਦ੍ਦਾਸਵਦਰ੍ਥਿਵਚ੍ਚੋਪਚਰਤਾਨੁਵਸ੍ਤਵ੍ਯੋਹਮ੍ , ਅਨੁਤ੍ਸੇਕੇਨਾਵਹਿਤੇਨਾਨਨ੍ਯਮਨਸਾ ਵਿਨੀਤੇਨਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰਿਣਾਨਸੂਯਕੇਨ ਚਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤੇਨ ਪ੍ਰਵਿਚਰਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਨੁਜ੍ਞਾਤੇਨ (ਚਾਨਨੁਜ੍ਞਾਤੇਨ ਚ) ਪ੍ਰਵਿਚਰਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਗੁਰ੍ਵਰ੍ਥੋਪਾਹਰਣੇ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ, ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਮਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਂ ਯਸ਼ੋਲਾਭਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਿਚ੍ਛਤਾ ਭਿਸਜਾ ਤ੍ਵਯਾ ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਦੌ ਕਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਮਾਸ਼ਾਸਿਤਵ੍ਯਮਹਰਹਰੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤਾ ਚੋਪਵਿਸ਼ਤਾ ਚ, ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਚਾਤੁਰਾਣਾਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ, ਜੀਵਿਤਹੇਤੋਰਪਿ ਚਾਤੁਰੇਭ੍ਯੋ ਨਾਭਿਦ੍ਰੋਗ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਮਨਸਾਪਿ ਚ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਨਾਭਿਗਮਨੀਯਾਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਪਰਸ੍ਵਂ, ਨਿਭਤਵੇਸ਼ਪਰਿਚ੍ਛਦੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਸ਼ੌਣ੍ਡੇਨਾਪਾਪੇਨਾਪਾਪਸਹਾਯੇਨ ਚ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਲਧਰ੍ਮ੍ਯਸ਼ਰ੍ਮ੍ਯਧਨ੍ਯਸਤ੍ਯਹਿਤਮਿਤਵਚਸਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਚਾਰਿਣਾ ਸ੍ਮਤਿਮਤਾ ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਥਾਨੋਪਕਰਣਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਚ; ਨ ਚ ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਾਜਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਰਾਜਦ੍ਵੇਸਿਣਾਂ ਵਾ ਮਹਾਜਨਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮਹਾਜਨਦ੍ਵੇਸਿਣਾਂ ਵਾਪ੍ਯੌਸਧਮਨੁਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਵਿਕਤਦੁਸ੍ਟਦੁਃਖਸ਼ੀਲਾਚਾਰੋਪਚਾਰਾਣਾਮਨਪਵਾਦਪ੍ਰਤਿਕਾਰਣਾਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸੂਣਾਂ ਚ, ਤਥੈਵਾਸਨ੍ਨਿਹਿਤੇਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਨਧ੍ਯਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਾ; ਨ ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਦਤ੍ਤਮਾਮਿਸਮਾਦਾਤਵ੍ਯਮਨਨੁਜ੍ਞਾਤਂ ਭਰ੍ਤ੍ਰਾਥਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸੇਣ, ਆਤੁਰਕੁਲਂ ਚਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਾ ਵਿਦਿਤੇਨਾਨੁਮਤਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਪੁਰੁਸੇਣ ਸੁਸਂਵੀਤੇਨਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਸਾ ਸ੍ਮਤਿਮਤਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਮਾਚਰਤਾ ਸਮ੍ਯਗਨੁਪ੍ਰਵੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍, ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚ ਵਾਙ੍ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਣਿਧਾਤਵ੍ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤੁਰਾਦਾਤੁਰੋਪਕਾਰਾਰ੍ਥਾਦਾਤੁਰਗਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਵਾ ਭਾਵੇਸੁ, ਨ ਚਾਤੁਰਕੁਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੋ ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਰਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਹ੍ਰਸਿਤਂ ਚਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਤੁਰਸ੍ਯ ਜਾਨਤਾਪਿ ਤ੍ਵਯਾ ਨ ਵਰ੍ਣਯਿਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੋਚ੍ਯਮਾਨਮਾਤੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਪ੍ਯੁਪਘਾਤਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਜ੍ਞਾਨਵਤਾਪਿ ਚ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਨੋ ਜ੍ਞਾਨੇ ਵਿਕਤ੍ਥਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਆਪ੍ਤਾਦਪਿ ਹਿ ਵਿਕਤ੍ਥਮਾਨਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਦ੍ਵਿਜਨ੍ਤ੍ਯਨੇਕੇ||੧੩||
View original
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||
Hide commentary
ਤੇ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਵਿਚਰਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਦੌ ਕਤ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਸ਼ਰ੍ਮ ਆਸ਼ਾਸਿਤਵ੍ਯਂ, ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਰੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮ੍| ਉਪਵਿਸ਼ਤਾ ਚੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਸ਼ੁਣ੍ਡਾ ਮਦ੍ਯਸ਼ਾਲਾ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਸ਼ੌਣ੍ਡਃ; ਅਸ਼ੌਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਤਦਪ੍ਰਚਾਰੀ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਿਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ, ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਾਦੇਤਦ੍ਵਚਨਮ੍| ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਰਾਜ੍ਞੋ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੋ ਰਾਜਦ੍ਵਿਸ੍ਟਃ, ਯਸ੍ਤੁ ਰਾਜਾਨਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ ਸ ਰਾਜਦ੍ਵੇਸੀ| ਆਚਾਰਸ੍ਯੋਪਚਰਣਮਾਚਾਰੋਪਚਾਰਃ| ਅਨਧ੍ਯਕ੍ਸਾਣਾਂ ਵਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯ ਇਤਿ ਵਾਰ੍ਤਾਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨ ਵਰ੍ਣਯਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਆਤੁਰਪੁਤ੍ਰਪਿਤ੍ਰਾਦੇਃ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਉਦਾਸੀਨੇ ਜੀਵਿਤਹ੍ਰਾਸਕਥਨਂ ਯਸ਼ਸ੍ਕਰਮੇਵ| ਨ ਵਿਕਤ੍ਥਿਤਵ੍ਯਂ ਨ ਸ਼੍ਲਾਘਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਆਪ੍ਤਾਦਪਿ ਹੀਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਤ੍ਯਵਾਗੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਤ੍ਯਮੇਵਾਪ੍ਤਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਯਥਾਕਾਲਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੇਵ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||
Adhikarana ੧੦ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਨ ਚੈਵ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸੁਤਰਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪਾਰਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਭਿਯੋਗਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਏਵਮ੍ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਵਤ੍ਤਸੌਸ੍ਠਵਮਨਸੂਯਤਾ ਪਰੇਭ੍ਯੋਪ੍ਯਾਗਮਯਿਤਵ੍ਯਂ, ਕਤ੍ਸ੍ਨੋ ਹਿ ਲੋਕੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਮਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸ਼੍ਚਾਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਮ੍, ਅਤਸ਼੍ਚਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਧਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਪੌਸ੍ਟਿਕਂ ਲੌਕ੍ਯਮਭ੍ਯੁਪਦਿਸ਼ਤੋ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਮਨੁਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਚੇਤਿ|
ਅਤਃ ਪਰਮਿਦਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਦੇਵਤਾਗ੍ਨਿਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਚਾਰ੍ਯੇਸੁ ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਂ, ਤੇਸੁ ਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯਾਯਮਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਰਸਰਤ੍ਨਬੀਜਾਨਿ ਯਥੇਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ ਸ਼ਿਵਾਯ ਸ੍ਯੁਃ, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯਾਸ਼ਿਵਾਯੇਤਿ|
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਤਿ ਚਾਚਾਰ੍ਯੇ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ ‘ਤਥਾ’ ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍|
ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਧ੍ਯਾਪ੍ਯਃ, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵਨਧ੍ਯਾਪ੍ਯਃ|
ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਮਧ੍ਯਾਪਯਨ੍ ਹ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯੋ ਯਥੋਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚਾਧ੍ਯਾਪਨਫਲੈਰ੍ਯੋਗਮਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਨੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਯੁਨਕ੍ਤਿ|
ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਪਨਵਿਧਿਰੁਕ੍ਤਃ||੧੪||
View original
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति|
अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति|
एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्|
यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः|
अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति|
इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||
Hide commentary
ਨ ਚੈਵ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਿ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਯਮਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਦੁਸ੍ਤਰੇ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੇ| ਅਨੁਕ੍ਤਸਦ੍ਵਤ੍ਤਕਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਏਤਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਤਚ੍ਚੇਤਿ ‘ਅਥੈਨਮਗ੍ਨਿਸਕਾਸ਼ੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍| ਏਵਮ੍ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਵਤ੍ਤਸੌਸ੍ਠਵਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਸਦਸ਼ਂ ਚ ਸਾਧੁਵਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲੌਕ੍ਯਂ ਲੋਕਾਨੁਮਤਮ੍| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨ ਯਦੇਵਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯ ਧਨ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਵਚਸ੍ਤਦੇਵਾਨੁਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਚ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ; ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਧ੍ਯਯਨਫਲਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦੁਕ੍ਤਮ੍||੧੪||
Adhikarana ੧੧ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
ਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧਿਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਭਿਸਕ੍ ਭਿਸਜਾ ਸਹ ਸਮ੍ਭਾਸੇਤ|
ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਾਭਿਯੋਗਸਂਹਰ੍ਸਕਰੀ ਭਵਤਿ, ਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਮਪਿ ਚਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਮਪਿ ਚਾਧਤ੍ਤੇ, ਯਸ਼ਸ਼੍ਚਾਭਿਦੀਪਯਤਿ, ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚ ਸਨ੍ਦੇਹਵਤਃ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਸਂਸ਼ਯਮਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਸਨ੍ਦੇਹਵਤੋ ਭੂਯੋਧ੍ਯਵਸਾਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਅਸ਼੍ਰੁਤਮਪਿ ਚ ਕਞ੍ਚਿਦਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਵਿਸਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਯਚ੍ਚਾਚਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਯ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਵੇ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਦਿਸ਼ਤਿ ਗੁਹ੍ਯਾਭਿਮਤਮਰ੍ਥਜਾਤਂ ਤਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਸਹ ਜਲ੍ਪਨ੍ ਪਿਣ੍ਡੇਨ ਵਿਜਿਗੀਸੁਰਾਹ ਸਂਹਰ੍ਸਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਮਭਿਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ||੧੫||
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਤੁ ਖਲੁ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਭਵਤਿ- ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਾ, ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਚ||੧੬||
View original
सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत|
तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५||
द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||
Hide commentary
ਸਂਹਰ੍ਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਧਾ, ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਭਿਯੋਗਸਂਹਰ੍ਸੌ ਕਰੋਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਭਿਯੋਗਸਂਹਰ੍ਸਕਰੀ| ਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਮਿਤਿ ਪਰਵਚਨਾਭਿਭਵਪਾਣ੍ਡਿਤ੍ਯਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਸਭਾਯਾਮਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਭੂਯੋਧ੍ਯਵਸਾਯਮਿਤਿ ਦਢਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍| ਅਥ ਕਥਂ ਸ਼੍ਰੁਤਤ੍ਵਮਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਗੁਹ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾਹ- ਜਲ੍ਪਨ੍ ਪਿਣ੍ਡੇਨੇਤਿ|- ਪਿਣ੍ਡੇਨੇਤਿ ਸਾਰੋਦ੍ਧਾਰੇਣ| ਨਨੁ ਗੁਹ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸਾਰਤਸ੍ਤਤ੍ ਕਥਮਯਂ ਵਿਜਿਗੀਸੁਸ੍ਤਮਾਹੇਤ੍ਯਾਹ- ਸਂਹਰ੍ਸਾਦਿਤਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਧਯਾ ਤੁ ਗੁਹ੍ਯੋਪ੍ਯਰ੍ਥੋ ਵਿਜਯਾਰ੍ਥਮਭਿਧੀਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਨਯੇ ‘ਸਂਵਾਦ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਤੁ ਜਲ੍ਪਵਿਤਣ੍ਡਾਰੂਪਾ ਜ੍ਞੇਯਾ||੧੫-੧੬||
Adhikarana ੧੨ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਵਚਨਪ੍ਰਤਿਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇਨਾਕੋਪਨੇਨਾਨੁਪਸ੍ਕਤਵਿਦ੍ਯੇਨਾਨਸੂਯਕੇਨਾਨੁਨੇਯੇਨਾਨੁਨਯਕੋਵਿਦੇਨ ਕ੍ਲੇਸ਼ਕ੍ਸਮੇਣ ਪ੍ਰਿਯਸਮ੍ਭਾਸਣੇਨ ਚ ਸਹ ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਾ ਵਿਧੀਯਤੇ|
ਤਥਾਵਿਧੇਨ ਸਹ ਕਥਯਨ੍ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ ਕਥਯੇਤ੍, ਪਚ੍ਛੇਦਪਿ ਚ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ, ਪਚ੍ਛਤੇ ਚਾਸ੍ਮੈ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਾਯ ਵਿਸ਼ਦਮਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨ ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਭਯਾਦੁਦ੍ਵਿਜੇਤ, ਨਿਗਹ੍ਯ ਚੈਨਂ ਨ ਹਸ੍ਯੇਤ੍, ਨ ਚ ਪਰੇਸੁ ਵਿਕਤ੍ਥੇਤ, ਨ ਚ ਮੋਹਾਦੇਕਾਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚਾਵਿਦਿਤਮਰ੍ਥਮਨੁਵਰ੍ਣਯੇਤ੍, ਸਮ੍ਯਕ੍ ਚਾਨੁਨਯੇਨਾਨੁਨਯੇਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਚਾਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤ੍ਯਨੁਲੋਮਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧਿਃ||੧੭||
View original
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते|
तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्|
इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧਿਮਾਹ| ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ ਕਥਯੇਦਿਤਿ ਜਲ੍ਪਵਿਤਣ੍ਡੋਕ੍ਤਨਿਗ੍ਰਹਾਭੀਤਃ| ਕਥਯੇਦਿਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਨਿਗਹ੍ਯ ਚੈਨਂ ਨ ਹਸ੍ਯੇਦਿਤਿ ਅਨੁਲੋਮਸਮ੍ਭਾਸਾਰੂਪਵਾਦੇ ਚ ਯਾਨਿ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਘਾਤੀਨਿ ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸਾਪਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਰੂਪਾਣਿ, ਤੈਰਪਿ ਨਿਗਹ੍ਯ ਨ ਹਸ੍ਯੇਤ੍| ਜਲ੍ਪੋਕ੍ਤਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣ੍ਯੇਵ| ਅਵਿਦਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨੋਵਿਦਿਤਮ੍| ਅਨੁਨਯੇਚ੍ਚ ਸਮ੍ਯਗਨੁਨਯੇਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਛਲਜਾਤਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਾਵਹਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਯਗਨੁਨਯੇਵਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੧੭||
Adhikarana ੧੩ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਰੇਣ ਸਹ ਵਿਗਹ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਸਾਯਾਂ ਜਲ੍ਪੇਚ੍ਛ੍ਰੇਯਸਾ ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍|
ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਚ ਜਲ੍ਪਾਜ੍ਜਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਂ ਪਰਾਵਰਾਨ੍ਤਰਂ ਪਰਿਸਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|
ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਕਾਲੌ ਸ਼ਂਸਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰੀਕ੍ਸਾਮਭਿਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ|
ਪਰੀਕ੍ਸਮਾਣਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪਰਾਵਰਾਨ੍ਤਰਮਿਮਾਨ੍ ਜਲ੍ਪਕਗੁਣਾਞ੍ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਾਨ੍ਦੋਸਵਤਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਸਮ੍ਯਕ੍; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਧਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨਂ ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰਿਤਿ, ਏਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਾਨਾਹੁਃ; ਇਮਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਵਤਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕੋਪਨਤ੍ਵਮਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਂ ਭੀਰੁਤ੍ਵਮਧਾਰਣਤ੍ਵਮਨਵਹਿਤਤ੍ਵਮਿਤਿ|
ਏਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਗੁਰੁਲਾਘਵਤਃ ਪਰਸ੍ਯ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਤੁਲਯੇਤ੍||੧੮||
View original
अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्|
प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत|
सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः|
परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति|
एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||
Hide commentary
ਇਤਰੇਣੇਤਿ ਅਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ| ਵਾਦੇ ਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਗੁਰੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਵਾਧਿਕਤਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਨ੍ਯਾਯੇ- “ਤਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗੁਰੁਸਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ਼੍ਰੇਯੋਰ੍ਥਿਭਿਰਨਸੂਯੁਭਿਰਭ੍ਯੁਪੇਯਾਤ੍” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੪/੨/੪੦) ਇਤਿ| ਸਮ੍ਭਾਸਾਯਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਕਥੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਜਲ੍ਪੇ ਵਿਤਣ੍ਡਾਯਾਂ ਚੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਰਾਵਰਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਸਾਮਯਿਕਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਿਤਂ ਜਲ੍ਪਕਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੮||
Adhikarana ੧੪ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ- ਪ੍ਰਵਰਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰਃ, ਸਮੋ ਵਾ, ਗੁਣਵਿਨਿਕ੍ਸੇਪਤਃ; ਨਤ੍ਵੇਵ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ||੧੯||
ਪਰਿਸਤ੍ਤੁ ਖਲੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ- ਜ੍ਞਾਨਵਤੀ, ਮੂਢਪਰਿਸਚ੍ਚ|
ਸੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਸਤੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਪੁਨਰਨੇਨ ਕਾਰਣਵਿਭਾਗੇਨ- ਸੁਹਤ੍ਪਰਿਸਤ੍, ਉਦਾਸੀਨਪਰਿਸਤ੍, ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਿਸ੍ਟਪਰਿਸਚ੍ਚੇਤਿ |
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਿਸ੍ਟਾਯਾਂ ਪਰਿਸਦਿ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਵਚਨਪ੍ਰਤਿਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਮੂਢਾਯਾਂ ਵਾ ਨ ਕਥਂ ਚਿਤ੍ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਸਹ ਜਲ੍ਪੋ ਵਿਧੀਯਤੇ; ਮੂਢਾਯਾਂ ਤੁ ਸੁਹਤ੍ਪਰਿਸਦ੍ਯੁਦਾਸੀਨਾਯਾਂ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਵਚਨਪ੍ਰਤਿਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤੀਰਨ੍ਤਰੇਣਾਪ੍ਯਦੀਪ੍ਤਯਸ਼ਸਾ ਮਹਾਜਨਵਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇਨਾਪਿ ਸਹ ਜਲ੍ਪੋ ਵਿਧੀਯਤੇ|
ਤਦ੍ਵਿਧੇਨ ਚ ਸਹ ਕਥਯਤਾ ਆਵਿਦ੍ਧਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸਙ੍ਕੁਲੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਦਣ੍ਡਕੈਃ ਕਥਯਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਤਿਹਸ੍ਟਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰੁਪਹਸਤਾ ਪਰਂ ਨਿਰੂਪਯਤਾ ਚ ਪਰ੍ਸਦਮਾਕਾਰੈਰ੍ਬ੍ਰੁਵਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਵਕਾਸ਼ੋ ਨ ਦੇਯਃ; ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਅਥਵਾ ਪੁਨਰ੍ਹੀਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ, ਇਤਿ|
ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਹੂ(ਹ੍ਵ)ਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਤਿਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ- ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਭਵਾਨ੍ ਸ਼ਿਕ੍ਸਸ੍ਵ ਤਾਵਤ੍; ਨ ਤ੍ਵਯਾ ਗੁਰੁਰੁਪਾਸਿਤੋ ਨੂਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮੇਤਾਵਤ੍ਤੇ; ਸਕਦਪਿ ਹਿ ਪਰਿਕ੍ਸੇਪਿਕਂ ਨਿਹਤਂ ਨਿਹਤਮਾਹੁਰਿਤਿ ਨਾਸ੍ਯ ਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍|
ਅਪ੍ਯੇਵਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਸਹ ਵਿਗਹ੍ਯ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰੇਕੇ; ਨਤ੍ਵੇਵਂ ਜ੍ਯਾਯਸਾ ਸਹ ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ||੨੦||
View original
तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९||
परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च|
सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति |
तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते|
तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति|
पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्|
अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||
Hide commentary
ਗੁਣਵਿਨਿਕ੍ਸੇਪਤ ਇਤਿ ਗੁਣਪਰਿਮਾਣਾਦੁਤ੍ਕਸ੍ਟਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਵਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰਃ ਹੀਨਗੁਣਃ, ਸਮਗੁਣਃ ਸਮੋ ਵਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਤ੍ਵੇਵ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਨ ਕੁਲਸ਼ੀਲਧਰ੍ਮਾਦਿਨਾਪਿ ਪ੍ਰਵਰਾਦਿਰਿਹਾਭਿਪ੍ਰੇਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਢਪਰਿਸਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੂਢੇਵ ਮੂਢਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਤ੍ਯੇ, ਸਰ੍ਵਥਾ ਮੂਢਾਯਾਂ ਤੁ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰੂਤੇ| ਨ ਕੇਨਚਿਦਿਤਿ ਨਾਧਮੇਨਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਵਿਦ੍ਧਂ ਵਕ੍ਰਮ੍| ਕਥਯਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਉਪਹਸਤਾ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨਮ੍| ਤਥਾ ਪਰਿਸਦਂ ਨਿਰੂਪਯਤਾ ਆਕਾਰੈਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤਿ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਹ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮੂਢਾ ਪਰਿਸਨ੍ਨ ਜਾਨਾਤ੍ਯੇਵ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਨਰ੍ਥਕਤਾਯਾਃ ਪਰਿਸਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਭਾਵਃ | ਤਥਾ ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਦਂਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ- ਹੀਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞੇਤਿ| ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰੋਧ੍ਯਯਨਂ ਗੁਰੁਮੁਪਾਸ੍ਥਾਯ ਪੁਨਰਧੀਸ੍ਵ| ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮੇਤਾਵਤ੍ਤ ਇਤਿ ‘ਪਕ੍ਸਾਵਸਾਦਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਰਿਕ੍ਸੇਪਿਕਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਿਕਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਨਾਸ੍ਯ ਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਨ ਸਕਤ੍ਪਰਾਭੂਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਕਹੇਤੁਨਾ ਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਸਮਂ ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਯਾਮੇਕੀਯਮਤਮਾਹ; ਨਤ੍ਵੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਆਤ੍ਮਮਤਮਾਹ||੧੯-੨੦||
Adhikarana ੧੫ (੨੧-੨੪) · Śloka ੨੪
ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰੇਣ ਤੁ ਸਹ ਸਮਾਨਾਭਿਮਤੇਨ ਵਾ ਵਿਗਹ੍ਯ ਜਲ੍ਪਤਾ ਸੁਹਤ੍ਪਰਿਸਦਿ ਕਥਯਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਥਵਾਪ੍ਯੁਦਾਸੀਨਪਰਿਸਦ੍ਯਵਧਾਨਸ਼੍ਰਵਣਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋਪਧਾਰਣਵਚਨਪ੍ਰਤਿਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਕਥਯਤਾ ਚਾਵਹਿਤੇਨ ਪਰਸ੍ਯ ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਦੋਸਬਲਮਵੇਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਂ, ਸਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚ ਯਤ੍ਰੈਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਮਨ੍ਯੇਤ ਨਾਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਜਲ੍ਪਂ ਯੋਜਯੇਦਨਾਵਿਸ੍ਕਤਮਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍; ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵੇਨਮਵਰਂ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਰੈਵੈਨਮਾਸ਼ੁ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍|
ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵਿਮੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰਾਣਾਮਾਸ਼ੁ ਨਿਗ੍ਰਹੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੁਤਹੀਨਂ ਮਹਤਾ ਸੂਤ੍ਰਪਾਠੇਨਾਭਿਭਵੇਤ੍, ਵਿਜ੍ਞਾਨਹੀਨਂ ਪੁਨਃ ਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ, ਵਾਕ੍ਯਧਾਰਣਾਹੀਨਮਾਵਿਦ੍ਧਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਸਙ੍ਕੁਲੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਦਣ੍ਡਕੈਃ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਹੀਨਂ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨੇਨੈਕਵਿਧੇਨਾਨੇਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨਾ , ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਹੀਨਮਰ੍ਧੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪੇਣ , ਅਵਿਸ਼ਾਰਦਮਪਤ੍ਰਪਣੇਨ, ਕੋਪਨਮਾਯਾਸਨੇਨ, ਭੀਰੁਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਨੇਨ, ਅਨਵਹਿਤਂ ਨਿਯਮਨੇਨੇਤਿ|
ਏਵਮੇਤੈਰੁਪਾਯੈਃ ਪਰਮਵਰਮਭਿਭਵੇਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮ੍||੨੧||
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਵਿਗਹ੍ਯ ਕਥਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਨ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍|
ਵਿਗਹ੍ਯਭਾਸਾ ਤੀਵ੍ਰਂ ਹਿ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰੋਹਮਾਵਹੇਤ੍||੨੨||
ਨਾਕਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨਾਵਾਚ੍ਯਮਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ|
ਕੁਸ਼ਲਾ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਕਲਹਂ ਸਮਿਤੌ ਸਤਾਮ੍||੨੩||
ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾਦੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੨੪||
View original
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्|
तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति|
एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१||
तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्|
विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२||
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते|
कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३||
एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||
Hide commentary
ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਗੁਣਤਾਯਾਸ੍ਤਥਾ ਦੋਸਸ੍ਯ ਬਲਂ ਸਾਦ੍ਗੁਣ੍ਯਦੋਸਬਲਮ੍| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਮਨ੍ਯੇਤੇਤਿ ਯਤ੍ਰ ਵਾਦਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨਮਧਿਕਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਰਸ੍ਯ ਪੁਰਃਸਰਵਾਦਵਿਸਯੇ ਤਥਾ ਵਾਦੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨੀਯਃ, ਯਥਾ ਆਵਿਸ੍ਕਤਃ ਪ੍ਰਕਟੀਕਤਃ ਸਭਾਯਾਂ ਨਾਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਨਭੀਸ੍ਟਵਿਸਯੇ ਤਥਾ ਵਾਦਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾ ਕੋਪਿ ਨ ਜਾਨਾਤ੍ਯੇਵਂ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤੁਮਕ੍ਸਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੈਵੇਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਹੀਨਪਕ੍ਸੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਮਹਤਾ ਸੂਤ੍ਰਪਾਠੇਨੇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਹੀਨੋ ਹ੍ਯਪਰਿਚਯਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰਪਾਠਂ ਕਰ੍ਤੁਮਕ੍ਸਮਃ | ਵਿਜ੍ਞਾਨਹੀਨਮਿਤਿ ਅਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਨਾਨਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨੇਤਿ ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਨਾ, ਏਕਵਿਧੇਨੇਤਿ ਏਕਵਿਧੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ; ਪ੍ਰਤਿਭਾਹੀਨੋ ਹ੍ਯਨੇਕਾਰ੍ਥਂ ਨਾਵਧਾਰਯਤਿ ਯਤ੍ ਕੇਨਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣਾਯਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋਨੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ| ਵਚਨਸ਼ਕ੍ਤਿਹੀਨੋਰ੍ਧੋਕ੍ਤਵਾਕ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਾਨ੍ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਅਵਿਸ਼ਾਰਦਮਿਤਿ ਅਦਸ੍ਟਸਭਮ੍; ਅਦਸ੍ਟਸਭੋ ਹ੍ਯਪਤ੍ਰਪਣੇਨਾਤੀਵ ਲਜ੍ਜਿਤਃ ਸਨ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਮਿਤਿ ‘ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਹੀਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾਦੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ||੨੧-੨੪||
Adhikarana ੧੬ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਾਵਦਿਦਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯਤੇਤ- ਸਨ੍ਧਾਯ ਪਰ੍ਸਦਾਯਨਭੂਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਕਰਣਮਾਦੇਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਪਰਸ੍ਯ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਕ੍ਸਮਥਵਾ ਪਰਸ੍ਯ ਭਸ਼ਂ ਵਿਮੁਖਮਾਨਯੇਤ੍; ਪਰਿਸਦਿ ਚੋਪਸਂਹਿਤਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਯਮਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਵਕ੍ਤੁਮ੍, ਏਸੈਵ ਤੇ ਪਰਿਸਦ੍ਯਥੇਸ੍ਟਂ ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਥਾਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਵਾਦਂ ਵਾਦਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਚ ਸ੍ਥਾਪਯਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੂਸ੍ਣੀਮਾਸੀਤ||੨੫||
View original
प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||
Hide commentary
ਤਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾਦੇ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਗੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਨਭੂਤਮਿਤਿ ਅਭ੍ਯਾਸਾਨ੍ਮਾਰ੍ਗੀਭੂਤਮਿਵ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਸ੍ਯ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਗਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨੋਵਿਦਿਤਤ੍ਵੇਨ ਦੁਰ੍ਗਮਿਵ ਦੁਰ੍ਗਂ; ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧਿਤਯਾ ਪਰਿਸਦਾਦੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਪਕ੍ਸਮਥਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦਿਨਃ ਪਕ੍ਸਂ ਭਸ਼ਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਭਾਯਾਂ ਯਥਾ ਵਿਮੁਖਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਵਾਦਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍; ਏਤੇਨ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਲੋਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਫਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯਦਿ ਪਰਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ, ਤਦੈਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਦ੍ਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸਸਾਧਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦੇਵ ਪਰਿਸਦਪਿ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਉਪਸਂਹਿਤਾਯਾਮਿਤਿ ਸਨ੍ਧਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਾਯਾਂ ਤੂਸ੍ਣੀਮਾਸੀਤੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਉਪਸਂਹਿਤਾ ਹਿ ਪਰਿਸਤ੍ ਪਰੋਕ੍ਸੋਣਾਭਿਮਤਤ੍ਵੇਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਦਲਮਿਹਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵਚਨੇਨ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਖਣ੍ਡਕੇਨੇਤਿ ਭਾਵਃ||੨੫||
Adhikarana ੧੭ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਵਾਦਮਰ੍ਯਾਦਾਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ- ਇਦਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍, ਇਦਮਵਾਚ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਪਰਾਜਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ||੨੬||
View original
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||
Hide commentary
ਵਾਦਮਰ੍ਯਾਦਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਵਿਗਹ੍ਯ ਪਕ੍ਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਵਚਨਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਯਾ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਬੁਭੁਤ੍ਸੋਰ੍ਵਾਦ ਉਕ੍ਤਃ||੨੬||
Adhikarana ੧੮ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਇਮਾਨਿ ਤੁ ਖਲੁ ਪਦਾਨਿ ਭਿਸਗ੍ਵਾਦਮਾਰ੍ਗਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਧਿਗਮ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਦਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਗੁਣਾਃ, ਕਰ੍ਮ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸਮਵਾਯਃ, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ, ਸ੍ਥਾਪਨਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾ, ਹੇਤੁਃ, ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ, ਉਪਨਯਃ, ਨਿਗਮਨਮ੍, ਉਤ੍ਤਰਂ, ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮ੍, ਅਨੁਮਾਨਮ੍, ਐਤਿਹ੍ਯਮ੍, ਔਪਮ੍ਯਂ, ਸਂਸ਼ਯਃ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਸਵ੍ਯਭਿਚਾਰਂ, ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ, ਵ੍ਯਵਸਾਯਃ, ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਸਮ੍ਭਵਃ, ਅਨੁਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਅਨੁਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਯੋਗਃ, ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਃ, ਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ, ਛਲਮ੍, ਅਹੇਤੁਃ, ਅਤੀਤਕਾਲਮ੍, ਉਪਾਲਮ੍ਭਃ, ਪਰਿਹਾਰਃ, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹਾਨਿਃ, ਅਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾ, ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ, ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ||੨੭||
View original
इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||
Hide commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਦਮਾਰ੍ਗਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵਾਦਾਭਿਜ੍ਞੇਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਦੀਨ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਮਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਸਜਾਂ ਵਾਦਮਾਰ੍ਗੋ ਭਿਸਗ੍ਵਾਦਮਾਰ੍ਗਃ| ਵਾਦਾਦਯਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣਾਗ੍ਰੇ ਵਿਵ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨੇਹ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਥਨੇ ਵਿਵ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ||੨੭||
Adhikarana ੧੯ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਤਤ੍ਰ ਵਾਦੋ ਨਾਮ ਸ ਯਤ੍ ਪਰੇਣ ਸਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਗਹ੍ਯ ਕਥਯਤਿ|
ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ- ਜਲ੍ਪਃ, ਵਿਤਣ੍ਡਾ ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸਾਸ਼੍ਰਿਤਯੋਰ੍ਵਚਨਂ ਜਲ੍ਪਃ, ਜਲ੍ਪਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਵਿਤਣ੍ਡਾ|
ਯਥਾ- ਏਕਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਃ ਪੁਨਰ੍ਭਵੋਸ੍ਤੀਤਿ, ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਪਰਸ੍ਯ; ਤੌ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪਕ੍ਸਹੇਤੁਭਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਪਕ੍ਸਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤਃ, ਪਰਪਕ੍ਸਮੁਦ੍ਭਾਵਯਤਃ, ਏਸ ਜਲ੍ਪਃ|
ਜਲ੍ਪਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਵਿਤਣ੍ਡਾ|
ਵਿਤਣ੍ਡਾ ਨਾਮ ਪਰਪਕ੍ਸੇ ਦੋਸਵਚਨਮਾਤ੍ਰਮੇਵ||੨੮||
View original
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति|
स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च|
तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा|
यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः|
जल्पविपर्ययो वितण्डा|
वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਇਹ ਵਾਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਗਹ੍ਯਵਾਦੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਤਤ੍ਤ੍ਵਬੁਭੁਤ੍ਸੁਵਾਦਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਯੈਵੋਕ੍ਤਃ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪੂਰ੍ਵਕਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਰ੍ਥਾਦਿਕਲਹਵਾਦਂ ਨਿਸੇਧਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਦੇ ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਰੂਪਤ੍ਵਾਦੇਵ ਛਲਜਾਤਿਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਾਨਂ ਵਿਜਿਗੀਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਪਕ੍ਸਾਸ਼੍ਰਿਤਯੋਰਿਤਿ ਪਕ੍ਸਂ ਸਾਧਯਤੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ, ਵਿਤਣ੍ਡਾਯਾਮਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਵਾਦਿਨਃ ਪਰਪਕ੍ਸਦੂਸਣਲਕ੍ਸਣਃ ਪਕ੍ਸੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪਰਂ ਸ੍ਵਮਤਂ ਨ ਸਾਧਯਤੀਤਿ ਭੇਦਃ| ਯਥੈਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜਲ੍ਪੋਦਾਹਰਣਮ੍| ਪਰਪਕ੍ਸੇ ਦੋਸਵਚਨਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਨ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸਸਾਧਨਵਚਨਂ ਵੈਤਣ੍ਡਿਕਸ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੮||
Adhikarana ੨੦ (੨੯-੩੦) · Śloka ੩੦
ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਗੁਣ-ਕਰ੍ਮ-ਸਾਮਾਨ੍ਯ-ਵਿਸ਼ੇਸ-ਸਮਵਾਯਾਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਃ||੨੯||
ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ- ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਨਾਮ ਸਾਧ੍ਯਵਚਨਂ; ਯਥਾ- ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ||੩੦||
View original
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९||
अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||
Hide commentary
ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ||੨੯-੩੦||
Adhikarana ੨੧ (੩੧) · Śloka ੩੧
ਅਥ ਸ੍ਥਾਪਨਾ- ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯਾ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਾ ਹੇਤੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਪਨਯਨਿਗਮਨੈਃ ਸ੍ਥਾਪਨਾ|
ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਨਾ, ਕਿਂ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਿਸ੍ਯਤਿ; ਯਥਾ- ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ; ਹੇਤੁਃ- ਅਕਤਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ - ਯਥਾਕਾਸ਼ਮਿਤਿ; ਉਪਨਯਃ- ਯਥਾ ਚਾਕਤਕਮਾਕਾਸ਼ਂ, ਤਚ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ; ਨਿਗਮਨਂ- ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ||੩੧||
View original
अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना|
पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||
Hide commentary
ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ ਸਿਦ੍ਧਮਰ੍ਥਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਧਯਤੀਤਿ ਸ੍ਥਾਪਨਾ| ਸਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਾਧਯਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਪਿ ਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਭਵਤਿ, ਯਤਃ ਪਞ੍ਚਾਵਯਵਮੇਵਾਨੁਮਾਨਂ ਭਵਤਿ, ਸਾ ਤ੍ਵਿਹ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇਤਿ ਨ ਸ੍ਥਾਪਨਾਯਾਮਿਹੋਦਾਹਤਾ||੩੧||
Adhikarana ੨੨ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾ- ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾ ਨਾਮ ਯਾ ਤਸ੍ਯਾ ਏਵ ਪਰਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਾ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਸ੍ਥਾਪਨਾ|
ਯਥਾ- ਅਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ; ਹੇਤੁਃ- ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ- ਯਥਾ ਘਟ ਇਤਿ, ਉਪਨਯੋ- ਯਥਾ ਘਟ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ ਚਾਨਿਤ੍ਯਃ, ਤਥਾ ਚਾਯਮਿਤਿ; ਨਿਗਮਨਂ- ਤਸ੍ਮਾਦਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ||੩੨||
View original
अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना|
यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||
Hide commentary
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾਪਦਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾ ਨਾਮੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਂ ‘ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਨਾਮ’ ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾਪਦਗਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਸ੍ਥਾਪਨੇਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਯਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾ ਆਨ੍ਵੀਕ੍ਸਿਕ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮਾਖ੍ਯਂ ਹੇਤੁਦੂਸਣਮ੍||੩੨||
Adhikarana ੨੩ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਅਥ ਹੇਤੁਃ- ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਮੋਪਲਬ੍ਧਿਕਾਰਣਂ; ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮ੍, ਅਨੁਮਾਨਮ੍, ਐਤਿਹ੍ਯਮ੍, ਔਪਮ੍ਯਮਿਤਿ; ਏਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍||੩੩||
View original
अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||
Hide commentary
ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਵਿਨਾਭਾਵਲਿਙ੍ਗਵਚਨਂ ਯਦ੍ਯਪਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਾਹਕਾਣਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੇਵ ਯਥੋਕ੍ਤਹੇਤੁਮੂਲਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਹੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਪਲਬ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਕਾਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩||
Adhikarana ੨੪ (੩੪) · Śloka ੩੪
ਅਥ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ- ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਯਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਖਵਿਦੁਸਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਂ, ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਯਤਿ |
ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਰੁਸ੍ਣਃ, ਦ੍ਰਵਮੁਦਕਂ, ਸ੍ਥਿਰਾ ਪਥਿਵੀ, ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਇਤਿ; ਯਥਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਸ੍ਤਥਾ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮਿਤਿ||੩੪||
View original
अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति |
यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||
Hide commentary
ਮੂਰ੍ਖਵਿਦੁਸਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਲੌਕਿਕਾਨਾਂ ਪਣ੍ਡਿਤਾਨਾਂ ਚ ਯੋਰ੍ਥੋਵਿਵਾਦਸਿਦ੍ਧਃ ਸ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਪਣ੍ਡਿਤਮਾਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਯੋਪਿ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸ ਯਾਵਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਾਵਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤਾਮਾਸਾਦਯਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਥ ਬੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਭਾਵਾਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਯਤਿ; ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸਾਧਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸਾਧਯਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੋਦਾਹਤਾਃ; ਤੇਨੈਤੇਸਾਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨੋਦਾਹਰਣਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਯਮਯਮਿਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੪||
Adhikarana ੨੫ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬
ਉਪਨਯੋ ਨਿਗਮਨਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਪਨਾਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਾਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮ੍||੩੫||
ਅਥੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਉਤ੍ਤਰਂ ਨਾਮ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੋਪਦਿਸ੍ਟੇ ਹੇਤੌ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਵਚਨਂ, ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੋਪਦਿਸ੍ਟੇ ਵਾ ਹੇਤੌ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵਚਨਮ੍|
ਯਥਾ- ‘ਹੇਤੁਸਧਰ੍ਮਾਣੋ ਵਿਕਾਰਾਃ, ਸ਼ੀਤਕਸ੍ਯ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਹਿਮਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਾਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ’, ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤਃ ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਹੇਤੁਵਿਧਰ੍ਮਾਣੋ ਵਿਕਾਰਾਃ, ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨਾਂ ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਕੋਥਪ੍ਰਪਚਨੇ ਹੇਤੁਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਹਿਮਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਾਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਇਤਿ|
ਏਤਤ੍ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਮੁਤ੍ਤਰਮ੍||੩੬||
View original
उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५||
अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्|
यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति|
एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||
Hide commentary
ਉਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਜਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਰਾਭਾਸਮੀਪ੍ਸਿਤਂ; ਯਤੋਸਾਧਕਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਮੇਵੋਤ੍ਤਰਵਿਕਰਣੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਨ੍ਯਾਯੇ- “ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਜਾਤਿਃ” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੧/੨/੧੮) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਨ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾ ਜਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਸਮਾਦਯੋਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾ ਇਹੈਵਾਨੁਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਹੇਤੁਸਧਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਹੇਤੁਸਦਸ਼ਾਃ| ਸ਼ੀਤਕਃ ਸ਼ੀਤਂ, ਹਿਮਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਾਤਗਤਾਃ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਭਿਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋਜਨਾ| ਤੇਨ ਹਿਮਾਦੀਨਾਂ ਹੇਤੂਨਾਂ ਯੇ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਕੇਪੀਤਿ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਹੇਤੁਵਿਕਾਰਯੋਰਿਤਿ| ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਵਦੇਤ੍| ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਕੋਥਪ੍ਰਪਚਨੇ ‘ਵਿਕਾਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਹੇਤੁਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਹੇਤੁਵੈਸਾਦਸ਼੍ਯਮ੍| ਹਿਮਾਦਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ ਹਿਮਾਦਿਜਨ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ, ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਦਾਹਾਦਿਵਿਕਾਰੇ ਉਸ੍ਣੇ ਵਿਸਦਸ਼ਾ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਤਾਵਦ੍ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੋਕ੍ਤੇ ਹੇਤੌ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦ੍ਯਦਾ ਹੇਤੁਸਾਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਮੇਵੋਦਾਹਰਣਦ੍ਵਯਂ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫-੩੬||
Adhikarana ੨੬ (੩੭) · Śloka ੩੭
ਅਥ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ- ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਸ ਯਃ ਪਰੀਕ੍ਸਕੈਰ੍ਬਹੁਵਿਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹੇਤੁਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ ਨਿਰ੍ਣਯਃ|
ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ- ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਤਿਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ, ਅਧਿਕਰਣਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ, ਅਭ੍ਯੁਪਗਮਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ; ਯਥਾ ਸਨ੍ਤਿ ਨਿਦਾਨਾਨਿ, ਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ, ਸਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ|
ਪ੍ਰਤਿਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕੈਕਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ; ਯਥਾ- ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਟੌ ਰਸਾਃ ਸਡਤ੍ਰ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਤ੍ਰ ਸਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ, ਵਾਤਾਦਿਕਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰਾ ਯਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਕਤਾ ਭੂਤਕਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ|
ਅਧਿਕਰਣਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਸ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧਿਕਰਣੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤੂਯਮਾਨੇ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯਧਿਕਰਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ- ‘ਨ ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧਿਕਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਨਿਸ੍ਪਹਤ੍ਵਾਤ੍ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੇ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕਰ੍ਮਫਲ-ਮੋਕ੍ਸ-ਪੁਰੁਸ-ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਅਭ੍ਯੁਪਗਮਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ ਸ ਯਮਰ੍ਥਮਸਿਦ੍ਧਮਪਰੀਕ੍ਸਿਤਮਨੁਪਦਿਸ੍ਟਮਹੇਤੁਕਂ ਵਾ ਵਾਦਕਾਲੇਭ੍ਯੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਃ|
ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ||੩੭||
View original
अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः|
स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति|
तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति|
प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः|
अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति|
अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः|
इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||
Hide commentary
ਬਹੁਵਿਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹੇਤੁਭਿਃ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਂ- ਨਿਰ੍ਣਯ ਇਤਿ; ਨਿਰ੍ਣੀਯਤ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਣਯਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਭ੍ਯੁਪਗਮਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇ ਸਡ੍ਰਸਾ ਅਸ੍ਟੌ ਰਸਾ ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇਪਿ ਵਾਦੇ ਸ੍ਵਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨਬਲਾਤ੍ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦੌ ਅਧਿਕਰਣੇ ਇਤਿ ਅਭਿਧੇਯਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇ | ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪੀਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦਨਭਿਧੀਯਮਾਨਾਨ੍ਯਪਿ| ਅਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਆਨੁਬਨ੍ਧਿਕਂ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਨੁਗਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਮੁਕ੍ਤਿਃ, ਸਰ੍ਵਥਾਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨ ਕਰੋਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਆਨੁਬਨ੍ਧਿਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨ ਕਰੋਤਿ| ਸਿਦ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦੀਹ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਮੁਮੁਕ੍ਸੁਣਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ, ਫਲੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ; ਯਦਿ ਚ ਮੋਕ੍ਸੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਥਾ ਯਦਿ ਚ ਪੁਰੁਸੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਬਨ੍ਧਃ, ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਮੋਕ੍ਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਦਾ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕਰ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮਨੁਪਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ; ਨ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਦਤਾ ਅਧਿਕਰਣਬਲਾਦੇਵ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਮਫਲਾਦਯਃ ਸ੍ਵੀਕਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਮ੍- ਅਪਰੀਕ੍ਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੭||
Adhikarana ੨੭ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਅਥ ਸ਼ਬ੍ਦਃ- ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਮ ਵਰ੍ਣਸਮਾਮ੍ਨਾਯਃ; ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ- ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ, ਅਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ, ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਅਨਤਸ਼੍ਚੇਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥੋ ਨਾਮ- ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਸਡ੍ਭਿਰੁਪਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸਦ੍ਭਾਵੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ|
ਅਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਃ ਪੁਨਃ- ਅਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯਭਾਵਃ, ਅਸ੍ਤਿ ਮੋਕ੍ਸ ਇਤਿ|
ਸਤ੍ਯੋ ਨਾਮ- ਯਥਾਰ੍ਥਭੂਤਃ; ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਃ, ਸਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ, ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਫਲਾਨੀਤਿ|
ਸਤ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਸ਼੍ਚਾਨਤਃ||੩੮||
View original
अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति|
तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति|
अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति|
सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति|
सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||
Hide commentary
ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਸਙ੍ਕੇਤਬਲਾਦਰ੍ਥਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ ਵਰ੍ਣਮਾਲੋਚ੍ਯਤੇ| ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਪਰਮਾਪ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਃ, ਤਥਾ ਲੌਕਿਕਾਪ੍ਤਪ੍ਰਣੀਤਸ਼੍ਚ; ਐਤਿਹ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਰਮਾਪ੍ਤਪ੍ਰਣੀਤੋਵਰੁਦ੍ਧਃ, ਲੌਕਿਕਾਪ੍ਤਪ੍ਰਣੀਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਦੇਸ਼ਰੂਪਃ ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਵਿਹਿਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਰ੍ਣਸਮਾਮ੍ਨਾਯ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਮੇਲਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਥਾਯਿਨਾਂ ਮੇਲਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਸ੍ਮਤਿਸਮਾਨਰੂਪਿਤ੍ਵੇਨ ਕਿਂਵਾ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭਵਜਨਿਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸਹਿਤਾਨ੍ਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨੁਭਵਾਰੋਹੇਣ ਮੇਲਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤਰੋਪਲਬ੍ਧਿਯੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦਿਭਿਃ| ਸਡੁਪਕ੍ਰਮਾ ਲਙ੍ਘਨਾਦਯੋ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੀਯੋਕ੍ਤਾਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਨਾਮਿਹੈਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇਰ੍ਥ ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਤ੍ਵਮ੍| ਸਤ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਃ- ‘ਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ||੩੮||
Adhikarana ੨੮ (੩੯) · Śloka ੩੯
ਅਥ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਯਦਾਤ੍ਮਨਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਾਦਯਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਃ||੩੯||
View original
अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||
Hide commentary
ਆਤ੍ਮਨੇਤਿ ਮਨਸਾ, ਤੇਨ ਮਾਨਸਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਸੁਖਾਦ੍ਯਮਵਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਬਾਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਯਮੁਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ; ਅਨੇਨ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਯਦਨੁਮਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਕਾਰਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੯||
Adhikarana ੨੯ (੪੦) · Śloka ੪੦
ਅਥਾਨੁਮਾਨਮ੍- ਅਨੁਮਾਨਂ ਨਾਮ ਤਰ੍ਕੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਃ; ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਂ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਬਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿ||੪੦||
View original
अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||
Hide commentary
ਤਰ੍ਕੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਨੁਮਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਵਿਧਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਏਵ ਵ੍ਯਾਕਤਮ੍| ਅਨੁਮਾਨੋਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਅਗ੍ਨਿਂ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੪੦||
Adhikarana ੩੦ (੪੧) · Śloka ੪੧
ਅਥੈਤਿਹ੍ਯਮ੍- ਐਤਿਹ੍ਯਂ ਨਾਮਾਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ੋ ਵੇਦਾਦਿਃ||੪੧||
View original
अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||
Hide commentary
ਅਲੌਕਿਕਾਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ ਐਤਿਹ੍ਯਪਦੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵੇਦਾਦਿਰਿਤਿ||੪੧||
Adhikarana ੩੧ (੪੨) · Śloka ੪੨
ਅਥੌਪਮ੍ਯਮ੍- ਔਪਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਯਦਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ; ਯਥਾ- ਦਣ੍ਡੇਨ ਦਣ੍ਡਕਸ੍ਯ, ਧਨੁਸਾ ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯ, ਇਸ੍ਵਾਸੇਨਾਰੋਗ੍ਯਦਸ੍ਯੇਤਿ||੪੨||
View original
अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||
Hide commentary
ਯਦਨ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਅਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ| ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸਾਦਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸਞ੍ਜ੍ਞਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਰਣਤਯਾ ਅਧਿਕਤ੍ਯ; ਯਦਾ ਤੁ ਭਟ੍ਟਨਯੇਨੋਪਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ ਤਦਾ ਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤਯਾ ਅਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਤੇਸਾਂ ਸਾਦਸ਼੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰੁਪਮਾਨਾਰ੍ਥਃ| ਨ੍ਯਾਯੇ ਚ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸਞ੍ਜ੍ਞਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਪ੍ਰਤੀਤਿਰੁਪਮਾਨਫਲਂ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਦ੍ਭਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰ- “ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਮੁਪਮਾਨਮ੍” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੧/੧/੬) ਇਤਿ| ਦਣ੍ਡੇਨ ਦਣ੍ਡਕਸ੍ਯੇਤਿ ਦਣ੍ਡੇਨ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨਾਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਸ੍ਯ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਪ੍ਤਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਵਾਨ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਦਣ੍ਡਵਦ੍ਵਿਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸਤ੍ਯਯਮਸੌ ਦਣ੍ਡਕਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ, ਕਿਂਵਾ ਭਟ੍ਟਨਯੇਨ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਦਣ੍ਡਗਤਂ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਦਣ੍ਡਕਾਖ੍ਯਵਿਕਾਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਤਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਦਾਹਰਣੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਇਸ੍ਵਾਸੇਨੇਤਿ ਇਸੁਮੋਕ੍ਸਕੇਣ, ਯਥਾ ਇਸੁਮੋਕ੍ਸਕੇਣ ਲਕ੍ਸ੍ਯੇਨਤਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇ ਨਾਪਰਾਧ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਰੋਗ੍ਯਦੇਨ ਵੈਦ੍ਯੈਨ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣੈਰਾਤੁਰਂ ਸਾਧਯਤਾ||੪੨||
Adhikarana ੩੨ (੪੩) · Śloka ੪੩
ਅਥ ਸਂਸ਼ਯਃ- ਸਂਸ਼ਯੋ ਨਾਮ ਸਨ੍ਦੇਹਲਕ੍ਸਣਾਨੁਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ; ਯਥਾ- ਦਸ੍ਟਾ ਹ੍ਯਾਯੁਸ੍ਮਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪੇਤਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪੇਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਾਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਭਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ, ਏਤਦੁਭਯਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯਃ- ਕਿਮਸ੍ਤਿ ਖਲ੍ਵਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰੁਤ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ||੪੩||
View original
अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||
Hide commentary
ਸਨ੍ਦੇਹਲਕ੍ਸਣਾਨੁਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਨ੍ਦੇਹਯੋਗ੍ਯਂ ਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਅਨੇਨ ਚ ਨ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤ “ਸਮਾਨਾਨੇਕਧਰ੍ਮੋਪਪਤ੍ਤੇਃ” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੧/੧/੨੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਚਨਾਦ੍ ਵਿਸਯਂ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਂਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ “ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਃ” ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਪਾਕ੍ਸਿਕਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਵਮਰ੍ਸ਼ਕਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਯਥਾ- ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ਵਾ ਪੁਰੁਸੋ ਵੇਤਿ| ਦਸ੍ਟਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਂਸ਼ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸਾਮਗ੍ਰੀਮਾਹ| ਤਤ੍ਰਾਯੁਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣੋਪੇਤਾਨਾਮਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਭਙ੍ਗੇ ਤਥਾ ਸਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਚਿਰਜੀਵਨੇ ਦਸ੍ਟੇ ਅਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚਾਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਃ||੪੩||
Adhikarana ੩੩ (੪੪) · Śloka ੪੪
ਅਥ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ- ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਮ ਯਦਰ੍ਥਮਾਰਭ੍ਯਨ੍ਤ ਆਰਮ੍ਭਾਃ; ਯਥਾ- ਯਦ੍ਯਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤਿ ਤਤੋਹਮਾਤ੍ਮਾਨਮਾਯੁਸ੍ਯੈਰੁਪਚਰਿਸ੍ਯਾਮ੍ਯਨਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ ਚ ਪਰਿਹਰਿਸ੍ਯਾਮਿ, ਕਥਂ ਮਾਮਕਾਲਮਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਸਹੇਤੇਤਿ||੪੪||
View original
अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||
Hide commentary
ਯਦਰ੍ਥਮਿਤਿ ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਸਹੇਤੇਤਿ ਮਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੪||
Adhikarana ੩੪ (੪੫) · Śloka ੪੫
ਅਥ ਸਵ੍ਯਭਿਚਾਰਂ- ਸਵ੍ਯਭਿਚਾਰਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਰਣਂ; ਯਥਾ- ਭਵੇਦਿਦਮੌਸਧਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯੌਗਿਕਮਥਵਾ ਨੇਤਿ||੪੫||
View original
अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||
Hide commentary
ਸਵ੍ਯਭਿਚਾਰਮਿਤਿ ਅਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਵਾ ਨੇਤਿ ਨ ਭਵੇਦਿਤਿ| ਅਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਂ ਚਾਤ੍ਰੌਸਧਂ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸ਼ਯਜਨਕਮੇਵ; ਤੇਨ ਸਂਸ਼ਯੇਨ ਸਮਭੇਕਤਾ ਨ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਾਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਯ||੪੫||
Adhikarana ੩੫ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਅਥ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ- ਜਿਜ੍ਞਾਸਾ ਨਾਮ ਪਰੀਕ੍ਸਾ; ਯਥਾ ਭੇਸਜਪਰੀਕ੍ਸੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੪੬||
View original
अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||
Hide commentary
ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤਿ ਇਹੈਵ ਪਰੀਕ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰਣੇ; ਕਿਂਵਾ ਰਸਾਯਨੇ “ਭੇਸਜਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚ ਤਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧ਪਾ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੪੬||
Adhikarana ੩੬ (੪੭-੪੮) · Śloka ੪੮
ਅਥ ਵ੍ਯਵਸਾਯਃ- ਵ੍ਯਵਸਾਯੋ ਨਾਮ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ; ਯਥਾ- ਵਾਤਿਕ ਏਵਾਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਇਦਮੇਵਾਸ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਚੇਤਿ||੪੭||
ਅਥਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ- ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਯਤ੍ਰੈਕੇਨਾਰ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤੇਨਾਪਰਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਿਦ੍ਧਿਃ; ਯਥਾ- ਨਾਯਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਸਾਧ੍ਯੋਯਮਿਤਿ, ਨਾਨੇਨ ਦਿਵਾ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ- ਨਿਸ਼ਿ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ||੪੮||
View original
अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७||
अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||
Hide commentary
ਅਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਉਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾ, ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰਪਿ ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਇਯਂ ਚਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਥੋਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪਠਿਤਾ, ਯਾ ਤੁ ਦੋਸਰਹਿਤਾ ਸਾਨੁਮਾਨਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੈਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਯੋ ਹ੍ਯਪਤਰ੍ਪਣਸਾਧ੍ਯੋਪਿ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ‘ਨਾਯਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸਾਧ੍ਯਃ’ ਇਤਿਵਚਨਮੇਵਾਸਮਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸਣਤਯਾ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ, ਉਭਯਥਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯੇ ਹਿ ‘ਅਸਾਧ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦੇਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਦਾਹਰਣੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੪੭-੪੮||
Adhikarana ੩੭ (੪੯) · Śloka ੪੯
ਅਥ ਸਮ੍ਭਵਃ- ਯੋ ਯਤਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ; ਯਥਾ- ਸਡ੍ਧਾਤਵੋ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਧੇਰਹਿਤਂ, ਹਿਤਮਾਰੋਗ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ||੪੯||
View original
अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||
Hide commentary
ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਅਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਭਵਃ, ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਜਨ੍ਮਕਾਰ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਯਤਃ ਕਾਰਣਂ ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵਾਦਿਮਤੇ ਕਾਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਤੇਨ ਸਡ੍ਧਾਤੌ ਗਰ੍ਭੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਏਵਮਹਿਤੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਸ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵੋਦਾਹਰਣਮੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ- ‘ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਖਾਰ੍ਯਾਂ ਦ੍ਰੋਣ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਤ੍ਸਮਾਨਮੇਤਦਪ੍ਯੁਦਾਹਰਣਂ ਭਵਤਿ||੪੯||
Adhikarana ੩੮ (੫੦) · Śloka ੫੦
ਅਥਾਨੁਯੋਜ੍ਯਮ੍- ਅਨੁਯੋਜ੍ਯਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍|
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵ੍ਯਾਹਤੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸੁ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਯਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਦਪ੍ਯਨੁਯੋਜ੍ਯਂ; ਯਥਾ- ‘ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ‘ਕਿਂ ਵਮਨਸਾਧ੍ਯੋਯਂ, ਕਿਂਵਾ ਵਿਰੇਚਨਸਾਧ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਨੁਯੁਜ੍ਯਤੇ||੫੦||
View original
अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्|
सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||
Hide commentary
ਅਨੁਯੋਜ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੦||
Adhikarana ੩੯ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਅਥਾਨਨੁਯੋਜ੍ਯਮ੍- ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਂ ਨਾਮਾਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ; ਯਥਾ- ਅਯਮਸਾਧ੍ਯਃ||੫੧||
View original
अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||
Hide commentary
ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਮਾਹ- ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੇਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨੁਯੋਜ੍ਯਦ੍ਵਯੋਦਾਹਰਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫੧||
Adhikarana ੪੦ (੫੨-੫੩) · Śloka ੫੩
ਅਥਾਨੁਯੋਗਃ- ਅਨੁਯੋਗੋ ਨਾਮ ਸ ਯਤ੍ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਰੇਵ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੈਕਦੇਸ਼ੇ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃਪ੍ਰਸ਼੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੋ ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਵਚਨਪ੍ਰਤਿਵਚਨਪਰੀਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮਾਦਿਸ਼੍ਯਤੇ|
ਯਥਾ- ‘ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤੇ ਯਤ੍ ਪਰਃ ‘ਕੋ ਹੇਤੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਹ, ਸੋਨੁਯੋਗਃ||੫੨||
ਅਥ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਯੋਗਃ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਯੋਗੋ ਨਾਮਾਨੁਯੋਗਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗਃ; ਯਥਾ- ਅਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਕੋ ਹੇਤੁਰਿਤਿ||੫੩||
View original
अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते|
यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२||
अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||
Hide commentary
ਅਨੁਯੋਗਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਤ੍ਰੈਵ ‘ਤਤ੍ਰ ਚੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਭਿਸਜਂ ਪਚ੍ਛੇਦ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਾਵਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਅਤ੍ਰੈਵ ਚੈਕਦੇਸ਼ੋਪਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਃ||੫੨-੫੩||
Adhikarana ੪੧ (੫੪) · Śloka ੫੪
ਅਥ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਃ- ਵਾਕ੍ਯਦੋਸੋ ਨਾਮ ਯਥਾ ਖਲ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਨ੍ਯੂਨਮ੍, ਅਧਿਕਮ੍, ਅਨਰ੍ਥਕਮ੍, ਅਪਾਰ੍ਥਕਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚੇਤਿ; ਏਤਾਨਿ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਪ੍ਰਕਤੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਣਸ਼ਯੇਤ੍|
ਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯੂਨਂ- ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹੇਤੂਦਾਹਰਣੋਪਨਯਨਿਗਮਨਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨਾਪਿ ਨ੍ਯੂਨਂ ਨ੍ਯੂਨਂ ਭਵਤਿ; ਯਦ੍ਵਾ ਬਹੂਪਦਿਸ੍ਟਹੇਤੁਕਮੇਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ਚ ਨ੍ਯੂਨਮ੍|
ਅਥਾਧਿਕਮ੍- ਅਧਿਕਂ ਨਾਮ ਯਨ੍ਨ੍ਯੂਨਵਿਪਰੀਤਂ, ਯਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਭਾਸ੍ਯਮਾਣੇ ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯਮੌਸ਼ਨਸਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਰਤਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਦ੍ਵਾ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਰ੍ਥਮਪਿ ਦ੍ਵਿਰਭਿਧੀਯਤੇ ਤਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸਤ੍ਵਾਦਧਿਕਂ; ਤਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍- ਅਰ੍ਥਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ, ਸ਼ਬ੍ਦਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਚ; ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ- ਭੇਸਜਮੌਸਧਂ ਸਾਧਨਮਿਤਿ, ਸ਼ਬ੍ਦਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਭੇਸਜਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ|
ਅਥਾਨਰ੍ਥਕਮ੍- ਅਨਰ੍ਥਕਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ਵਚਨਮਕ੍ਸਰਗ੍ਰਾਮਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਵਨ੍ਨ ਚਾਰ੍ਥਤੋ ਗਹ੍ਯਤੇ|
ਅਥਾਪਾਰ੍ਥਕਮ੍- ਅਪਾਰ੍ਥਕਂ ਨਾਮ ਯਦਰ੍ਥਵਚ੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਸਂਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਰ੍ਥਕਂ; ਯਥਾ- ਚਕ੍ਰ-ਨ(ਤ)ਕ੍ਰ-ਵਂਸ਼-ਵਜ੍ਰ-ਨਿਸ਼ਾਕਰਾ ਇਤਿ|
ਅਥ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਮਯੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ; ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਵੁਕ੍ਤੌਃ ਸਮਯਃ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਆਯੁਰ੍ਵੈਦਿਕਸਮਯਃ, ਯਾਜ੍ਞਿਕਸਮਯਃ, ਮੋਕ੍ਸਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਮਯਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੈਦਿਕਸਮਯਃ- ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ, ਯਾਜ੍ਞਿਕਸਮਯਃ- ਆਲਭ੍ਯਾ ਯਜਮਾਨੈਃ ਪਸ਼ਵ ਇਤਿ, ਮੋਕ੍ਸਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਮਯਃ- ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਸ੍ਵਹਿਂਸੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸਮਯਵਿਪਰੀਤਮੁਚ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ|
ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਾਃ||੫੪||
View original
अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्|
तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्|
अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति|
अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते|
अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति|
अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति|
इति वाक्यदोषाः||५४||
Hide commentary
ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਾਨੁਦਾਹਰਤਿ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥ ਇਤਿਵਚਨੇਨ ਛਲਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸਾਦਿਪਦਗਹੀਤਾਨਪਿ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਛਲਾਦਯੋ ਹਿ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਾ ਏਵ, ਪਰਂ ਪਥਗ੍ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਦਿਹ ਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸਿਦ੍ਧਾਦਯੋਨਯਾ ਭਾਸਯਾ ਸੂਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਕ੍ਯਦੋਸਾਃ| ਯਦ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦੌ ਯਦਾ ਪੁਰੁਸਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਯੇ ਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਾ ‘ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਕਤਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍’ ਇਤਿ, ਤੇਸੁ ਯਦਿ ਸਕਲਹੇਤ੍ਵਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਏਕਂ ਹੇਤੁਂ ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਯਦਾ ਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਦਾ ਏਕ ਏਵ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਏਕਸ੍ਯਾਪਿ ਹੇਤੋਃ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਹੇਤੁਕਥਨਮੇਵਾਧਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਃ| ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯਮੌਸ਼ਨਸਂ ਚ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਅਪ੍ਰਤਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਬਾਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਯਦਿ ਧਨੈਸਣਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਗਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਸ੍ਤੋਕਕ੍ਰਮੇਣੋਚ੍ਯਮਾਨਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਨਾਧਿਕਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੁਨਰਕ੍ਤਦੋਸਾਦਿਤਿ ਦੋਸਵਤਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਯਥਾ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਥੋਕ੍ਤਮੇਵ| ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਵਦਿਤਿ ਕ-ਖ-ਗ-ਘ-ਙਾਦਿਵਰ੍ਗਸਮੁਦਾਯਵਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਭਿਧੇਯੋਰ੍ਥੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ| ਅਰ੍ਥਵਦਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਦਰੂਪਤਯਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰੇਣਾਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਰੂਪਤਯਾਰ੍ਥਾਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਕਂ; ਚਕ੍ਰਾਦਯੋ ਹਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨ ਵਾਕ੍ਯਰੂਪਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਯਥਾ ਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਤਾਪਕਂ ਤਥਾ ਜ੍ਵਰੋਪੀਤਿ| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ- ਵੈਦ੍ਯੋ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਨ ਭੇਸਜਂ ਰੋਗਹਰਮਿਤਿ; ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮੇਵ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਏਵ, ਤਥਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਸਮਯਕਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਏਵਂ ਯਾਜ੍ਞਿਕਾਨਾਮਾਲਭ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਸਮਯਕਤਾ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਸ੍ਵਸਮਯਵਿਪਰੀਤਮਭਿਦਧਾਤਿ ਤਦਾ ਸਮਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ||੫੪||
Adhikarana ੪੨ (੫੫) · Śloka ੫੫
ਅਥ ਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ- ਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਨਾਮ ਯਥਾ ਖਲ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯੂਨਮ੍, ਅਨਧਿਕਮ੍, ਅਰ੍ਥਵਤ੍, ਅਨਪਾਰ੍ਥਕਮ੍, ਅਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਅਧਿਗਤਪਦਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨਨੁਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੫੫||
View original
अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||
Hide commentary
ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ ਨਾਨੁਯੋਗਾਰ੍ਹਮ੍||੫੫||
Adhikarana ੪੩ (੫੬) · Śloka ੫੬
ਅਥ ਚ੍ਛਲਂ- ਛਲਂ ਨਾਮ ਪਰਿਸ਼ਠਮਰ੍ਥਾਭਾਸਮਨਰ੍ਥਕਂ ਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤੁਮਾਤ੍ਰਮੇਵ|
ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਵਾਕ੍ਛਲਂ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਂ ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਛਲਂ ਨਾਮ ਯਥਾ- ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਨਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਯਂ ਭਿਸਗਿਤਿ, ਅਥ ਭਿਸਗ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਨਾਹਂ ਨਵਤਨ੍ਤ੍ਰ ਏਕਤਨ੍ਤ੍ਰੋਹਮਿਤਿ; ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਨਾਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਨਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਵੇਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਨਵਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ; ਭਿਸਕ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਨ ਮਯਾ ਨਵਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍, ਅਨੇਕਧਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਮਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ; ਏਤਦ੍ਵਾਕ੍ਛਲਮ੍|
ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਂ ਨਾਮ ਯਥਾ- ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯੌਸਧਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ, ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸਤ੍ ਸਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯੇਤਿ ਕਿਂ ਨੁ ਭਵਾਨਾਹ; ਸਨ੍ ਹਿ ਰੋਗਃ, ਸਦੌਸਧਂ; ਯਦਿ ਚ ਸਤ੍ ਸਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ ਕਾਸਃ, ਸਤ੍ ਕ੍ਸਯਃ, ਸਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਸਸ੍ਤੇ ਕ੍ਸਯਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ|
ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਮ੍||੫੬||
View original
अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव|
तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च|
तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्|
सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति|
एतत् सामान्यच्छलम्||५६||
Hide commentary
ਛਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸ਼ਠਮਿਤਿ ਵਞ੍ਚਨਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍| ਅਰ੍ਥਵਦਿਵਾਭਾਸਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਭਾਸਃ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਅਪਾਰ੍ਥਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਗਤਸਮੀਚੀਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤੁਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਛਲਂ ਹ੍ਯਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਪਰਵਚਨੋਪਘਾਤਾਯ ਪ੍ਰਤਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਨ੍ਯਾਯੇ “ਵਚਨਵਿਘਾਤੋਰ੍ਥਵਿਕਲ੍ਪੋਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ੍ਛਲਮ੍” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੧/੨/੧੦) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਛਲੇ ਏਵੋਪਚਾਰਚ੍ਛਲਂ ਨ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋਕ੍ਤੇ ਹ੍ਯਰ੍ਥੇ ਵਕ੍ਤੁਰਭਿਪ੍ਰਾਯਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਕਲ੍ਪਨਾ ਵਾਕ੍ਛਲਂ; ਤੇਨ ‘ਮਞ੍ਚਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਮਞ੍ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੁਖ੍ਯਃ ਸਨ੍ ਮਞ੍ਚੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਉਪਚਾਰਾਤ੍ਤੁ ਮਞ੍ਚਸ੍ਥੇਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਮਞ੍ਚਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗੇ ਸਤਿ ‘ਕਥਮਚੇਤਨਾ ਮਞ੍ਚਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਿ’?, ਇਤ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪੋ ਵਾਕ੍ਛਲ ਏਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਨਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍| ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਲਕ੍ਸਣਮਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਨ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਯਥਾ- ‘ਸਮ੍ਭਵਤੋਰ੍ਥਸ੍ਯਾਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਗਾਦਸਮ੍ਭੂਤਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਮ੍’ (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ੧/੨/੧੩) ਇਤਿ| ਸਤ੍ ਸਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯੇਤਿ ਸਤਾ ਸਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤਿ ਤਵ ਮਤਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਚ੍ਛਲਵਾਦੀ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨਾਵਿਵਕ੍ਸਿਤੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚ੍ਛਲਂ ਭਵਤਿ||੫੬||
Adhikarana ੪੪ (੫੭) · Śloka ੫੭
ਅਥਾਹੇਤੁਃ- ਅਹੇਤੁਰ੍ਨਾਮਪ੍ਰਕਰਣਸਮਃ, ਸਂਸ਼ਯਸਮਃ, ਵਰ੍ਣ੍ਯਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮੋ ਨਾਮਾਹੇਤੁਰ੍ਯਥਾ- ਅਨ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ; ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਯਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਾ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਃ; ਸ਼ਰੀਰਂ ਹ੍ਯਨਿਤ੍ਯਮਤੋ ਵਿਧਰ੍ਮਿਣਾ ਚਾਤ੍ਮਨਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਸ ਚਾਹੇਤੁਃ; ਨਹਿ ਯ ਏਵ ਪਕ੍ਸਃ ਸ ਏਵ ਹੇਤੁਰਿਤਿ|
ਸਂਸ਼ਯਸਮੋ ਨਾਮਾਹੇਤੁਰ੍ਯ ਏਵ ਸਂਸ਼ਯਹੇਤੁਃ ਸ ਏਵ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਃ; ਯਥਾ- ਅਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੈਕਦੇਸ਼ਮਾਹ, ਕਿਨ੍ਨ੍ਵਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਵੇਤਿ ਸਂਸ਼ਯੇ ਪਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਯਸ੍ਮਾਦਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੈਕਦੇਸ਼ਮਾਹ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕੋਯਮਿਤਿ, ਨ ਚ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਂ ਵਿਸ਼ੇਸਯਤਿ, ਏਸ ਚਾਹੇਤੁਃ; ਨ ਹਿ ਯ ਏਵ ਸਂਸ਼ਯਹੇਤੁਃ, ਸ ਏਵ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ|
ਵਰ੍ਣ੍ਯਸਮੋ ਨਾਮਾਹੇਤੁਃ- ਯੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ; ਯਥਾ- ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬੂਯਾਤ੍- ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰਨਿਤ੍ਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਦਿਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਪਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਾ, ਤਦੁਭਯਵਰ੍ਣ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸਮੋਪ੍ਯਹੇਤੁਃ||੫੭||
View original
अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति|
तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति|
संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति|
वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||
Hide commentary
ਅਹੇਤੁਃ ਅਸਾਧਕਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਧਿਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਪਕ੍ਸਃ , ਤੇਨ ਸਮਃ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮਃ| ਅਨ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਤੋ ਵਿਧਰ੍ਮਿਣੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਦਨਿਤ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਰ੍ਮਿਣਾ ਨਿਤ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯ ਏਵ ਪਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਨ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਸਤਿ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਚੇਤਨਾਧਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ; ਚਾਰ੍ਵਾਕਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵ ਚੇਤਨਮਨਿਤ੍ਯਂ ਚੇਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਭਯਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਂ; ਨ ਚ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸਾਧਨਂ ਭਵਤਿ, ਅਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੈਕਦੇਸ਼ਮਾਹੇਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੈਕਦੇਸ਼ਾਭਿਧਾਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਕਗਮਕਤ੍ਵੇਨ ਸਂਸ਼ਯਹੇਤੁਃ, ਏਕਦੇਸ਼ਕਥਨਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨਭ੍ਯਾਸੇਪਿ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਦਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਨ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਂ ਵਿਸ਼ੇਸਯਤੀਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸ ਚਾਹੇਤੁਰਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤੋ ਹੇਤੁਰਹੇਤੁਃ ਸਂਸ਼ਯੋਚ੍ਛੇਦੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਣ੍ਯੇਨ ਸਾਧ੍ਯੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਸਮ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਸਮਃ| ਵਰ੍ਣ੍ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਯੋਗਾਦਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੋਪਿ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਨ ਚ ਸਾਧ੍ਯੋ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ| ਉਭਯਵਰ੍ਣ੍ਯਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਉਭਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੭||
Adhikarana ੪੫ (੫੮) · Śloka ੫੮
ਅਥਾਤੀਤਕਾਲਮ੍- ਅਤੀਤਕਾਲਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਾਲਾਤੀਤਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਨਿਗ੍ਰਹਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨਿਗਹ੍ਯ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਿਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਗਹੀਤੇ, ਤਤ੍ਤਸ੍ਯਾਤੀਤਕਾਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹਵਚਨਮਸਮਰ੍ਥਂ ਭਵਤੀਤਿ||੫੮||
View original
अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||
Hide commentary
ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਯਥਾ ਨਿਗਮਨਮਭਿਧਾਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞੋਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਗ੍ਰਹਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਗ੍ਰਹਣੀਯਂ ਜ੍ਞਾਤਮ੍||੫੮||
Adhikarana ੪੬ (੫੯) · Śloka ੫੯
ਅਥੋਪਾਲਮ੍ਭਃ- ਉਪਾਲਮ੍ਭੋ ਨਾਮ ਹੇਤੋਰ੍ਦੋਸਵਚਨਂ; ਯਥਾ- ਪੂਰ੍ਵਮਹੇਤਵੋ ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੫੯||
View original
अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||
Hide commentary
ਹੇਤੋਰ੍ਦੋਸਵਚਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਲਾਤ੍ਯਯਾਪਦਿਸ੍ਟਾਸਿਦ੍ਧਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪੀਹਾਨੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਉਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਹੇਤੁਵਦਾਭਾਸਨ੍ਤ ਇਤਿ ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸਾਃ||੫੯||
Adhikarana ੪੭ (੬੦-੬੧) · Śloka ੬੧
ਅਥ ਪਰਿਹਾਰਃ- ਪਰਿਹਾਰੋ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯੈਵ ਦੋਸਵਚਨਸ੍ਯ ਪਰਿਹਰਣਂ; ਯਥਾ- ਨਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੇ ਜੀਵਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਪਗਮਾਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ||੬੦||
ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹਾਨਿਃ- ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹਾਨਿਰ੍ਨਾਮ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵਪਰਿਗਹੀਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਪਰ੍ਯਨੁਯੁਕ੍ਤੋ ਯਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ, ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ, ਪਰ੍ਯਨੁਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹ- ਅਨਿਤ੍ਯ ਇਤਿ||੬੧||
View original
अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०||
अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||
Hide commentary
ਯਥਾ ਨਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਹੇਤੌ ਦੋਸਮੁਦ੍ਧਰਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਜੀਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਸ੍ਮਰਣਾਦੀਨਿ| ਤਸ੍ਯਾਪਗਮਾਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮਤਸ਼ਰੀਰੇ ਚੇਤਨਾਦ੍ਯਭਾਵਾਦਨ੍ਯਦੇਵ ਤਤ੍ਕਾਰਣਮੁਨ੍ਨੀਯਤੇ, ਯਦਪਗਮਾਨ੍ਨ ਚੇਤਯਤੇ ਮਤਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਵਿਧਰ੍ਮਿਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤੇਨ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ||੬੦-੬੧||
Adhikarana ੪੮ (੬੨-੬੪) · Śloka ੬੪
ਅਥਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾ- ਅਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯ ਇਸ੍ਟਾਨਿਸ੍ਟਾਭ੍ਯੁਪਗਮਃ||੬੨||
ਅਥ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਂ- ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਕਤਹੇਤੌ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਦ੍ਵਿਕਤਹੇਤੁਮਾਹ||੬੩||
ਅਥਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍- ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਨਾਮੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇਪਰਂ ਯਦਾਹ|
ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਪ੍ਰਮੇਹਲਕ੍ਸਣਮਾਹ||੬੪||
View original
अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२||
अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३||
अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह|
यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||
Hide commentary
ਇਸ੍ਟਾਨਿਸ੍ਟਾਭ੍ਯੁਪਗਮੋ ਯਥਾ- “ਭਵਾਨ੍ ਚੌਰ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵਦੋਸਮਪਰਿਹਤ੍ਯ ਵਚਨਂ- ਭਵਾਨਪਿ ਚੌਰ ਇਤਿ| ਏਤਦ੍ਧਿ ਵਚਨਂ ਸ੍ਵੀਯਮਨਿਸ੍ਟਂ ਚੌਰਤ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਂ ਚੌਰਤ੍ਵਮਭ੍ਯਨੁਜਾਨਾਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਵਚਨਂ ਨ੍ਯਾਯੇ “ਮਤਾਨੁਜ੍ਞਾ” ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ||੬੨-੬੪||
Adhikarana ੪੯ (੬੫-੬੬) · Śloka ੬੬
ਅਥ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਂ- ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਮ ਪਰਾਜਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ; ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਰਭਿਹਿਤਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਿਸਦਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤ੍ਯਾਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗੋਨੁਯੋਜ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਨਨੁਯੋਗਃ|
ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਹਾਨਿਃ, ਅਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾ, ਕਾਲਾਤੀਤਵਚਨਮ੍, ਅਹੇਤੁਃ, ਨ੍ਯੂਨਮ੍, ਅਧਿਕਂ, ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਨਰ੍ਥਕਂ, ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਮ੍||੬੫||
ਇਤਿ ਵਾਦਮਾਰ੍ਗਪਦਾਨਿ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੬੬||
View original
अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः|
प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५||
इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||
Hide commentary
ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਪਰਾਜਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਿਵ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪਰਿਸਦਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦਿ ਪਰਿਸਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਰਭਿਹਿਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਚ ਨ ਜਾਨਾਤਿ, ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯਾਨਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨੇਵ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨਾਹ - ਅਨਨੁਯੋਜ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਵ੍ਯਾਕਤਾ ਏਵ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਪ੍ਰਤਿਭਾਦਯੋਪਿ ਨ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਦ੍ਭਿਃ, ਆਯੁਵੇਦੇ ਤਥਾਵਿਧੋਪਕਾਰਕਤ੍ਵਾਭਾਵਾਦੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਵਿਸਯਮਪਿ ਨ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਂ; ਨ੍ਯਾਯਵਿਦਾਂ ਤ੍ਵੇਤਦਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਸੁਗਮਮੇਵ , ਤਦਵੇਦਿਨਾਂ ਚ ਮਨਾਕ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋਕ੍ਤਮਪਿ ਨਾਲਂ ਜ੍ਞਾਨਾਯੇਤ੍ਯਲਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ||੬੫-੬੬||
Adhikarana ੫੦ (੬੭) · Śloka ੬੭
ਵਾਦਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਭਿਸਜਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਏਵ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ|
ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਤਿਵਾਕ੍ਯਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ਕੇਵਲਾਸ਼੍ਚੋਪਪਤ੍ਤਯਃ ਸਰ੍ਵਾਧਿਕਰਣੇਸੁ|
ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨਾਪ੍ਰਕਤਕਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਪਰੀਕ੍ਸਿਤਮਸਾਧਕਮਾਕੁਲਮਵ੍ਯਾਪਕਂ ਵਾ|
ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਹੇਤੁਮਦ੍ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍|
ਹੇਤੁਮਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਕਲੁਸਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਾਦਵਿਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਕਾਰਣਭੂਤਾਃ, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਸਿਦ੍ਧਿਂ ਹ੍ਯਾਵਹਤ੍ਯਨੁਪਹਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ||੬੭||
View original
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र|
अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु|
ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा|
सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्|
हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਯਥੋਕ੍ਤਵਾਦ ਏਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯਿਭਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਏਵਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਦਸ੍ਯ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਜਨਕਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਾਦਵਿਸਯਾਃ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਤ੍ਰ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਧਿਕਰਣੇਸੁ ‘ਸਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਵ੍ਯਾਪਕਂ ਵੇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਾਦੋ ਵਿਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਵ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਾਦਵਿਗ੍ਰਹਾ ਜਲ੍ਪਭੇਦਾ ਵਿਤਣ੍ਡਾਭੇਦਾਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਕਥਂ ਵਾਦਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਨੁਪਹਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਸਿਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੭||
Adhikarana ੫੧ (੬੮) · Śloka ੬੮
ਇਮਾਨਿ ਖਲੁ ਤਾਵਦਿਹ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ ਭਿਸਜਾਂ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ|
ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸਮਾਰਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ|
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹਿ ਕਾਰਣ-ਕਰਣ-ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿ-ਕਾਰ੍ਯ-ਕਾਰ੍ਯਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧ-ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਗਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਾਵਿਸ੍ਟਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤ੍ਯਨਤਿਮਹਤਾ ਯਤ੍ਨੇਨ ਕਰ੍ਤਾ||੬੮||
View original
इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः|
ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः|
ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||
Hide commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਰ੍ਧਨਕਾਰਣਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧ੍ਯਭਿਧਾਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਣਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਯੁਕ੍ਤਕਾਰਣਾਦ੍ਯਭਿਧਾਯਕਾਨ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯਭਿਧਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ- ਇਮਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮਿਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਣਪਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨ ਇਤਿ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ| ਇਸ੍ਟਂ ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਫਲਮਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਯਤੀਯਫਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦਿਸ੍ਟਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧਮ੍||੬੮||
Adhikarana ੫੨ (੬੯) · Śloka ੬੯
ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਏਵ ਹੇਤੁਃ, ਸ ਕਰ੍ਤਾ||੬੯||
View original
तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||
Hide commentary
ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਕਾਰਣਾਦੀਨਿ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਯਦਿਤਿ ਕਾਰਣਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਮ੍| ਕਰੋਤੀਤਿ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਕਰੋਤਿ| ਤੇਨੇਹ ਕਾਰਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ||੬੯||
Adhikarana ੫੩ (੭੦) · Śloka ੭੦
ਕਰਣਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ ਯਦੁਪਕਰਣਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ ਕਰ੍ਤੁਃ ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਯਤਮਾਨਸ੍ਯ||੭੦||
View original
करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||
Hide commentary
ਕਰਣਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਕਰਣਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕਰਣਾਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤੁਃ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਂ ਸਹਕਾਰਿਤਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ| ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ| ਯਤਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ| ਏਤੇਨ ਯਃ ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰੇਰਕਃ, ਸ ਚਾਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਾ ਕਾਰਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ਤੁ ਕਰ੍ਤ੍ਰਧੀਨਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਸਾਧਕਤਮਂ, ਤਤ੍ ਕਰਣਮ੍| ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ ਤਸ੍ਯੈਵ ਮੁਖ੍ਯਂ ਯੋ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤਰਕਾਰਣਪ੍ਰੇਰਕੋ ਭਵਤਿ, ਅਚੇਤਨੇ ਤੁ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਭਾਕ੍ਤਃ||੭੦||
Adhikarana ੫੪ (੭੧) · Śloka ੭੧
ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਸ੍ਤੁ ਸਾ ਯਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੭੧||
View original
कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||
Hide commentary
ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਃ| ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾ ਯੋਨਿਃ ਕਾਰਣਰੂਪਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਰੂਪਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਘਟਸ੍ਯ ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਃ; ਮਦੇਵ ਹ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਘਟੋ ਭਵਤਿ||੭੧||
Adhikarana ੫੫ (੭੨) · Śloka ੭੨
ਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਤਦ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਮਭਿਸਨ੍ਧਾਯ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੭੨||
View original
कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||
Hide commentary
ਅਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਮਭਿਸਨ੍ਧਾਯੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਥਿਰੀਕਤ੍ਯ||੭੨||
Adhikarana ੫੬ (੭੩) · Śloka ੭੩
ਕਾਰ੍ਯਫਲਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ||੭੩||
View original
कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||
Hide commentary
ਕਾਰ੍ਯਫਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਕਾਰ੍ਯਫਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਯਥਾ- ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਸ੍ਯ ਘਟਕਰਣੇ ਤਨ੍ਮੂਲ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ; ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਾਯਤੀਯਂ ਫਲਂ, ਯਥਾ- ਘਟਮੂਲ੍ਯਵਿਨਿਯੋਗਃ ਕੁਟੁਮ੍ਬਪੋਸਣਾਦੌ||੭੩||
Adhikarana ੫੭ (੭੪) · Śloka ੭੪
ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ ਖਲੁ ਸ ਯਃ ਕਰ੍ਤਾਰਮਵਸ਼੍ਯਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਕਾਰ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ਸ਼ੁਭੋ ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਭੋ ਭਾਵਃ||੭੪||
View original
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||
Hide commentary
ਅਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮੁਪਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸ਼ੁਭੋ ਵਾਪ੍ਯਸ਼ੁਭੋ ਵੇਤਿ ਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਃ, ਅਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ੁਭਃ||੭੪||
Adhikarana ੫੮ (੭੫) · Śloka ੭੫
ਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍||੭੫||
View original
देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||
Hide commentary
ਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਣੋਨਨੁਗੁਣੋ ਵਾ ਆਧਾਰਰੂਪੋ ਦੇਸ਼ਃ||੭੫||
Adhikarana ੫੯ (੭੬) · Śloka ੭੬
ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਪਰਿਣਾਮਃ||੭੬||
View original
कालः पुनः परिणामः||७६||
Hide commentary
ਪਰਿਣਾਮ ਇਤਿ ਪਰਿਣਾਮੀ ਤ੍ਵਯਨਾਦਿਰੂਪਃ ਕਾਲਃ| ਤੇਨ ਨਿਤ੍ਯਗਂ ਕਾਲਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਪੇਕ੍ਸਣੀਯਤ੍ਵਾਤ੍||੭੬||
Adhikarana ੬੦ (੭੭) · Śloka ੭੭
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਚੇਸ੍ਟਾ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਾ; ਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਕਰ੍ਮ, ਯਤ੍ਨਃ, ਕਾਰ੍ਯਸਮਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ||੭੭||
View original
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||
Hide commentary
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਏਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੭੭||
Adhikarana ੬੧ (੭੮) · Śloka ੭੮
ਉਪਾਯਃ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਸੌਸ੍ਠਵਮਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰ੍ਯਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ, ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕ ਇਤ੍ਯਤਸ੍ਤੂਪਾਯਃ ; ਕਤੇ ਨੋਪਾਯਾਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ, ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ, ਕਤਾਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਫਲਂ, ਫਲਾਚ੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ||੭੮||
View original
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||
Hide commentary
ਉਪਾਯਮਾਹ- ਉਪਾਯਃ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਸ੍ਠਵਮਿਤਿ ਸੁਸ੍ਠੁਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਣਯੋਗਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਕਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗੁਣ੍ਯੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਯਥਾ- ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਕਾਰਕਸ੍ਯ ਤਾਪਨਪਿਚੁਦਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਯਥਾ ਵਾ ਪਟਕਾਰਣਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪਟਵਾਪਨਯੋਗ੍ਯਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਏਤਚ੍ਚੋਪਾਯਰੂਪਂ ਸੌਸ੍ਠਵਮਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰਿਕਰਹਿਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਾਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਤਰਮਾਹ - ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕ ਇਤ੍ਯਤਸ੍ਤੂਪਾਯ ਇਤਿ| ਅਸਤ੍ਯੁਪਾਯੇ ਕਾਰਣਾਦੀਨਿ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਾਦਿਸੂਪਾਯਤ੍ਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਾਯੋ ਹਿ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਕਃ, ਤਤ੍ਰ ਕਤੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਨੋਪਾਯਾਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ, ਨ ਹਿ ਕਤਂ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਤੇਨ ਕਾਰ੍ਯਗਤਮਪ੍ਯੁਪਾਯਤ੍ਵਂ ਨ ਪੁਨਃ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦੇ ਸ੍ਵੀਕੁਰ੍ਮਃ| ਅਥਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਉਪਾਯਰੂਪਤਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ; ‘ਕਾਰ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਦਾਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਪਾਯਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ| ਯਦਾ ਚ ਕਾਰ੍ਯ ਏਵੋਪਾਯਤ੍ਵਮੁਪਾਯੋਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਤ੍ਵੇਨ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਤਰਕਾਲਜਯੋਃ ਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧਯੋਰਪਿ ਉਪਾਯਾਰ੍ਥੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕਤਾਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭੮||
Adhikarana ੬੨ (੭੯) · Śloka ੭੯
ਏਤਦ੍ਦਸ਼ਵਿਧਮਗ੍ਰੇ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਸ੍ਟਾ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸੁਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਾਰ੍ਯਸਮਾਰਮ੍ਭਾਤ੍ ਪਰੀਕ੍ਸਯਾ ਕੇਵਲਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਰਭੇਤ ਕਰ੍ਤੁਮ੍||੭੯||
View original
एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा|
तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||
Hide commentary
ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਏਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭੯||
Adhikarana ੬੩ (੮੦) · Śloka ੮੦
ਤਤ੍ਰ ਚੇਦ੍ਭਿਸਗਭਿਸਗ੍ਵਾ ਭਿਸਜਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਂ ਖਲੁ ਪਚ੍ਛੇਦ੍- ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤੁਕਾਮੇਨ ਭਿਸਜਾ ਕਤਿਵਿਧਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸਯਾ ਕਤਿਵਿਧਮੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਕਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਥਂ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਃ, ਕਿਮ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਾ, ਕ੍ਵ ਚ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਕ੍ਵ ਚ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਂਯੋਗੇ ਚ ਕਿਂ ਨੈਸ੍ਠਿਕਂ, ਕਾਨਿ ਚ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਭੇਸਜਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਯੋਗਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ||੮੦||
View original
तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||
Hide commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਾਦਿਦਸ਼ਕਂ ਵੈਦ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਭਿਸਗਾਦਿਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਤਤ੍ਰ ਚੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਰਣਮਾਰਭਤੇ| ਅਭਿਸਗ੍ਵੇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਤਿਵਿਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯਮ੍| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਨੁਗੁਣਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਨੁਗੁਣਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਯੋਰੇਕਤ੍ਰ ਮੇਲਕੇ| ਕਿਂ ਨੈਸ੍ਠਿਕਮਿਤਿ ਨਿਸ੍ਠਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਤਦ੍ਭਵਂ ਨੈਸ੍ਠਿਕਂ; ਕਿਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੦||
Adhikarana ੬੪ (੮੧) · Śloka ੮੧
ਸ ਏਵਂ ਪਸ੍ਟੋ ਯਦਿ ਮੋਹਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛੇਤ੍, ਬ੍ਰੂਯਾਦੇਨਂ- ਬਹੁਵਿਧਾ ਹਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤਥਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਵਿਧਿਭੇਦਃ, ਕਤਮੇਨ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸਯਾ ਕੇਨ ਵਾ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਭੇਦਾਗ੍ਰਂ ਭਵਾਨ੍ ਪਚ੍ਛਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨਂ ; ਨੇਦਾਨੀਂ ਭਵਤੋਨ੍ਯੇਨ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸਯਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਭਿਲਸਿਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਹਮਨ੍ਯੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸਾਵਿਧਿਭੇਦੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਯਥਾਚਕ੍ਸਾਣ ਇਚ੍ਛਾਂ ਪੂਰਯੇਯਮਿਤਿ||੮੧||
View original
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||
Hide commentary
ਯਦਿ ਮੋਹਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਯਦਿ ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਮੋਹਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥੇਤਿ ਬਹੁਵਿਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਧਿਰੂਪੋ ਭੇਦੋ ਵਿਧਿਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭੇਦਾਗ੍ਰਮਿਤਿ ਭੇਦਪਰਿਮਾਣਂ, ਭੇਦਪਰਿਮਾਣਂ ਚੇਹ ਭੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪਰਿਚ੍ਛੇਦ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਆਖ੍ਯਾਯਮਾਨਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਮੇਵਂ ਪੁਨਃ ਪਚ੍ਛਸੀਤ੍ਯਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਯਾਮਾਹ- ਨੇਦਾਨੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਵਤੋਨ੍ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਭਿਲਸਿਤਮਰ੍ਥਮਹਮਨ੍ਯਥਾਚਕ੍ਸਾਣੋ ਨ ਭਵਤ ਇਚ੍ਛਾਂ ਪੂਰਯੇਯਂ; ਤੇਨ ਤ੍ਵਮੇਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਛੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਯਦਾ ਤੁ, ‘ਵੇਦਾਨੀਂ ਨ ਪੂਰਯੇਯਮ੍ ’ ਇਤਿਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਵੇਦਾਨੀਮਿਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਆਚਕ੍ਸਾਣ ਇਚ੍ਛਾਂ ਨ ਪੂਰਯੇਯਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ, ਨੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ, ਕਤਮੇਨ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨਂ ਭਵਾਨਿਚ੍ਛਤਿ, ਕੇਨ ਵਾ ਵਿਧਿਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨਮਿਚ੍ਛਤਿ ਨ, ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਇਦਾਨੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਵਦਾਸ਼ਙ੍ਕਾਯਾਂ ਵਚਨਮ੍| ਏਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਪਚ੍ਛਯਾ ਪਚ੍ਛਕੋ ਵ੍ਯਾਕੁਲੋ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਭਵਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਭਿਲਸਿਤਮਨ੍ਯਥਾ ਆਚਕ੍ਸਾਣ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ||੮੧||
Adhikarana ੬੫ (੮੨) · Śloka ੮੨
ਸ ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਵਚਨਵਿਧਿਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ; ਸਮ੍ਯਕ੍ ਯਦਿ ਤੁ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨ ਚੈਨਂ ਮੋਹਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛੇਤ੍, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤੁ ਵਚਨਕਾਲਂ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਕਾਮਮਸ੍ਮੈ ਬ੍ਰੂਯਾਦਾਪ੍ਤਮੇਵ ਨਿਖਿਲੇਨ||੮੨||
View original
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||
Hide commentary
ਤਤ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯਦੌਪਯਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਚਨਵਿਧਿਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਿਗਹ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧਾਵੁਕ੍ਤਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਦਿ ਤੁ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤਿ ਯਦਿ ਸਨ੍ਧਾਯਸਮ੍ਭਾਸਾਯਾਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਉਚਿਤਮ੍, ਉਚਿਤੇ ਹਿ ਵਚਨਕਾਲੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ; ਆਪ੍ਤਮੇਵੇਤਿ ਯਥਾਰ੍ਥਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੨||
Adhikarana ੬੬ (੮੩) · Śloka ੮੩
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਤੁ ਖਲੁ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਜ੍ਞਾਨਵਤਾਂ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮ੍, ਅਨੁਮਾਨਂ ਚ|
ਏਤਦ੍ਧਿ ਦ੍ਵਯਮੁਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਏਵਮੇਸਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪਰੀਕ੍ਸਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵਾ ਸਹੋਪਦੇਸ਼ੇਨ||੮੩||
View original
द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च|
एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्|
एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||
Hide commentary
ਤਦੇਵ ਯਥਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਞਾਨਵਤਾਮਿਤ੍ਯਾਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਰੂਪਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜਨਿਤਜ੍ਞਾਨਵਤਾਮ੍| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇ ਪਰੀਕ੍ਸਾਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਏਤਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਏਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍||੮੩||
Adhikarana ੬੭ (੮੪) · Śloka ੮੪
ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਤੁ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਰਣਾਦਿ ਯਦੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰੇ, ਤਦਿਹ ਭਿਸਗਾਦਿਸੁ ਸਂਸਾਰ੍ਯ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਾਮਃ- ਇਹ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਕਾਰਣਂ ਭਿਸਕ੍, ਕਰਣਂ ਪੁਨਰ੍ਭੇਸਜਂ, ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਕਾਰ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ, ਕਾਰ੍ਯਫਲਂ ਸੁਖਾਵਾਪ੍ਤਿਃ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ ਖਲ੍ਵਾਯੁਃ, ਦੇਸ਼ੋ ਭੂਮਿਰਾਤੁਰਸ਼੍ਚ, ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾ ਚ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਸਮਾਰਮ੍ਭਃ, ਉਪਾਯਸ੍ਤੁ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸੌਸ੍ਠਵਮਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍|
ਇਹਾਪ੍ਯਸ੍ਯੋਪਾਯਸ੍ਯ ਵਿਸਯਃ ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵੋਪਾਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ|
ਇਤਿ ਕਾਰਣਾਦੀਨਿ ਦਸ਼ ਦਸ਼ਸੁ ਭਿਸਗਾਦਿਸੁ ਸਂਸਾਰ੍ਯ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ, ਤਥੈਵਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੈਤਦ੍ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਚ||੮੪||
View original
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः|
इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||
Hide commentary
ਭਿਸਗਾਦਿਸੁ ਸਂਸਾਰ੍ਯੇਤਿ ਭਿਸਗਾਦੀਨਿ ਚੋਪਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯੁਦਾਹਰਣਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ| ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ ਵਿਸਮਤਾਂ ਗਤਾ ਧਾਤਵਃ; ਧਾਤਵ ਏਵ ਹਿ ਵਿਸਮਾਮਵਸ੍ਥਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਮਾਵਸ੍ਥਾਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਆਰੋਗ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਤਯਾ ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਤਾਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸੁਖਾਵਾਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਅਰੋਗ੍ਯਾਵਾਪ੍ਤਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ” (ਸੂ.ਅ.੯) ਇਤਿ| ਆਯੁਸ਼੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਫਲਰੂਪਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਰੋਗਿਗਤਂ ਨ ਵੈਦ੍ਯਗਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਗਤਮੇਵ ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਲਕ੍ਸਣੇ ਕਰ੍ਤਾਰਮਭਿਪ੍ਰੈਤੀਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਕਰ੍ਤਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਭਿਸਕ੍, ਤੇਨਾਤੁਰਗਤਮਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਭਿਸਗਪੇਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨ ਭਿਸਜ ਏਵ ਫਲਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਇਹਾਪ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਫਲਾਨੁਬਨ੍ਧਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਸੌਸ੍ਠਵਮਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨੋਪਾਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੮੪||
Adhikarana ੬੮ (੮੫-੮੬) · Śloka ੮੬
ਤਸ੍ਯ ਯੋ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥਾ ਯਥਾ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਃ, ਸ ਤਥਾ ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤੇ||੮੫||
ਕਾਰਣਂ ਭਿਸਗਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰੇ, ਤਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਾ- ਭਿਸਙ੍ਨਾਮ ਯੋ ਭਿਸਜ੍ਯਤਿ, ਯਃ ਸੂਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗਕੁਸ਼ਲਃ, ਯਸ੍ਯ ਚਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਦਿਤਂ ਯਥਾਵਤ੍|
ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਾਦਿਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਗੁਣਿਸੁ ਗੁਣਤਃ ਕਾਰ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍, ਕਚ੍ਚਿਦਹਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨੇ ਸਮਰ੍ਥੋ ਨ ਵੇਤਿ; ਤਤ੍ਰੇਮੇ ਭਿਸਗ੍ਗੁਣਾ ਯੈਰੁਪਪਨ੍ਨੋ ਭਿਸਗ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨੇ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਸ਼੍ਰੁਤਤਾ, ਪਰਿਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਤਾ, ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਸ਼ੌਚਂ, ਜਿਤਹਸ੍ਤਤਾ, ਉਪਕਰਣਵਤ੍ਤਾ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਪਨ੍ਨਤਾ, ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਾਤਾ ਚੇਤਿ||੮੬||
View original
तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५||
कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्|
स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||
Hide commentary
ਕਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ? ਕਥਂ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਃ? ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਦ੍ਵਯੋਤ੍ਤਰਂ ਦਾਤੁਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਕਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਯੋ ਯੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਃ ਸਜਾਤੀਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਾਦੇਸ੍ਤਥਾ ਵਿਜਾਤੀਯਾਚ੍ਚ ਭੇਸਜਾਦੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਂ ‘ਕਚ੍ਚਿਦਹਮਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯੇਵਂ(ਪ੍ਰਕਾਰ)ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਭਿਸਜ੍ਯਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ| ਸਰ੍ਵਥੇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਸੁਖਦੁਃਖਤ੍ਵਾਦਿਨਾ| ਸ ਚੇਤਿ ਕਾਰਣਂ ਭਿਸਙ੍ਨ ਪਰੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯਃ, ਕਿਂ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ | ਅਥ ਕਥਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਾਹ- ਗੁਣਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਗੁਣਯੋਗਤਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣਤ ਇਤਿ ਹੇਤੌ ਪਞ੍ਚਮੀ| ਕਚ੍ਚਿਦਿਤਿ ਇਚ੍ਛਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੇ| ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਮਾਪਦਿ ਝਟਿਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਕਰਣਮ੍||੮੫-੮੬||
Adhikarana ੬੯ (੮੭) · Śloka ੮੭
ਕਰਣਂ ਪੁਨਰ੍ਭੇਸਜਮ੍|
ਭੇਸਜਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਯਦੁਪਕਰਣਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ ਭਿਸਜੋ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਯਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚੋਪਾਯਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯਃ|
ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਭੇਦਾਤ੍- ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚੇਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ- ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਮਣਿਮਙ੍ਗਲਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਹੋਮਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੋਪਵਾਸਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਪ੍ਰਣਿਪਾਤਗਮਨਾਦਿ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ- ਸਂਸ਼ੋਧਨੋਪਸ਼ਮਨੇ ਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਦਸ੍ਟਫਲਾਃ|
ਏਤਚ੍ਚੈਵ ਭੇਸਜਮਙ੍ਗਭੇਦਾਦਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਮਃ, ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਯਦਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਤਦੁਪਾਯਾਭਿਪ੍ਲੁਤਮ੍|
ਉਪਾਯੋ ਨਾਮ ਭਯਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਸ੍ਮਾਪਨਵਿਸ੍ਮਾਰਣਕ੍ਸੋਭਣਹਰ੍ਸਣਭਰ੍ਤ੍ਸਨਵਧਬਨ੍ਧਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਵਾਹਨਾਦਿਰਮੂਰ੍ਤੋ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਸ਼੍ਚੋਪਾਯਾਭਿਪ੍ਲੁਤਾ ਇਤਿ|
ਯਤ੍ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਤਦ੍ਵਮਨਾਦਿਸੁ ਯੋਗਮੁਪੈਤਿ|
ਤਸ੍ਯਾਪੀਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸਾ- ਇਦਮੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੈਵਙ੍ਗੁਣਮੇਵਮ੍ਪ੍ਰਭਾਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤਾਵੇਵਂ ਗਹੀਤਮੇਵਂ ਨਿਹਿਤਮੇਵਮੁਪਸ੍ਕਤਮਨਯਾ ਚ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਾਵੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੈਵਤਾਵਨ੍ਤਂ ਦੋਸਮਪਕਰ੍ਸਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾ, ਯਦਨ੍ਯਦਪਿ ਚੈਵਂਵਿਧਂ ਭੇਸਜਂ ਭਵੇਤ੍ਤਚ੍ਚਾਨੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ||੮੭||
View original
करणं पुनर्भेषजम्|
भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः|
तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः|
एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च|
तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्|
उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति|
यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति|
तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||
Hide commentary
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚੋਪਾਯਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਾਯੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦ੍ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਰੁਪਕਰਣਂ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਕਰਣਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਹਿ ਲੋਕੇ ਵਿਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਮਤਯਾ ਸਾਧਕਤਮਾਤ੍ ਕਰਣਾਤ੍ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਯੋਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਤਕਰਣਾਦਿਧਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਨ ਕਰਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਤੁ ਨ ਸਾਧਕਤਮੌ; ਤੇਨੋਪਾਯਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਰੁਪਕਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ ਕਰਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇ ਤੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯੋਪਿ ਭੇਸਜਮਵਰੁਦ੍ਧਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯੋ ਹਿ ਦਸ੍ਟਦ੍ਵਾਰੋਪਕਾਰੀ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯੇ, ਤਥਾਦਸ੍ਟਦ੍ਵਾਰੋਪਕਾਰੀ ਤੁ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਾਕਰਣੇ- ਚੇਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਦਸ੍ਟਫਲਾ ਇਤਿ| ਚੇਸ੍ਟਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯਲਕ੍ਸਣਾ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪੁਨਰੌਸਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਅਙ੍ਗਭੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪਭੇਦਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਮ੍ ਏਵਮਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਮ੍| ਉਪਾਯਾਭਿਪ੍ਲੁਤਮਿਤਿ ਉਪਾਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍, ਉਪਾਯਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਭਯਾਦਯੋਮੂਰ੍ਤਾ ਭਾਵਾ ਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤਾਨੇਵ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਮਤ੍ਵੇਨੋਤ੍ਪਾਦ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਯੇਨਾਰੋਗ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਹ੍ਯਮੂਰ੍ਤਾਨਿ ਮੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਭੇਸਜਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਸਮਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਾਦੇ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਧਕਤਮਤ੍ਵਂ ਸਾਧੁਃ ਅਮੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਤੁ ਭਯਾਦੀਨਾਂ ਨ ਭੇਸਜਵਤ੍ ਸਾਧਕਤਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜਨ੍ਯ ਏਵ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇ ਤੇਸਾਮੁਪਾਯਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਵਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਯਾਦੀਨਾਮੁਪਾਯਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਥੂਲਯਾ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭੇਸਜਤ੍ਵਮਪੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਭਯਾਦਿਸੁ ਭੇਸਜਵ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ਚਾਚਾਰ੍ਯਾਭਿਮਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਭੇਸਜੇਰ੍ਥੇਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਭਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ | ਨ ਕੇਵਲਮਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਂ ਭੇਸਜਮੁਪਾਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ, ਕਿਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਪਿ ਪਰਿਚਾਰਕਾਦਯ ਉਪਾਯਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਪਾਯਾਃ ਪਰਿਚਾਰਕਾਦਯੋਤ੍ਰ ਦਸ਼ਵਿਧਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੇ ਸਾਕ੍ਸਾਦਨੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇਪਿ ਉਪਾਯਾਭਿਪ੍ਲੁਤਾ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਾ ਉਪਾਯਾਭਿਪ੍ਲੁਤਮਿਤਿ ਉਪਾਯਮਿਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਭਯਾਦ੍ਯਮੂਰ੍ਤਭੇਸਜ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਉਪਾਯਾਃ ਕਾਰਣਾਦਿਸੌਸ੍ਠਵਸਮ੍ਯਗਭਿਵਿਧਾਨਰੂਪਾ ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਭੇਸਜਪਕ੍ਸਗਹੀਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ, ਭਯਾਦਿਸੁ ਤਥੋਪਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯੇਸੁ ਚ ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਭੇਸਜਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯੇ ਤੁ ‘ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਾਭਿਪ੍ਲੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵੇਵ ਅਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਭੇਸਜਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਦ੍ਯੁਪਯੋਜਨੀਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਨਾਤਿਮਨੋਹਾਰਿ| ਅਨੇਨ ਚੇਤਿ ਸਾਧਨਭੂਤੇਨ ਚ ‘ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤੇਨ ਤਥਾ ਸਾਧ੍ਯੇਨ ਚ ‘ਏਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੁਕ੍ਤਮਭੂਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੭||
Adhikarana ੭੦ (੮੮) · Śloka ੮੮
ਕਾਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਕਾਰਾਗਮਃ|
ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੇਸ਼੍ਚੈਵੋਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਵੇਕ੍ਸਣਂ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਮਦੁਦਾਰੁਣਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਵੇਕ੍ਸਣਮਿਤਿ||੮੮||
View original
कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः|
परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||
Hide commentary
ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੇਰਿਤਿ ਵਿਕਾਰਕਾਰਣਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੮||
Adhikarana ੭੧ (੮੯) · Śloka ੮੯
ਕਾਰ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਕਾਰੋਪਸ਼ਮਃ|
ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ- ਰੁਗੁਪਸ਼ਮਨਂ, ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਯੋਗਃ, ਸ਼ਰੀਰੋਪਚਯਃ, ਬਲਵਦ੍ਧਿਃ, ਅਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾਭਿਲਾਸਃ, ਰੁਚਿਰਾਹਾਰਕਾਲੇ, ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਰਣਂ, ਨਿਦ੍ਰਾਲਾਭੋ ਯਥਾਕਾਲਂ, ਵੈਕਾਰਿਣਾਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਸੁਖੇਨ ਚ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨਂ, ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੇਤਸਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਃ, ਸਰ੍ਵਾਕਾਰੈਰ੍ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚਾਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ||੮੯||
View original
कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः|
परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਕਾਰੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸਣੈਃ||੮੯||
Adhikarana ੭੨ (੯੦) · Śloka ੯੦
ਕਾਰ੍ਯਫਲਂ ਸੁਖਾਵਾਪ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ- ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਰੀਰਤੁਸ੍ਟਿਃ||੯੦||
View original
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||
Hide commentary
ਸੁਖਾਵਾਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਆਤ੍ਮਗੁਣਸੁਖਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ||੯੦||
Adhikarana ੭੩ (੯੧) · Śloka ੯੧
ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ- ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਸਹ ਸਂਯੋਗਃ||੯੧||
View original
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||
Hide commentary
ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਸਹ ਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਲਕ੍ਸਣੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਲ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਯੋਰਭੇਦਃ ||੯੧||
Adhikarana ੭੪ (੯੨-੯੩) · Śloka ੯੩
ਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਮਿਰਾਤੁਰਸ਼੍ਚ||੯੨||
ਤਤ੍ਰ ਭੂਮਿਪਰੀਕ੍ਸਾ ਆਤੁਰਪਰਿਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦੌਸਧਪਰਿਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਵਾ|
ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਦਿਯਮਾਤੁਰਪਰਿਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਯਂ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੂਮਿਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਃ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਵਾ; ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਭੂਮਿਦੇਸ਼ੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਿਦਮਾਹਾਰਜਾਤਮ੍, ਇਦਂ ਵਿਹਾਰਜਾਤਮ੍, ਇਦਮਾਚਾਰਜਾਤਮ੍, ਏਤਾਵਚ੍ਚ ਬਲਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਏਵਂਵਿਧੋ ਦੋਸਃ, ਭਕ੍ਤਿਰਿਯਮ੍, ਇਮੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ, ਹਿਤਮਿਦਮ੍, ਅਹਿਤਮਿਦਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ |
ਔਸਧਪਰਿਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪੇਸੁ ਭੂਮਿਪਰੀਕ੍ਸਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੯੩||
View original
देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२||
तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः|
तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन |
औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||
Hide commentary
ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤੁਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮਾਨਾਤੁਰ੍ਯਤਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੋਪਪਾਦਨੀਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਸੋਪਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਤ ਏਵ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਰਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨਾਤੁਰਸ੍ਯ ਸਕਲਦੇਸ਼ਕਤਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤੁਰਪਰਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਏਵਂ ਭੇਸਜਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇਪਿ ਦੇਸ਼ਕਤਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਂਵਦ੍ਧ ਇਤਿ ਵਰ੍ਧਿਤਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਂ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਦੇਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ, ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਨੈਕਾਨ੍ਤਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਦੇਸ਼ੇਨਾਹਾਰਾਦ੍ਯਨੁਮਾਨਂ ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਕਿਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਲ੍ਪੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮਦਨਾਦਿਕਲ੍ਪੇਸੁ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਥਮ ਏਵ ਕਲ੍ਪੇ ਭੂਮਿਪਰੀਕ੍ਸਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਤਥਾਪ੍ਯਨ੍ਤਰਕਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਤਦਰ੍ਥਸ੍ਯਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਕਥਨਾਦ੍ਬਹੁਵਚਨਂ ਕਤਮ੍, ਉਤ੍ਤਰਕਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਥੋਕ੍ਤ ਏਵ ਦੇਸ਼ੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍||੯੨-੯੩||
Adhikarana ੭੫ (੯੪) · Śloka ੯੪
ਆਤੁਰਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਕਾਰ੍ਯਦੇਸ਼ਃ|
ਤਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਆਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍, ਬਲਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਵਾ|
ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਦਿਯਂ ਬਲਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਃ; ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਰੂਪੋ ਹਿ ਭੇਸਜਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ|
ਸਹਸਾ ਹ੍ਯਤਿਬਲਮੌਸਧਮਪਰੀਕ੍ਸਕਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਲ੍ਪਬਲਮਾਤੁਰਮਤਿਪਾਤਯੇਤ੍; ਨ ਹ੍ਯਤਿਬਲਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵੀਯਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਯਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇਲ੍ਪਬਲੈਃ ਸੋਢੁਮ੍; ਅਸਹ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਤਾਨਿ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ|
ਏਤਚ੍ਚੈਵ ਕਾਰਣਮਪੇਕ੍ਸਮਾਣਾ ਹੀਨਬਲਮਾਤੁਰਮਵਿਸਾਦਕਰੈਰ੍ਮਦੁਸੁਕੁਮਾਰਪ੍ਰਾਯੈਰੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਗੁਰੁਭਿਰਵਿਭ੍ਰਮੈਰਨਾਤ੍ਯਯਿਕੈਸ਼੍ਚੋਪਚਰਨ੍ਤ੍ਯੌਸਧੈਃ; ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚ ਨਾਰੀਃ, ਤਾ ਹ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮਦੁਵਿਵਤਵਿਕ੍ਲਵਹਦਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੁਕੁਮਾਰ੍ਯੋਬਲਾਃ ਪਰਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਸ਼੍ਚ|
ਤਥਾ ਬਲਵਤਿ ਬਲਵਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਗਤੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਬਲਮੌਸਧਮਪਰੀਕ੍ਸਕਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਸਾਧਕਮੇਵ ਭਵਤਿ|
ਤਸ੍ਮਾਦਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਪ੍ਰਕਤਿਤਸ਼੍ਚ, ਵਿਕਤਿਤਸ਼੍ਚ, ਸਾਰਤਸ਼੍ਚ, ਸਂਹਨਨਤਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਮਾਣਤਸ਼੍ਚ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਸ਼੍ਚ, ਆਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚ, ਵਯਸ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਹੇਤੋਃ||੯੪||
View original
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः|
तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति|
सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः|
एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च|
तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति|
तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||
Hide commentary
ਭੂਮਿਰੂਪਂ ਦੇਸ਼ਮਭਿਧਾਯਾਤੁਰਰੂਪਮਾਹ- ਆਤੁਰਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਧਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਲਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਬਲਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਇਯਮਿਤਿ ਅਗ੍ਰੇ ‘ਤਸ੍ਮਾਦਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਅਥ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਬਲਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਪਰੀਕ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭੇਸਜਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤੇਨੈਵ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਾਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਪਰੀਕ੍ਸਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸ ਇਤਿ ਯਦਿ ਬਲਵਚ੍ਛਰੀਰਂ ਭਵਤਿ ਤਦੈਵ ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਹੌਸਧਪ੍ਰਮਾਣਂ ਭਵਤਿ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਤੁ ਨ ਭਵਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਸਹਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਬਲੇ ਰੋਗਿਣ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਕਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮੇਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਤੁ ਪਰੀਕ੍ਸਕਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ‘ਅਲ੍ਪਬਲੇ’ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਵਿਸਾਦਕਰਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰਗ੍ਲਾਨਿਕਰਮ੍| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਲਕ੍ਸਣਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਯੇਸਾਂ, ਤੈਃ| ਤੇਨ ਯਦਿ ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਮਹਾਦੋਸਃ, ਸ ਚ ਭੂਰਿਮਾਤ੍ਰਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਥਾਪਿ ਤਦਾਤ੍ਵਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਭਯਾਨ੍ਨ ਸਹਸਾ ਭੇਸਜਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮਭ੍ਯਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ਬਲਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭੇਸਜਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਵਿਭ੍ਰਮੈਰਿਤਿ ਪਾਕਕਾਲੇਪ੍ਯਵੈਕਾਰਿਕੈਃ| ਅਨਾਤ੍ਯਯਿਕੈਰਿਤਿ ਨ ਮਹਾਵਿਪਤ੍ਤਿਕਰੈਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਂ ਭੇਸਜਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਮਨ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮਦੁਵਿਵਤਮ੍ ਅਗਮ੍ਭੀਰਮ੍| ਵਿਕ੍ਲਵਂ ਸ੍ਤੋਕਕ੍ਲੇਸ਼ਾਭਿਭਵਨੀਯਮ੍, ਅਨੇਨ ਚ ਦੁਰ੍ਬਲਚੇਤਸ੍ਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਃ ਨ ਸ੍ਵਯਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ| ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਭੇਸਜਦੋਸਮਾਹ| ਬਲਵਦ੍ਯਾਧਿਪਰਿਗਤੇ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਯ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਵਤਃ ਸ ਏਵਾਨਲ੍ਪਭੇਸਜਾਸਾਧ੍ਯਃ; ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਤੋਪ੍ਯਲ੍ਪਬਲਃ ਸੋਲ੍ਪਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯ ਏਵ| ਪਰੀਕ੍ਸਾਹੇਤੁਮਭਿਧਾਯ ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯਂ ਤਦਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੇਹਬਲਂ ਦੋਸਬਲਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯੇਨ ਵਿਕਤਿਤਃ ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਂ ਦੋਸਬਲਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਦੇਵ ‘ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰਬਲਮੇਵੋਚ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਚ ਵਿਕਤਿਬਲੇਨਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਬਲਂ ਬੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਇਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਤੁ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ‘ਵਿਕਤਿਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯੇਨ ਦੋਸਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਨੁਮੀਯਤੇ ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੯੪||
Adhikarana ੭੬ (੯੫) · Śloka ੯੫
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਕਤਿਂ, ਕਾਲਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਪ੍ਰਕਤਿਂ, ਆਤੁਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰਪ੍ਰਕਤਿਂ, ਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤਿਂ ਚ ਗਰ੍ਭਸ਼ਰੀਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ|
ਏਤਾਨਿ ਹਿ ਯੇਨ ਯੇਨ ਦੋਸੇਣਾਧਿਕੇਨੈਕੇਨਾਨੇਕੇਨ ਵਾ ਸਮਨੁਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਗਰ੍ਭੋਨੁਬਧ੍ਯਤੇ; ਤਤਃ ਸਾ ਸਾ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ|
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਕੇਚਿਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਲਾਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਵਾਤਲਾਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਸਂਸਸ੍ਟਾਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਸਮਧਾਤਵਃ ਕੇਚਿਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੯੫||
View original
तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः |
तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते|
एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता|
तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति|
तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||
Hide commentary
ਪ੍ਰਕਤਿਮਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍| ਏਤਾਨੀਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦੀਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਵਾ ਯਾਦਗਵਸ੍ਥੋ ਦੋਸਸ੍ਤਾਦਗ੍ਗਰ੍ਭੇ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਮੇਲਕਕਾਲੇ ਤੁਰੂਪੇ ਯੋ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕਟੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਪ੍ਰਕਤਿਮਾਰਭਤੇ; ਏਵਂ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੋਸਃ; ਮਾਤੁਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਤਤ੍ਕਾਲੀਨੌ ਯਦ੍ਦੋਸਕਰਣਸ੍ਵਭਾਵੌ, ਸਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਗਰ੍ਭਸ਼ਰੀਰੇ ਭਵਤਿ| ਏਸੁ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕੇਸੁ ਕਾਰਣੇਸੁ ਯਦ੍ਬਲਵਦ੍ਭਵਤਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਬਂਹਿਤਂ ਚ, ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਂ ਭਵਤਿ| ਕਾਲਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਜਨਕਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਗਤਦੋਸੇਣੈਵ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਗਰ੍ਭਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਦਿਮੇਲਕੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਮੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮੈਵ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਕਤਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕਤੇਰਨਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਵ੍ਯਾਕਤਃ ||੯੫||
Adhikarana ੭੭ (੯੬) · Śloka ੯੬
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਹਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਮਧੁਰਸਾਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਨ੍ਦਸ੍ਤਿਮਿਤਗੁਰੁਸ਼ੀਤਵਿਜ੍ਜਲਾਚ੍ਛਃ|
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਾਃ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਙ੍ਗਾਃ, ਮਦੁਤ੍ਵਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਸੁਖਸੁਕੁਮਾਰਾਵਦਾਤਗਾਤ੍ਰਾਃ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਸ਼ੁਕ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਾਪਤ੍ਯਾਃ, ਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਰਸਂਹਤਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਾਃ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦੁਪਚਿਤਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਃ, ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਵ੍ਯਾਹਾਰਾਃ, ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਾਦਸ਼ੀਘ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕ੍ਸੋਭਵਿਕਾਰਾਃ, ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਰਾਧਿਸ੍ਠਿਤਾਵਸ੍ਥਿਤਗਤਯਃ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਲ੍ਪਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਵੇਦਦੋਸਾਃ, ਵਿਜ੍ਜਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਾਰਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਾਃ, ਤਥਾਚ੍ਛਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤ ਏਵਙ੍ਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਲਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਵਸੁਮਨ੍ਤੋ ਵਿਦ੍ਯਾਵਨ੍ਤ ਓਜਸ੍ਵਿਨਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਆਯੁਸ੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੯੬||
View original
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः|
तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति|
त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||
Hide commentary
ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਜਲਕਤਮ੍| ਅਵਦਾਤਗਾਤ੍ਰਾ ਇਤਿ ਮਦੁਤ੍ਵਾਦੇਵਾਵਦਾਤਤ੍ਵਮ੍| ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦ ਆਰਮ੍ਭਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸਾਰਗਤਯੋ ਨ ਸ੍ਖਲਨ੍ਤਿ, ਅਧਿਸ੍ਠਿਤਗਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪਦੇਨ ਮਹੀਮਾਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ, ਅਵਸ੍ਥਿਤਗਤਯ ਇਤਿ ਅਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨ ਨ ਚਪਲਾ ਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਨੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਵਸੁਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਪ੍ਰਕਤਿਰੂਪਂ ਯਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੯੬||
Adhikarana ੭੮ (੯੭) · Śloka ੯੭
ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਵਿਸ੍ਰਮਮ੍ਲਂ ਕਟੁਕਞ੍ਚ|
ਤਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਸਹਾ, ਉਸ੍ਣਮੁਖਾਃ, ਸੁਕੁਮਾਰਾਵਦਾਤਗਾਤ੍ਰਾਃ , ਪ੍ਰਭੂਤਵਿਪ੍ਲੁਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਪਿਡਕਾਃ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਵਨ੍ਤਃ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਵਲੀਪਲਿਤਖਾਲਿਤ੍ਯਦੋਸਾਃ, ਪ੍ਰਾਯੋਮਦ੍ਵਲ੍ਪਕਪਿਲਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ; ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਰਾਕ੍ਰਮਾਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਯਃ, ਪ੍ਰਭੂਤਾਸ਼ਨਪਾਨਾਃ, ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸਹਿਸ੍ਣਵੋ, ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕਾਃ; ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਥਿਲਮਦੁਸਨ੍ਧਿਮਾਂਸਾਃ, ਪ੍ਰਭੂਤਸਸ੍ਟਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਸ਼੍ਚ; ਵਿਸ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭੂਤਪੂਤਿਕਕ੍ਸਾਸ੍ਯਸ਼ਿਰਃਸ਼ਰੀਰਗਨ੍ਧਾਃ; ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਵ੍ਯਵਾਯਾਪਤ੍ਯਾਃ; ਤ ਏਵਙ੍ਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਮਧ੍ਯਬਲਾ ਮਧ੍ਯਾਯੁਸੋ ਮਧ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਵਿਤ੍ਤੋਪਕਰਣਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੯੭||
View original
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च|
तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||
Hide commentary
ਦਨ੍ਦਸ਼ੂਕਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਾਃ| ਪ੍ਰਭੂਤਾਸ਼ਨਤ੍ਵਂ ਤੁ ਬਹੁਭਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ| ਪ੍ਰਭੂਤਃ ਪੂਤਿਃ ਕਕ੍ਸਾਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਗਨ੍ਧੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ||੯੭||
Adhikarana ੭੯ (੯੮-੯੯) · Śloka ੯੯
ਵਾਤਸ੍ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਚਲਬਹੁਸ਼ੀਘ੍ਰਸ਼ੀਤਪਰੁਸਵਿਸ਼ਦਃ|
ਤਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਲਾ ਰੂਕ੍ਸਾਪਚਿਤਾਲ੍ਪਸ਼ਰੀਰਾਃ ਪ੍ਰਤਤਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਾਮਸਨ੍ਨਸਕ੍ਤਜਰ੍ਜਰਸ੍ਵਰਾ ਜਾਗਰੂਕਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਲਘੁਤ੍ਵਾਲ੍ਲਘੁਚਪਲਗਤਿਚੇਸ੍ਟਾਹਾਰਵ੍ਯਾਹਾਰਾਃ, ਚਲਤ੍ਵਾਦਨਵਸ੍ਥਿਤਸਨ੍ਧ੍ਯਕ੍ਸਿਭ੍ਰੂਹਨ੍ਵੋਸ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰਃਸ੍ਕਨ੍ਧਪਾਣਿਪਾਦਾਃ, ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਲਾਪਕਣ੍ਡਰਾਸਿਰਾਪ੍ਰਤਾਨਾਃ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਰੀਘ੍ਰਸਮਾਰਮ੍ਭਕ੍ਸੋਭਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਰਾਸਰਾਗਵਿਰਾਗਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਗ੍ਰਾਹਿਣੋਲ੍ਪਸ੍ਮਤਯਸ਼੍ਚ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਾਸਹਿਸ੍ਣਵਃ ਪ੍ਰਤਤਸ਼ੀਤਕੋਦ੍ਵੇਪਕਸ੍ਤਮ੍ਭਾਃ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰੁਸਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਰੋਮਨਖਦਸ਼ਨਵਦਨਪਾਣਿਪਾਦਾਃ, ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਙ੍ਗਾਵਯਵਾਃ ਸਤਤਸਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਗਾਮਿਨਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤ ਏਵਙ੍ਗੁਣਯੋਗਾਦ੍ਵਾਤਲਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਲ੍ਪਬਲਾਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਾਯੁਸਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਾਪਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਸਾਧਨਾਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਧਨਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੯੮||
ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸਂਸਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ||੯੯||
View original
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः|
तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८||
संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||
Hide commentary
ਪ੍ਰਤਤਃ ਪ੍ਰਸਤਃ| ਸਨ੍ਨਃ ਹੀਨਃ, ਸਕ੍ਤਃ ਬਦ੍ਧਃ, ਜਰ੍ਜਰਃ ਭਗ੍ਨਪਾਤ੍ਰਧ੍ਵਨਿਸਮਃ| ਸਤਤਸਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਗਾਮਿਨ ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਫੁਟਨਸ਼ਬ੍ਦਵਨ੍ਤਃ||੯੮-੯੯||
Adhikarana ੮੦ (੧੦੦) · Śloka ੧੦੦
ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਿਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮਧਾਤਵਃ|
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ||੧੦੦||
View original
सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः|
इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਿਤਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਸੂਕ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ- ‘ਸਮਧਾਤੁਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ’ (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਯਦਿ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਵਾਨ੍ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਤਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਃ ਸਾਮ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਗੁਣਾਨ੍ ਪਰਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਨ ਦੋਸਾਨਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੦੦||
Adhikarana ੮੧ (੧੦੧) · Śloka ੧੦੧
ਵਿਕਤਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਵਿਕਾਰਃ|
ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਂ ਹੇਤੁ-ਦੋਸ-ਦੂਸ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਤਿ-ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਬਲਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗਤਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ, ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਵਿਸ਼ੇਸੋਪਲਬ੍ਧਿਃ|
ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸ-ਦੂਸ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਤਿ-ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਬਲਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਮਹਚ੍ਚ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਬਲਂ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਬਲਃ; ਮਧ੍ਯਬਲਸ੍ਤੁ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤੁਲਿਙ੍ਗਮਧ੍ਯਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ||੧੦੧||
View original
विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः|
तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः|
यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||
Hide commentary
ਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਤੁਲ੍ਯਗੁਣਤਾ ਭਵਤਿ| ਮਹਚ੍ਚ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਬਲਮਿਤਿ ਹੇਤਵੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਬਲਵਨ੍ਤਿ ਭੂਯਾਂਸਿ ਚ| ਅਨ੍ਯਤਮਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਸਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੧||
Adhikarana ੮੨ (੧੦੨-੧੧੫) · Śloka ੧੧੫
ਸਾਰਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਾਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਬਲਮਾਨਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੀਤਿ||੧੦੨||
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਲ੍ਪਗਮ੍ਭੀਰਸੁਕੁਮਾਰਲੋਮਾ ਸਪ੍ਰਭੇਵ ਚ ਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਾਣਾਮ੍|
ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਸੁਖਸੌਭਾਗ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੋਪਭੋਗਬੁਦ੍ਧਿਵਿਦ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਯੁਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਚਸ੍ਟੇ||੧੦੩||
ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਮੁਖਜਿਹ੍ਵਾਨਾਸੌਸ੍ਠਪਾਣਿਪਾਦਤਲਨਖਲਲਾਟਮੇਹਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁ ਰਕ੍ਤਸਾਰਾਣਾਮ੍|
ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਸੁਖਮੁਦ੍ਧਤਾਂ ਮੇਧਾਂ ਮਨਸ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਮਨਤਿਬਲਮਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮੁਸ੍ਣਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਂ ਚਾਚਸ੍ਟੇ||੧੦੪||
ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਕਕਾਟਿਕਾਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਹਨੁਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਕਨ੍ਧੋਦਰਕਕ੍ਸਵਕ੍ਸਃਪਾਣਿਪਾਦਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਸ਼ੁਭਮਾਂਸੋਪਚਿਤਾ ਮਾਂਸਸਾਰਾਣਾਮ੍|
ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਕ੍ਸਮਾਂ ਧਤਿਮਲੌਲ੍ਯਂ ਵਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸੁਖਮਾਰ੍ਜਵਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਬਲਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਮਾਚਸ੍ਟੇ||੧੦੫||
ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਨੇਤ੍ਰਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮੇਦਃਸਾਰਾਣਾਮ੍|
ਸਾ ਸਾਰਤਾ ਵਿਤ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਖੋਪਭੋਗਪ੍ਰਦਾਨਾਨ੍ਯਾਰ੍ਜਵਂ ਸੁਕੁਮਾਰੋਪਚਾਰਤਾਂ ਚਾ ਚਸ੍ਟੇ||੧੦੬||
ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਗੁਲ੍ਫਜਾਨ੍ਵਰਤ੍ਨਿਜਤ੍ਰੁਚਿਬੁਕਸ਼ਿਰਃਪਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਥਿਨਖਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਸਾਰਾਃ|
ਤੇ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਃ ਸਾਰਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਸ੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ||੧੦੭||
ਮਦ੍ਵਙ੍ਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਥੂਲਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਤਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਮਜ੍ਜਸਾਰਾਃ|
ਤੇ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਵਿਤ੍ਤਵਿਜ੍ਞਾਨਾਪਤ੍ਯਸਮ੍ਮਾਨਭਾਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੦੮||
ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਸੌਮ੍ਯਪ੍ਰੇਕ੍ਸਿਣਃ ਕ੍ਸੀਰਪੂਰ੍ਣਲੋਚਨਾ ਇਵ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਤ੍ਤਸਾਰਸਮਸਂਹਤਸ਼ਿਖਰਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾ ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣਵੋ ਮਹਾਸ੍ਫਿਚਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਾਰਾਃ|
ਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਿਯੋਪਭੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸੁਖੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਵਿਤ੍ਤਸਮ੍ਮਾਨਾਪਤ੍ਯਭਾਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੦੯||
ਸ੍ਮਤਿਮਨ੍ਤੋ ਭਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤਃ ਕਤਜ੍ਞਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ੁਚਯੋ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਾ ਦਕ੍ਸਾ ਧੀਰਾਃ ਸਮਰਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯੋਧਿਨਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਵਿਸਾਦਾਃ ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਗਤਿਗਮ੍ਭੀਰਬੁਦ੍ਧਿਚੇਸ੍ਟਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਿਨਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਾਃ|
ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਗੁਣਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੧੦||
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਾਰੈਰੁਪੇਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਬਲਾਃ ਪਰਮਸੁਖਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭੇਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਥਿਰਸਮਾਹਿਤਸ਼ਰੀਰਾਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਗਤਯਃ ਸਾਨੁਨਾਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰਮਹਾਸ੍ਵਰਾਃ ਸੁਖੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਿਤ੍ਤੋਪਭੋਗਸਮ੍ਮਾਨਭਾਜੋ ਮਨ੍ਦਜਰਸੋ ਮਨ੍ਦਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਪਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ||੧੧੧||
ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸਾਰਾਃ||੧੧੨||
ਮਧ੍ਯਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੈਃਸਾਰਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧੩||
ਇਤਿ ਸਾਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਬਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧੪||
ਕਥਂ ਨੁ ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਭਿਸਙ੍ਮੁਹ੍ਯੇਦਯਮੁਪਚਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਵਾਨ੍, ਅਯਮਲ੍ਪਬਲਃ ਕਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਹਾਬਲੋਯਂ ਮਹਾਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਯਮਲ੍ਪਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਬਲ ਇਤਿ; ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਲ੍ਪਸ਼ਰੀਰਾਃ ਕਸ਼ਾਸ਼੍ਚੈਕੇ ਬਲਵਨ੍ਤਃ; ਤਤ੍ਰ ਪਿਪੀਲਿਕਾਭਾਰਹਰਣਵਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਃ|
ਅਤਸ਼੍ਚ ਸਾਰਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ||੧੧੫||
View original
सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२||
तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्|
सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३||
कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्|
सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४||
शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्|
सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५||
वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्|
सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६||
पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः|
ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७||
मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः|
ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८||
सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः|
ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९||
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः|
तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०||
तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११||
अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२||
मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३||
इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४||
कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः|
अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||
Hide commentary
ਸਾਰਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸਾਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਰੋ ਧਾਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਪ੍ਰਭੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਭਾਯੁਕ੍ਤਾ ਤ੍ਵਕ੍| ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਅਥੇਯਂ ਸਾਰਤਾ ਕਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਾ ਸਾਰਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਾ ਸਾਰਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਮਦਿਤਿ ਸ਼ੋਭਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਰਤ੍ਨਿਃ ਕਫੋਣਿਕਾ| ਸ਼ਿਖਰਦਸ਼ਨਾ ਇਤਿ ਸ਼ੋਭਨਦਸ਼ਨਾਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਿਯ ਉਪਭੋਗਃ ਸਮ੍ਭੋਗੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਸਮਰੇ ਵਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯੁਧ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮਰਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਯੋਧਿਨਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ ਨ ਪਰਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਪਤ੍ਯਾ ਇਤਿ ਜਨਿਤਾਤ੍ਮਸਦਸ਼ਾਪਤ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਯਮੇਨ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਮਧ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਸ੍ਤੋਕਸਾਰਾਣਾਮ੍| ਮਧ੍ਯੈਃ ਸਾਰਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤਿ ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਾਰਾਸ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਾਰਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਚਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਹਾਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਅਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਪੀਲਿਕਾਭਾਰਹਰਣਵਦਿਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਯਥਾ ਸਾਰਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵੇਨ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਭਾਰਂ ਨਯਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਲ੍ਪਕਸ਼ਸ਼ਰੀਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੨-੧੧੫||
Adhikarana ੮੩ (੧੧੬) · Śloka ੧੧੬
ਸਂਹਨਨਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਂਹਨਨਂ, ਸਂਹਤਿਃ , ਸਂਯੋਜਨਮਿਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ|
ਤਤ੍ਰ ਸਮਸੁਵਿਭਕ੍ਤਾਸ੍ਥਿ, ਸੁਬਦ੍ਧਸਨ੍ਧਿ, ਸੁਨਿਵਿਸ੍ਟਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਸੁਸਂਹਤਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਤਤ੍ਰ ਸੁਸਂਹਤਸ਼ਰੀਰਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਲ੍ਪਬਲਾਃ, ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਂਹਨਨਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਬਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧੬||
View original
संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः|
तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते|
तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||
Hide commentary
ਸਂਹਤਿਰਿਤਿ ਨਿਬਿਡਸਨ੍ਧਾਨਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੬||
Adhikarana ੮੪ (੧੧੭) · Śloka ੧੧੭
ਪ੍ਰਮਾਣਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਉਤ੍ਸੇਧਵਿਸ੍ਤਾਰਾਯਾਮੈਰ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍|
ਤਤ੍ਰ ਪਾਦੌ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸਟ੍ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਜਙ੍ਘੇ ਤ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਕ੍ਸੇਪੇ ਚ, ਜਾਨੁਨੀ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਕ੍ਸੇਪੇ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਪਰਿਕ੍ਸੇਪਾਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਵੂਰੁ, ਸਡਙ੍ਗੁਲਦੀਰ੍ਘੌ ਵਸਣਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹੌ, ਸ਼ੇਫਃ ਸਡਙ੍ਗੁਲਦੀਰ੍ਘਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਂ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਿਪਰਿਣਾਹੋ ਭਗਃ, ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਕਟੀ, ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃ, ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮੁਦਰਂ, ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸ੍ਤਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਵਿਸ਼ਾਲਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਮੁਰਃ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਹਦਯਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲੌ ਸ੍ਕਨ੍ਧੌ, ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਵਂਸੌ, ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ ਪ੍ਰਬਾਹੂ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ ਪ੍ਰਪਾਣੀ, ਹਸ੍ਤੌ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ , ਕਕ੍ਸਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲੌ, ਤ੍ਰਿਕਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਪਸ੍ਠਂ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਾ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਾ ਸ਼ਿਰੋਧਰਾ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਮਾਨਨਂ, ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮਾਸ੍ਯਂ, ਚਿਬੁਕੌਸ੍ਠਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਮਧ੍ਯਨਾਸਿਕਾਲਲਾਟਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ, ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਂ ਸ਼ਿਰਃ; ਇਤਿ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗਾਵਯਵਾਨਾਂ ਮਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍|
ਕੇਵਲਂ ਪੁਨਃਸ਼ਰੀਰਮਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਃ|
ਤਦਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਸਮਂ ਸਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਤਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਬਲਮੋਜਃ ਸੁਖਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਵਿਤ੍ਤਮਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਭਾਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਯਤ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਵਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ; ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਤ੍ਵਤੋ ਹੀਨੇਧਿਕੇ ਵਾ||੧੧੭||
View original
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्|
तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्|
केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः|
तदायामविस्तारसमं समुच्यते|
तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||
Hide commentary
ਪ੍ਰਮਾਣਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਙ੍ਗਾਵਯਵਾਨਾਮਾਹ| ਪਾਦੌ ਉਤ੍ਸੇਧੇਨ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਸਟ੍, ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨੀਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਭਵਤਃ| ਜਙ੍ਘਾ ਜਾਨ੍ਵਧਸ੍ਤਾਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਰਿਕ੍ਸੇਪਃ ਪਰਿਣਾਹਃ| ਜਾਨੁਃ ਜਙ੍ਘੋਰੁਸਨ੍ਧਿਃ| ਪਰਿਣਾਹਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ, ਤੇਨਾਸਮਪਰਿਣਾਹਮਾਨੇਸੁ ਜਙ੍ਘਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾਨਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਠ੍ਯਾ ਉਤ੍ਸੇਧਪਰਿਮਾਣਂ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯਾ ਉਤ੍ਸੇਧਸ੍ਯੋਰ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਸਨ੍ਧਿਤ੍ਵੇਨ ਪਥਗੁਤ੍ਸੇਧਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਬਾਹੁਰਂਸਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਕਫੋਣਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਪਾਣਿਃ ਕਫੋਣ੍ਯਧਸ੍ਤਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਕਮਿਤਿ ਗੁਦਾਸ੍ਥ੍ਨਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਕਟੀਕਪਾਲੋਰ੍ਧ੍ਵਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਚਿਬੁਕਂ ਚ ਓਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਅਕ੍ਸਿਮਧ੍ਯਂ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ਚ ਲਲਾਟਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਸਡਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਂ ਸ਼ਿਰ ਇਤਿ ਪਸ੍ਠਮਨੁ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾ ਉਪਰਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਪਾਦਤਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼ਿਰਃਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਭਵਤਿ, ਏਵਂ ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਹਸ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤੇਨ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਯਵੋਤ੍ਸੇਧੇਨ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਦਧਿਕਂ ਯਚ੍ਛਰੀਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਵਯਵਾਨਾਮਵਯਵਾਨ੍ਤਰਦੈਰ੍ਧ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍; ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਯਵਦੈਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨੇਨ ਨ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਗਣਨੀਯਂ ਕਿਂ ਤੁ ਸਮੁਦਿਤਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਜਙ੍ਘਾਯਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼, ਜਾਨੁਨਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਊਰ੍ਵੋਰਸ੍ਟਾਦਸ਼, ਪਸ੍ਠਸ੍ਯਾਸ੍ਟਾਦਸ਼, ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਟ੍, ਏਵਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਘਟਨ੍ਤੇ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸਮਂ ਯੋਤ੍ਰ ਮਾਨਵਿਰੋਧਃ ਸੋਤ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲਿਮਾਨਭੇਦਾਚ੍ਛਮਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸਵਿਂਸ਼ਮਙ੍ਗੁਲਿਸ਼ਤਂ ਪੁਰੁਸਮਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇਨ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੁਲਿ(ਲ)ਮਾਨਮੇਵਾਲ੍ਪਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਆਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਸਮਮਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਵਯਵਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਯੁਕ੍ਤਂ; ਕਿਂਵਾ, ਯਾਵਤਾਯਾਮੇਨ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਾਵਦ੍ਯਦਿ ਵਿਸ੍ਤਤਬਾਹੁਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਆਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਸਮਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਵਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਹੀਨੇ ਇਤਿ ਹੀਨਪ੍ਰਮਾਣੇ| ਅਧਿਕੇ ਇਤਿ ਅਧਿਕਪ੍ਰਮਾਣੇ||੧੧੭||
Adhikarana ੮੫ (੧੧੮) · Śloka ੧੧੮
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਯਤ੍ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨੋਪਸੇਵ੍ਯਮਾਨਮੁਪਸ਼ੇਤੇ|
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਘਤਕ੍ਸੀਰਤੈਲਮਾਂਸਰਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਰਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਸ਼੍ਚਿਰਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਰੂਕ੍ਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰੇਕਰਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਲ੍ਪਬਲਾ ਅਲ੍ਪਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾ ਅਲ੍ਪਾਯੁਸੋਲ੍ਪਸਾਧਨਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਤੇ ਮਧ੍ਯਬਲਾਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੧੮||
View original
सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते|
तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||
Hide commentary
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਭੇਸਜਾਦਿਪਰੀਕ੍ਸਯੈਵ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਲ੍ਪਸਾਧਨਾ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਭੇਸਜਾਃ, ਏਕਰਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਰਸਾ ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਪਥ੍ਯਾ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੧੮||
Adhikarana ੮੬ (੧੧੯) · Śloka ੧੧੯
ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ਮਨਃ|
ਤਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਾਤ੍|
ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਲਭੇਦੇਨ- ਪ੍ਰਵਰਂ, ਮਧ੍ਯਮ੍, ਅਵਰਂ ਚੇਤਿ; ਅਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰਮਧ੍ਯਾਵਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਾਸ੍ਤੇ ਸਾਰੇਸੂਪਦਿਸ੍ਟਾਃ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ਰੀਰਾ ਹ੍ਯਪਿ ਤੇ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸੁ ਮਹਤੀਸ੍ਵਪਿ ਪੀਡਾਸ੍ਵਵ੍ਯਥਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍; ਮਧ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਪਰਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਪਨਿਧਾਯ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਨਾ ਨਾਪਿ ਪਰੈਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਲਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤੁਂ, ਮਹਾਸ਼ਰੀਰਾ ਹ੍ਯਪਿ ਤੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਾਮਪਿ ਵੇਦਨਾਨਾਮਸਹਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਭਯਸ਼ੋਕਲੋਭਮੋਹਮਾਨਾ ਰੌਦ੍ਰਭੈਰਵਦ੍ਵਿਸ੍ਟਬੀਭਤ੍ਸਵਿਕਤਸਙ੍ਕਥਾਸ੍ਵਪਿ ਚ ਪਸ਼ੁਪੁਰੁਸਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਸਾਦਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਨ੍ਮਾਦਭ੍ਰਮਪ੍ਰਪਤਨਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯਥਵਾ ਮਰਣਮਿਤਿ||੧੧੯||
View original
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः|
तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्|
तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति|
तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||
Hide commentary
ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਿਤਿ ਪ੍ਰੇਰਕ ਧਾਰਕਂ ਚ| ਤੇ ਸਾਰੇਸੂਪਦਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਯ ਏਵ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਾਸ੍ਤ ਏਵ ਪ੍ਰਵਰਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੇਨ ਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਵੇਦਨਾਵਿਕਾਰਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਥਾ ਇਵ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਾਨਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਪਨਿਧਾਯੇਤਿ ਪਰਂ ਵੇਦਨਾਸਹਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ, ‘ਚੇਦਯਂ ਵੇਦਨਾਸਹਸ੍ਤਦਹਮਪਿ ਵੇਦਨਾਸਹੋ ਭਵਾਮਿ’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵੇਦਨਾਂ ਸਹਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੯||
Adhikarana ੮੭ (੧੨੦) · Śloka ੧੨੦
ਆਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਆਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਰਭ੍ਯਵਹਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤਯਾ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾ; ਬਲਾਯੁਸੀ ਹ੍ਯਾਹਾਰਾਯਤ੍ਤੇ||੧੨੦||
View original
आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||
Hide commentary
ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚੇਤਿਵਚਨਾਦ੍ਯੋ ਬਹੁ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪਰਿਣਮਯਤਿ ਚ, ਅਸਾਵਾਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨਿਹੋਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਗਪਰਿਣਤਿਗਹੀਤਃ||੧੨੦||
Adhikarana ੮੮ (੧੨੧) · Śloka ੧੨੧
ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤਿਰਪਿ ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾ|
ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਨੁਮੀਯਤੇ ਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ ||੧੨੧||
View original
व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या|
कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||
Hide commentary
ਕਰ੍ਮ ਭਾਰਵਹਨਾਦਿ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ||੧੨੧||
Adhikarana ੮੯ (੧੨੨) · Śloka ੧੨੨
ਵਯਸ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਸ੍ਥਾ ਵਯੋਭਿਧੀਯਤੇ|
ਤਦ੍ਵਯੋ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- ਬਾਲਂ, ਮਧ੍ਯਂ, ਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ|
ਤਤ੍ਰ ਬਾਲਮਪਰਿਪਕ੍ਵਧਾਤੁਮਜਾਤਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਸੁਕੁਮਾਰਮਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਮਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਬਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਧਾਤੁਪ੍ਰਾਯਮਾਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਂ, ਵਿਵਰ੍ਧਮਾਨਧਾਤੁਗੁਣਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨਵਸ੍ਥਿਤਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਸਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ; ਮਧ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਬਲਵੀਰ੍ਯਪੌਰੁਸਪਰਾਕ੍ਰਮਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਸ੍ਮਰਣਵਚਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਰ੍ਵਧਾਤੁਗੁਣਂ ਬਲਸ੍ਥਿਤਮਵਸ੍ਥਿਤਸਤ੍ਤ੍ਵਮਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਮਾਣਧਾਤੁਗੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਧਾਤੁਪ੍ਰਾਯਮਾਸਸ੍ਟਿਵਰ੍ਸਮੁਪਦਿਸ੍ਟਮ੍; ਅਤਃ ਪਰਂ ਹੀਯਮਾਨਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਵੀਰ੍ਯਪੌਰੁਸਪਰਾਕ੍ਰਮਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਸ੍ਮਰਣਵਚਨਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨਧਾਤੁਗੁਣਂ ਵਾਯੁਧਾਤੁਪ੍ਰਾਯਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਜੀਰ੍ਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ਆਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮ੍|
ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਖਲ੍ਵਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ; ਸਨ੍ਤਿ ਚ ਪੁਨਰਧਿਕੋਨਵਰ੍ਸਸ਼ਤਜੀਵਿਨੋਪਿ ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਬਲਵਿਸ਼ੇਸੈਰਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਮੁਪਲਭ੍ਯ ਵਯਸਸ੍ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਵਿਭਜੇਤ੍||੧੨੨||
View original
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते|
तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति|
तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्|
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||
Hide commentary
ਵਯਃਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀਤਿ ਕਾਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੋਗਾਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਭੇਦੇਨੇਤਿਵਚਨਾਦ੍ ਬਾਲਬਾਲਤਰਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭੇਦਾਦਧਿਕਮਪਿ ਵਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਬਾਲੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਅਪਰਿਪਕ੍ਵਧਾਤੁਰਾਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਾਤ੍, ਤਥਾ ਵਰ੍ਧਮਾਨਧਾਤੁਰਾਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਤਮਾਤ੍ | ਤਦੇਤਯੋਰ੍ਬਾਲਭੇਦਯੋਰੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਭੇਦਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸੀਯੋ ਹਿ ਬਾਲੋਲ੍ਪਮਦੁਭੇਸਜੋਪਚਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਬਾਲੋਪਿ ਨਾਲ੍ਪਭੇਸਜਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਤਥੋਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਨੈਕਦੈਵ, ਸਸ੍ਟਿਵਰ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਹਾਨਿਰਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲ ਇਤਿ ਕਲੌ| ਅਥਾਧਿਕਵਰ੍ਸਸ਼ਤਜੀਵਿਨਾਂ ਕਥਂ ਵਯਸ੍ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਵਿਭਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾ ਅਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਃ; ਅਤ੍ਰ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਕਤੇਃ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਕਤਃ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਭੇਦਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਕਤੈਃ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਰੂਪੈਰਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਾਦ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯ ਵਯਸ੍ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਵਿਭਜਨੀਯਮ੍| ਏਤੇਨ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਬਲਮੁਤ੍ਤਮਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸਮਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਯੁਦੀਰ੍ਘਂ ਭਵਤਿ, ਹੀਨੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਬਲੇ ਹੀਨਮ੍; ਏਵਂ ਸਾਰਾਦਾਵਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਵਯਃਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੋਤ੍ਤਮੇਨ ਬਲੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਸ਼ਤਾਧਿਕਂ ਜੀਵਤਿ| ਤੇਨ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਧਿਕਸ਼ਤਂ ਯਦ੍ਯਾਯੁਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਯੋਵਿਭਾਗਾਨੁਮਾਨਾਦਾਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍ਸਾਣਿ ਸ ਬਾਲੋ ਭਵਤਿ, ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤਿਵਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ ਮਧ੍ਯਃ, ਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਵਦ੍ਧਃ; ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਾਯੁਰਸ਼ੀਤਿਵਰ੍ਸੋਵਧਾਰ੍ਯਤੇ, ਸ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਣਿ ਬਾਲਃ, ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਂ ਮਧ੍ਯਃ, ਤਤੋ ਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਭਜਨੀਯਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਨਾਯੁਰਵਧਾਰ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰਪਿ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੈਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਹ - ਆਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਆਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣੇਨਾਪਿ ਵਯੋਵਧਾਰ੍ਯ ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਵਯੋਵਿਭਾਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਸ੍ਤੋਕਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਸ਼ਤਾਯੁਸਾਂ ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਵਿਭਾਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਯੇਸਾਂ ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਦਿ ਪਰਮਾਯੁਸੋ ਮਾਨਂ ਨ ਤੇਸਾਂ ਤਦਨੁਮਾਨੇਨ ਵਯੋਭੇਦਃ, ਤੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਧ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਏਵ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ||੧੨੨||
Adhikarana ੯੦ (੧੨੩) · Śloka ੧੨੩
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰਮਧ੍ਯਾਵਰਵਿਭਾਗੇਨ ਬਲਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਿਭਜੇਤ੍|
ਵਿਕਤਿਬਲਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯੇਨ ਤੁ ਦੋਸਬਲਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਨੁਮੀਯਤੇ|
ਤਤੋ ਭੈਸਜ੍ਯਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਵਚਾਰਯੇਦਿਤਿ||੧੨੩||
View original
एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्|
विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते|
ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||
Hide commentary
ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਸ਼ਰੀਰਬਲਪਰੀਕ੍ਸਾਮੁਕ੍ਤਾਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਬਲਂ ਤੁ ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਰੂਪਦੇਸ਼ਪਰੀਕ੍ਸਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ ਤਦਾਹ- ਵਿਕਤਿਬਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨੩||
Adhikarana ੯੧ (੧੨੪) · Śloka ੧੨੪
ਆਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਃ ਪੁਨਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਜਾਤਿਸੂਤ੍ਰੀਯੇ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੨੪||
View original
आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||
Hide commentary
ਸ਼ਰੀਰਬਲਦੋਸਬਲਪਰੀਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਮਭਿਧਾਯ ਪੁਨਰਾਯੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰਪਰੀਕ੍ਸਾਮਤਿਦਿਸ਼ਤਿ- ਆਯੁਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸ੍ਵਿਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨਾਧ੍ਯਾਯੇਸੁ| ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਵਰ੍ਣਾਦਿਵਿਕਤ੍ਯਾ ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਯਾ ਹ੍ਰਸਿਤਮਾਯੁਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ, ਜਾਤਿਸੂਤ੍ਰੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਚ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮਲ੍ਪਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍ ||੧੨੪||
Adhikarana ੯੨ (੧੨੫) · Śloka ੧੨੫
ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾ ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸੋਢਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾ ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ|
ਅਤ੍ਰ ਖਲੁ ਤਾਵਤ੍ ਸੋਢਾ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ- ਹੇਮਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੋ ਵਰ੍ਸਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਿਤਰੇ ਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਤਵਃ- ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਾ ਇਤਿ|
ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਸ੍ਟਃ ਕਾਲਃ, ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਵਰ੍ਸਾਃ|
ਏਵਮੇਤੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਟ੍ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਵਃ||੧੨੫||
View original
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च|
तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य|
अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति|
प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः|
एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||
Hide commentary
ਦੇਸ਼ਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਸਮਾਪ੍ਯ ਕਾਲਪਰੀਕ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਯਨਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ, ਤੁਭੇਦੇਨ ਸੋਢਾ, ਮਾਸਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾ, ਪਕ੍ਸਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਧਾ , ਪ੍ਰਹਰਾਦਿਨਾਨੇਕਧੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਅਯਨਾਦਿਜ੍ਞੇਯਭੇਦੇਨ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ ਅਨਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਃ| ਪ੍ਰਾਵਸਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਪ੍ਰਾਵਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮਪ੍ਰਵਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣਾਵੁਚ੍ਯੇਤੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਮਾਸਮਤੁਭੇਦਭਾਗਮਾਦਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇਸਮਾਸਦ੍ਵਿਕੇਨ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਅਯਂ ਚ ਤੁਕ੍ਰਮੋ ਨ ਰਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦੌ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋਧਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਾ ‘ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਵਮੇਵ ਚ ਕ੍ਰਮਂ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਪ੍ਰਾਵਟ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਭੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼ਰਦੂਰ੍ਜਸਹੌ ਪੁਨਃ| ਤਪਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਧੁਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ” (ਸਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੁਕ੍ਰਮੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣਕੂਲੇ ਵਰ੍ਸਾ ਬਹੁ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਵਡਾਦਿਕ੍ਰਮਃ, ਗਙ੍ਗੋਤ੍ਤਰਕੂਲੇ ਸ਼ੀਤਂ ਬਹੁ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਭਵਤਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਨ- ਯਤ੍- “ਭੂਯੋ ਵਰ੍ਸਤਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਜਲਮ੍| ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਵਡਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯੌ ਤੂ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤੌ|| ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਕੂਲੇ ਹਿਮਵਦਮ੍ਬੁਸਙ੍ਕੁਲੇ | ਭੂਯਃ ਸ਼ੀਤਮਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਵਤੂ” ਇਤਿ| ਏਤ੍ਤਚ੍ਚ ਨ, ਅਤ੍ਰ ‘ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਯਦਿ ਦੇਸ਼ਕਤੋਯਂ ਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਮੇਵ ਭੇਦਕਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਤੇਨ, ਕਾਸ਼੍ਯਪੋਕ੍ਤਦੇਸ਼ਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਵਡਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਨ ਤਾਵਦਿਹਾਭਿਮਤਃ| ਅਵਿਕਲ੍ਪਕਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੌਸਧਾਨਾਮਿਤਿ ਨ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕਤ੍ਰਿਮਤਾਪਾਦਿਤਗੁਣੇਨ ਭੇਦਕਾਃ, ਤਥੌਸਧਸ੍ਯ ਚ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਭੇਦਕਾਰਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਕਲ੍ਪਕਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੌਸਧਾਨਾਮਿਤਿ ਯਦਾਤ੍ਯਯਿਕਤ੍ਵੇਨਾਵਸ਼੍ਯਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਮਨਾਦਯਃ, ਤਦੌਸਧਸ੍ਯ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਥਾਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ, ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੨੫||
Adhikarana ੯੩ (੧੨੬-੧੨੭) · Śloka ੧੨੭
ਤਤ੍ਰ ਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵਤੁਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ, ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਰੇਸੁ|
ਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣਾ ਹਿ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਖਤਮਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਕਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੌਸਧਾਨਾਮ੍, ਇਤਰੇ ਪੁਨਰਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਃਖਤਮਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਕਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੌਸਧਾਨਾਮ੍||੧੨੬||
ਤਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮਸੁਖੋਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤ੍ਯਤਿਸ਼ੀਤਵਾਤਾਧ੍ਮਾਤਮਤਿਦਾਰੁਣੀਭੂਤਮਵਬਦ੍ਧਦੋਸਂ ਚ, ਭੇਸਜਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮਤਿਸ਼ੀਤੋਪਹਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਃ ਸਂਯੋਗੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਯੋਗਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਮਪਿ ਚ ਵਾਤੋਪਦ੍ਰਵਾਯ|
ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪੁਨਰ੍ਭਸ਼ੋਸ੍ਣੋਪਹਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਮਸੁਖੋਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤ੍ਯੁਸ੍ਣਵਾਤਾਤਪਾਧ੍ਮਾਤਮਤਿਸ਼ਿਥਿਲਮਤ੍ਯਰ੍ਥਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਂ, ਭੇਸਜਂ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸ੍ਵਭਾਵਮੁਸ੍ਣਾਨੁਗਮਨਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਃ ਸਂਯੋਗੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਤਿਯੋਗਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਮਪਿ ਪਿਪਾਸੋਪਦ੍ਰਵਾਯ|
ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਤੁ ਮੇਘਜਲਾਵਤਤੇ ਗੂਢਾਰ੍ਕਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰੇ ਧਾਰਾਕੁਲੇ ਵਿਯਤਿ ਭੂਮੌ ਪਙ੍ਕਜਲਪਟਲਸਂਵਤਾਯਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਵਿਹਤਸ੍ਵਭਾਵੇਸੁ ਚ ਕੇਵਲੇਸ੍ਵੌਸਧਗ੍ਰਾਮੇਸੁ ਤੋਯਤੋਯਦਾਨੁਗਤਮਾਰੁਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ ਗੁਰੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਗੁਰੁਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਨਿ ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤੇਸ੍ਵਤੁਸੁ , ਨ ਚੇਦਾਤ੍ਯਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ|
ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਾਮਮਤੁਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨੇਨ ਯਥਰ੍ਤੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ ਭੇਸਜਂ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੇਨੋਪਪਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਵੀਰ੍ਯਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦੁਤ੍ਤਮੇਨ ਯਤ੍ਨੇਨਾਵਹਿਤਃ||੧੨੭||
View original
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु|
साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६||
तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय|
ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय|
वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि|
तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म|
आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||
Hide commentary
ਯਥਾ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਦੁਃਖਤਮਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਬਦ੍ਧਦੋਸਮਿਤਿ ਅਤਿਬਦ੍ਧਦੋਸਮ੍| ਤਯੋਰਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਭੇਸਜਯੋਃ| ਤੋਯਸ੍ਯ ਤੋਯਦਾਨੁਗਤਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਗੁਰੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨੀਤਿ ਗੁਰੋਰ੍ਯਥਾ ਨ ਸੁਖਕਾਰਿਣੀ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਸ੍ਯਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਬਹੁਪ੍ਰਤਿਵਿਧੇਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨਿ ਗੁਰੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨਿ| ਗੁਰੁਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਨੀਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਦਾ ਮਹਤਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਚਿਰੇਣ ਚ ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸੁ| ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯੇਤਿ ਅਲ੍ਪਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਕਤ੍ਰਿਮਗੁਣੋਪਧਾਨਂ ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਸਦਨਾਦਿਕਰਣਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮੁਸ੍ਣੇ ਚੋਸ੍ਣਨਿਵਾਰਣਮ੍| ਕਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍”- (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੩੫) ਇਤਿ| ਤੌ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਸਜਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤੇ ਤ੍ਰਿਵਤਾਯਾ ਉਸ੍ਣੇਨ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣਾਲੋਡਨਂ; ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪੋ ਯਥਾ- ਅਯੋਗਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਮਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਣਾਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਸਂਯੋਗਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯਥਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵੀਰ੍ਯਭੇਸਜਮੇਲਕੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਮਾਣਵੀਰ੍ਯਸਮਂ ਕਤ੍ਵੇਤਿ||੧੨੬-੧੨੭||
Adhikarana ੯੪ (੧੨੮) · Śloka ੧੨੮
ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਲਾਕਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯਾਕਾਲਃ , ਕਾਲਃ ਪੁਨਰਨ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ; ਏਤਦਪਿ ਹਿ ਭਵਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ; ਤਸ੍ਮਾਦਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਕਾਲਾਕਾਲਸਞ੍ਜ੍ਞਾ|
ਤਸ੍ਯ ਪਰੀਕ੍ਸਾ- ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਾਤੁਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਵੇਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾਵਦ੍ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਮ੍|
ਨ ਹ੍ਯਤਿਪਤਿਤਕਾਲਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ; ਕਾਲੋ ਹਿ ਭੈਸਜ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ||੧੨੮||
View original
आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा|
तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्|
न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||
Hide commentary
ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਲਮਾਹ- ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ- ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਨ ਕਸਾਯਕਾਲਃ, ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਡਹੇ ਜ੍ਵਰੇ ਕਸਾਯਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੈਸਜ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਿਤਿ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸਾਧ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੧੨੮||
Adhikarana ੯੫ (੧੨੯) · Śloka ੧੨੯
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਸਮਾਰਮ੍ਭਃ|
ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਿਸਗੌਸਧਾਤੁਰਪਰਿਚਾਰਕਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸਮਾਯੋਗਃ||੧੨੯||
View original
प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः|
तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||
Hide commentary
ਕਾਲਮਭਿਧਾਯ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੧੨੯||
Adhikarana ੯੬ (੧੩੦) · Śloka ੧੩੦
ਉਪਾਯਃ ਪੁਨਰ੍ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸੌਸ੍ਠਵਮਭਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍|
ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ- ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਸਾਤ੍ਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣੈਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਪਾਦਿਤਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯਾਵਚਾਰਣਮਿਤਿ||੧੩੦||
View original
उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||
Hide commentary
ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮੁਪਾਯਮਾਹ- ਉਪਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਸਮ੍ਪਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸੌਸ੍ਠਵਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੩੦||
Adhikarana ੯੭ (੧੩੧) · Śloka ੧੩੧
ਏਵਮੇਤੇ ਦਸ਼ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੩੧||
View original
एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||
Hide commentary
ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤੁ ਸਮ੍ਯਗਭਿਵਿਧਾਨਂ ਬ੍ਰੂਤੇ||੧੩੧||
Adhikarana ੯੮ (੧੩੨) · Śloka ੧੩੨
ਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਮ੍|
ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਯੋ ਵਿਕਾਰੋ ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾਨੁਸ੍ਠਾਨਜ੍ਞਾਨਮ੍||੧੩੨||
View original
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्|
प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||
Hide commentary
ਕਿਂਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਅਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨ ਯੋਜਯਿਤਵ੍ਯਃ||੧੩੨||
Adhikarana ੯੯ (੧੩੩) · Śloka ੧੩੩
ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲੁ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਯਤ੍ਰ ਚ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਸੂਤ੍ਤਰਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੩੩||
View original
यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||
Hide commentary
‘ਕ੍ਵ ਚ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਕ੍ਵ ਚ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩੩||
Adhikarana ੧੦੦ (੧੩੪) · Śloka ੧੩੪
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਂਯੋਗੇ ਤੁ ਗੁਰੁਲਾਘਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਧਾਰ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮ੍|
ਸਨ੍ਤਿ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੂਤ੍ਸਰ੍ਗਾਪਵਾਦੈਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਰੁਲਾਘਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਧਾਰ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੩੪||
View original
प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्|
सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः|
तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||
Hide commentary
‘ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਂਯੋਗੇ ਕਿਂ ਨੈਸ੍ਠਿਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਿਤਿ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਤਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯਤਰਪਕ੍ਸਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਗੁਰੁਲਾਘਵੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਗੁਰੁਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾਨਿਸ਼੍ਚਯੋਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ; ਤੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਨਿਸ੍ਠਾਯਾਮਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨ ਕਤਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਪਾਦਕੇਨ ਵਚਨਭਙ੍ਗ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣਾਹ- ਸਨ੍ਤਿ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਯਗਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਿਤਿ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਲਘੁਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਪਵਾਦਗੁਰੁਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਤਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍; ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਿ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਬਲਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ||੧੩੪||
Adhikarana ੧੦੧ (੧੩੫) · Śloka ੧੩੫
ਯਾਨਿ ਤੁ ਖਲੁ ਵਮਨਾਦਿਸੁ ਭੇਸਜਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਯੋਗਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਫਲਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਕੁਟਜਕਤਵੇਧਨਫਲਾਨਿ, ਫਲਜੀਮੂਤਕੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਧਾਮਾਰ੍ਗਵਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਆਰਗ੍ਵਧਵਕ੍ਸਕਮਦਨਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਪਾਠਾਪਾਟਲਾਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾਮੂਰ੍ਵਾਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਨਕ੍ਤਮਾਲਪਿਚੁਮਰ੍ਦਪਟੋਲਸੁਸਵੀਗੁਡੂਚੀ- ਚਿਤ੍ਰਕਸੋਮਵਲ੍ਕਸ਼ਤਾਵਰੀਦ੍ਵੀਪੀਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮੂਲਕਸਾਯੈਃ, ਮਧੁਕਮਧੂਕਕੋਵਿਦਾਰਕਰ੍ਵੁਦਾਰਨੀਪਵਿਦੁਲਬਿਮ੍ਬੀਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਸਦਾਪੁਸ੍ਪਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਏਲਾਹਰੇਣੁਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪਥ੍ਵੀਕਾਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਤਗਰਨਲਦਹ੍ਰੀਵੇਰਤਾਲੀਸ਼ੋਸ਼ੀਰਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ , ਇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਦਰ੍ਭਪੋਟਗਲਕਾਲਙ੍ਕ(ਙ੍ਕ)ਤਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਸੁਮਨਾਸੌਮਨਸ੍ਯਾਯਨੀਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਮਹਾਸਹਾਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਕਭਦ੍ਰਪਰ੍ਣ੍ਯੇਲਾਪਰ੍ਣ੍ਯੁਪੋਦਿਕੋਦ੍ਦਾਲਕਧਨ੍ਵਨਰਾਜਾਦਨੋਪਚਿਤ੍ਰਾਗੋਪੀਸ਼ਙ੍ਗਾਟਿਕਾਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸਰ੍ਸਪਫਾਣਿਤਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸਾਰਲਵਣੋਦਕੈਸ਼੍ਚ, ਯਥਾਲਾਭਂ ਯਥੇਸ੍ਟਂ ਵਾਪ੍ਯੁਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਚੂਰ੍ਣਾਵਲੇਹਸ੍ਨੇਹਕਸਾਯਮਾਂਸਰਸਯਵਾਗੂਯੂਸਕਾਮ੍ਬਲਿਕਕ੍ਸੀਰੋਪਧੇਯਾਨ੍ਮੋਦਕਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨਨੁਵਿਧਾਯ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਵਮਨਾਰ੍ਹਾਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਿਵਦ੍ਵਮਨਮ੍|
ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍|
ਕਲ੍ਪਮੇਸਾਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੩੫||
View original
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||
Hide commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ‘ਕਾਨਿ ਚ ਵਮਨਾਦਿਸੁ ਭੇਸਜਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੋਗਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦੀ| ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾ ਗੁਞ੍ਜਾ, ਸੋਮਵਲ੍ਕਃ ਖਦਿਰਃ; ਸੁਸਵੀ ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਃ| ਦ੍ਵੀਪੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀ, ਦ੍ਵੀਪਿਸ਼ਤ੍ਰੁਰਿਤਿ ਪਾਠੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਵਿਦੁਲੋ ਵੇਤਸਃ, ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾ ਘਣ੍ਟਾਰਵਾ, ਸਦਾਪੁਸ੍ਪਾ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਕਃ | ਕਾਲਙ੍ਕਤੋ ਕਾਸਮਰ੍ਦਃ , ਪੋਟਗਲੋ ਹੋਗ੍ਗਲਃ| ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਸੌਮਨਸ੍ਯਾਯਨੀ ਜਾਤਿਕਲਿਕਾ ਜਾਤਿਕੋਸੋ ਵਾ| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਕੋ ਰੋਹਿਤਕਃ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰ੍ਵਾ, ਭਦ੍ਰਪਰ੍ਣੀ ਭਾਦਾਲੀ, ਏਲਾਪਰ੍ਣੀ ਰਾਸ੍ਨਾ, ਉਦ੍ਦਾਲਃ ਬਹੁਵਾਰਃ, ਗੋਪੀ ਸਾਰਿਵਾ| ਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਰ੍ਤਿਰੂਪਦੀਰ੍ਘਭਕ੍ਸ੍ਯਕਰਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ‘ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿ’ ‘ਮਧ੍ਵਾਦਿ’ ਇਤਿ ਪਥਗ੍ਵਰ੍ਗਕਰਣਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਮਾਨਗੁਣਤਾਂ ਵਿਚ੍ਛੇਦਪਾਠੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਕਤਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਂ ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ||੧੩੫||
Adhikarana ੧੦੨ (੧੩੬) · Śloka ੧੩੬
ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੁ ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਤਿਲ੍ਵਕਮਹਾਵਕ੍ਸਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲਾਨਿ ਯਥਾਯੋਗਂ ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਕ੍ਸੀਰਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲੈਰ੍ਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤਾਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤੈਃ , ਅਜਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਜਸ਼ਙ੍ਗੀਕ੍ਸੀਰਿਣੀਨੀਲਿਨੀਕ੍ਲੀਤਕਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯੋਦਕੀਰ੍ਯਾਮਸੂਰਵਿਦਲਾਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਵਿਡਙ੍ਗਗਵਾਕ੍ਸੀਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਪੀਲੁਪ੍ਰਿਯਾਲਮਦ੍ਵੀਕਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਰੂਸਕਬਦਰਦਾਡਿਮਾਮਲਕਹਰੀਤਕੀਬਿਭੀਤਕਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ, ਸੀਧੁਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਮਦਿਰਾਮਧੁਮਧੂਲਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਕੁਵਲਬਦਰਖਰ੍ਜੂਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਭਿਸ਼੍ਚ, ਦਧਿਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਸ਼੍ਵਿਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ, ਗੋਮਹਿਸ੍ਯਜਾਵੀਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਮੂਤ੍ਰੈਰ੍ਯਥਾਲਾਭਂ ਯਥੇਸ੍ਟਂ ਵਾਪ੍ਯੁਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਚੂਰ੍ਣਾਸਵਲੇਹਸ੍ਨੇਹਕਸਾਯਮਾਂਸਰਸਯੂਸਕਾਮ੍ਬਲਿਕਯਵਾਗੂਕ੍ਸੀਰੋਪਧੇਯਾਨ੍ ਮੋਦਕਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰ(ਵਿ)ਕਾਰਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਨਨੁਵਿਧਾਯ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਹਾਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍|
ਕਲ੍ਪਮੇਸਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾਵਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੧੩੬||
View original
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||
Hide commentary
ਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤਿਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੋਗਃ, ਅਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤਿਃ ਕੇਵਲਪ੍ਰਯੋਗਃ; ਤੇਨ ਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤਾਵਿਕ੍ਲਿਪ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ, ਕ੍ਲੀਤਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ| ਮਸੂਰਵਿਦਲਾ ਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਤੁ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸ਼੍ਯਾਮਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਦੇਵੋਕ੍ਤਾ||੧੩੬||
Adhikarana ੧੦੩ (੧੩੭) · Śloka ੧੩੭
ਆਸ੍ਥਾਪਨੇਸੁ ਤੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਾਨਿ ਯੋਗਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਾਤੁਰਾਣਾਂ, ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਮਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਸ੍ਟਸ਼੍ਚਾਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ, ਇਸ੍ਟਂ ਚ ਕੇਵਲਂ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਤ ਏਵ ਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਰਸਸਂਸਰ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ੍ਤਰੋ ਹ੍ਯੇਸਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਃ, ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪਾਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਚੈਕਦੇਸ਼ਮੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਰਸੇਸ੍ਵਨੁਵਿਭਜ੍ਯ ਰਸੈਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨ ਚ ਨਾਮਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਸਡਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਰਸਤੋਨੁਵਿਭਜ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਨ੍ਤੇ||੧੩੭||
View original
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः|
रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्|
तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||
Hide commentary
ਭੂਯਿਸ੍ਠਕਲ੍ਪਾਨੀਤਿ ਬਹੁਪ੍ਰਯੋਗਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯਃਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਚ| ਇਸ੍ਟਸ਼੍ਚਾਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੋਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਅਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਕਥਨਮਿਸ੍ਟਮ੍| ਇਸ੍ਟਂ ਚ ਕੇਵਲਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਅਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਾਭਿਧਾਨੇਨ ਯਦਨੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਯਥਾਸਾਮਾਨ੍ਯਦ੍ਵਾਰਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ਤਦਪੀਸ੍ਟਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਰ੍ਤੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਤ ਏਵੇਤਿ ਰਸਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਾਰੋਪਦੇਸ਼ੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਨੀਤਿ ਆਸ੍ਥਾਪਨੋਪਯੋਗੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਸਦ੍ਵਾਰਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਪਿ ਰਸਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਤਿਬਹੁਤ੍ਵੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਵਦਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਡ੍ਭਿਰੇਵ ਰਸੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਆਸ੍ਥਾਪਨੋਪਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਸ੍ਯਾਧਾਰਭੂਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਰਸੇਸ੍ਵਨੁਵਿਭਜ੍ਯੇਤਿ ਰਸੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੇਕਦੇਸ਼ਮਾਧਾਰਤਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸੈਕੈਕਸ਼੍ਯੇਨੇਤਿ ਨ ਰਸਸਂਸਰ੍ਗੇਣ| ਨਾਮਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਸਡਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਇਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜੀਵਕਾਦੀਨਾਂ ਨਾਮਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਅਨੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਸ੍ਥਾਪਨਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ; ਕਿਂਵਾ, ਨਾਮਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਨਾਮਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਜੀਵਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ; ਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਸਮੂਹਃ| ਰਸਤੋਨੁਵਿਭਜ੍ਯੇਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਤਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩੭||
Adhikarana ੧੦੪ (੧੩੮) · Śloka ੧੩੮
ਯਤ੍ਤੁ ਸਡ੍ਵਿਧਮਾਸ੍ਥਾਪਨਮੇਕਰਸਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਭਿਸਜਃ, ਤਦ੍ਦੁਰ੍ਲਭਤਮਂ ਸਂਸਸ੍ਟਰਸਭੂਯਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍|
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧੁਰਾਣਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਾਨਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਭਾਵਾਣਿ ਚ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਮਧੁਰਾਣ੍ਯੇਵ ਕਤ੍ਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥੇਤਰਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪਿ||੧੩੮||
View original
यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्|
तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||
Hide commentary
ਅਯਂ ਚ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨ ਮਧੁਰਾਦ੍ਯੇਕਰਸਸ੍ਯੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਯਥਾ ਪਰੈਰਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਤਥਾਸ੍ਮਾਭਿਰਪੀਸ੍ਯਤੇ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਸਤ੍ਯਪਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰੇ ਮਧੁਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਦਿਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿ ਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ , ਤਦਪਿ ਮਧੁਰਾਦਿਗਣ ਏਵਾਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪਠਨੀਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਤ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਰਸਮਿਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧੈਕਰਸਮ੍| ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਾਣੀਤਿ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਮਧੁਰਰਸਾਨਿ| ਤਥੇਤਰਾਣੀਤਿ ਅਮ੍ਲਾਦੀਨਿ ਅਮ੍ਲਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਅਮ੍ਲਪਾਕਾਨਿ ਚ ਅਮ੍ਲਮੇਵ ਕਤ੍ਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਥਾ ਲਵਣਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਤਥੇਤਰਾਣੀਤਿਪਦੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੩੮||
Adhikarana ੧੦੫ (੧੩੯) · Śloka ੧੩੯
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਵੀਰਾ ਤਾਮਲਕੀ ਕਾਕੋਲੀ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਸਨਪਰ੍ਣੀ ਮਧੁਪਰ੍ਣੀ ਮੇਦਾ ਮਹਾਮੇਦਾ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਿਕਾ ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾ ਚ੍ਛਤ੍ਰਾਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਾ ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਸਹਦੇਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਬਲਾਤਿਬਲਾ ਵਿਦਾਰੀ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾ ਮਹਾਸਹਾ ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਵਸ਼੍ਚੀਰਃ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਬਹਤੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕੋਰੁਬੂਕੋ ਮੋਰਟਃ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਸਂਹਰ੍ਸਾ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੀ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ ਮਧੂਲਿਕਾ ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਪਰੂਸਕਮਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾ ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ ਕਸ਼ੇਰੁਕਂ ਰਾਜਕਸ਼ੇਰੁਕਂ ਰਾਜਾਦਨਂ ਕਤਕਂ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਪਾਕ੍ਯੋਦਨਪਾਕੀ ਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਮਸ੍ਤਕਮਿਕ੍ਸੁਰਿਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾ ਦਰ੍ਭਃ ਕੁਸ਼ਃ ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਗੁਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਕਟਕਃ ਸ਼ਰਮੂਲਂ ਰਾਜਕ੍ਸਵਕਃ ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦ੍ਵਾਰਦਾ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀ ਵਨਤ੍ਰਪੁਸ੍ਯਭੀਰੁਪਤ੍ਰੀ ਹਂਸਪਾਦੀ ਕਾਕਨਾਸਿਕਾ ਕੁਲਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸੀ ਕ੍ਸੀਰਵਲ੍ਲੀ ਕਪੋਲਵਲ੍ਲੀ ਕਪੋਤਵਲ੍ਲੀ ਸੋਮਵਲ੍ਲੀ ਗੋਪਵਲ੍ਲੀ ਮਧੁਵਲ੍ਲੀ ਚੇਤਿ; ਏਸਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਮਧੁਰਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਪਾਨੀਯੇਨ ਸੁਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਪਯਸਾਰ੍ਧੋਦਕੇਨਾਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਸਾਧਯੇਦ੍ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸਤਤਮਵਘਟ੍ਟਯਨ੍; ਤਦੁਪਯੁਕ੍ਤਭੂਯਿਸ੍ਠੇਮ੍ਭਸਿ ਗਤਰਸੇਸ੍ਵੌਸਧੇਸੁ ਪਯਸਿ ਚਾਨੁਪਦਗ੍ਧੇ ਸ੍ਥਾਲੀਮੁਪਹਤ੍ਯ ਸੁਪਰਿਪੂਤਂ ਪਯਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਘਤਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਲਵਣਫਾਣਿਤੋਪਹਿਤਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍; ਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮੁਪਸਂਸਜ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੩੯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्|
इति मधुरस्कन्धः||१३९||
Hide commentary
ਵੀਰਾ ਜਾਲਨ੍ਧਰਂ ਸ਼ਾਕਮ੍| ਅਸ(ਸ਼)ਨਪਰ੍ਣੀ ਅਪਰਾਜਿਤਾ| ਮਧੁਪਰ੍ਣੀ ਵਿਕਙ੍ਕਤਮ੍| ਛਤ੍ਰਾ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਃ| ਅਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਾ ਅਰੁਣਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਃ| ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਅਲਮ੍ਬੁਸਾ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਬਹਚ੍ਛਙ੍ਗਾਟਿਕਾ | ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾ ਕੁਮਾਰੀ| ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਸ੍ਯਜਾਙ੍ਗਲਕਃ, ਬਲਾਭੇਦੋ ਵਾ| ਮੋਰਟਃ ਮੂਰ੍ਵਾ| ਸਂਹਰ੍ਸਾ ਬਨ੍ਦਾਕਃ| ਮਧੁਕਪਰ੍ਣੀ ਮਧੁਕਭੇਦਃ| ਮਧੂਲਿਕਾ ਮਰ੍ਕਟਹਸ੍ਤਤਣਮ੍| ਰਾਜਾਦਨਂ ਵੇਞ੍ਚੁਲਿਕੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਕਸ਼ੇਰੁਃ ਚਿਞ੍ਚੋਡਕਃ| ਰਾਜਕਸ਼ੇਰੁਃ ਕਸ਼ੇਰੁਭੇਦਃ| ਸ਼ੀਤਪਾਕੀ ਸ਼ੀਤਲਾ| ਓਦਨਪਾਕੀ ਨੀਲਝਿਣ੍ਟੀ| ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਲਾਭੇਦਃ| ਦ੍ਵਾਰਦਾ ਸ਼ਾਕਤਰੁਃ| ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀ| ਵਨਤ੍ਰਪੁਸੀ ਬਹਤ੍ਫਲਾ ਗੋਡੁਮ੍ਬਾ| ਅਭੀਰੁਪਤ੍ਰੀ ਸ਼ਤਾਵਰੀਭੇਦਃ| ਕੁਲਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸੀ ਪੇਟਿਕਾ, ਕੁਲਿਙ੍ਗਾਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਉਚ੍ਚਟਾ| ਕ੍ਸੀਰਵਲ੍ਲੀ ਕ੍ਸੀਰਲਤਾ| ਕਪੋਲਪਲ੍ਲੀ ‘ਕਵਡਵੇਣ੍ਡੁਆ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਕਪੋਤਵਲ੍ਲੀ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾ| ਸੋਮਵਲ੍ਲੀ ਸੋਮਲਤਾ| ਗੋਪਵਲ੍ਲੀ ਅਨਨ੍ਤਮੂਲਮ੍| ਮਧੁਵਲ੍ਲੀ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਭੇਦਃ||੧੩੯||
Adhikarana ੧੦੬ (੧੪੦) · Śloka ੧੪੦
ਆਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਲਕੁਚਕਰਮਰ੍ਦਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸਕੁਵਲਬਦਰਦਾਡਿਮਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਗਣ੍ਡੀਰਾਮਲਕਨਨ੍ਦੀਤਕਸ਼ੀਤਕ- ਤਿਨ੍ਤਿਣ੍ਡੀਕਦਨ੍ਤਸ਼ਠੈਰਾਵਤਕਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਧਨ੍ਵਨਾਨਾਂ ਫਲਾਨਿ, ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਚਾਮ੍ਰਾਤਕਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਚਾਙ੍ਗੇਰੀਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਾਂ ਚਾਮ੍ਲਿਕਾਨਾਂ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਕੋਲਯੋਸ਼੍ਚਾਮਸ਼ੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮ੍ਲਿਕਯੋਰ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਯੋਃ, ਆਸਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਮਦਿਰਾਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਸ਼ੀਧੁਦਧਿਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਸ਼੍ਵਿਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਦੀਨਿ ਚ, ਏਸਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚਾਮ੍ਲਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵੈਃ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਮਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵੋਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਯਥਾਵਤ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਲਵਣਫਾਣਿਤੋਪਹਿਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤ੍ਯਮ੍ਲਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੪੦||
View original
आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इत्यम्लस्कन्धः||१४०||
Hide commentary
ਅਮ੍ਲਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਨਨ੍ਦੀਤਕਃ ਕਰ੍ਪਰਨਨ੍ਦੀ, ਸ਼ੀਤਕਃ ਅਮ੍ਲਲੋਟਃ, ਐਰਾਵਤਃ ਨਾਗਰਙ੍ਗਮ੍| ਅਮ੍ਲਿਕਾ ਕਨ੍ਦਪ੍ਰਧਾਨਾ ਕਾਮਰੂਪੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਅਮ੍ਲਿਕਾਭੇਦ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦ੍ਰਵੈਃ ਸ੍ਥਿਰਾਣੀਤਿ ਦ੍ਰਵਮਜ੍ਜਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ(?)||੧੪੦||
Adhikarana ੧੦੭ (੧੪੧) · Śloka ੧੪੧
ਸੈਨ੍ਧਵਸੌਵਰ੍ਚਲਕਾਲਵਿਡਪਾਕ੍ਯਾਨੂਪਕੂਪ੍ਯਵਾਲੁਕੈਲਮੌਲਕਸਾਮੁਦ੍ਰਰੋਮਕੌਦ੍ਭਿਦੌਸਰਪਾਟੇਯਕਪਾਂਸ਼ੁਜਾਨ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਲਵਣਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ, ਏਤਾਨ੍ਯਮ੍ਲੋਪਹਿਤਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕੋਪਹਿਤਾਨਿ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਵਨ੍ਤਿ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਲਵਣਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੪੧||
View original
सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति लवणस्कन्धः||१४१||
Hide commentary
ਕੂਪ੍ਯਾਦਯੋ ਲਵਣਭੇਦਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ; ਤੇਨ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੀਯੇਭ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਰੋਮਕਂ ਰੂਮਾਨਦੀਭਵਮ੍||੧੪੧||
Adhikarana ੧੦੮ (੧੪੨) · Śloka ੧੪੨
ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਹਸ੍ਤਿਪਿਪ੍ਪਲੀਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮਰਿਚਾਜਮੋਦਾਰ੍ਦ੍ਰਕਵਿਡਙ੍ਗਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪੀਲੁਤੇਜੋਵਤ੍ਯੇਲਾਕੁਸ੍ਠ- ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਕਿਲਿਮਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਲਸ਼ੁਨਕਰਞ੍ਜਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਖਰਪੁਸ੍ਪਭੂਸ੍ਤਣਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਾਰ੍ਜਕ- ਗਣ੍ਡੀਰਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਾਨੀਤਿ; ਏਸਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਕਟੁਕਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਹ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵੋਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਯਥਾਵਨ੍ਮਧੁਤੈਲਲਵਣੋਪਹਿਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਕਟੁਕਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੪੨||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति कटुकस्कन्धः||१४२||
Hide commentary
ਤੇਜਸ੍ਵਿਨੀ ਤੇਜੋਵਤੀ| ਕਿਲਿਮਂ ਦੇਵਦਾਰੁ||੧੪੨||
Adhikarana ੧੦੯ (੧੪੩) · Śloka ੧੪੩
ਚਨ੍ਦਨਨਲਦਕਤਮਾਲਨਕ੍ਤਮਾਲਨਿਮ੍ਬਤੁਮ੍ਬੁਰੁਕੁਟਜਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਮੁਸ੍ਤਮੂਰ੍ਵਾਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ- ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਿਕਾਕਰੀਰਕਰਵੀਰਕੇਬੁਕਕਠਿਲ੍ਲਕਵਸਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਕਰ੍ਕੋਟਕਵਾਰ੍ਤਾਕੁਕਰ੍ਕਸ਼ਕਾਕਮਾਚੀਕਾਕੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾਸੁਸਵ੍ਯਤਿਵਿਸਾ- ਪਟੋਲਕੁਲਕਪਾਠਾਗੁਡੂਚੀਵੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਵੇਤਸਵਿਕਙ੍ਕਤਬਕੁਲਸੋਮਵਲ੍ਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸੁਮਨਾਰ੍ਕਾਵਲ੍ਗੁਜਵਚਾਤਗਰਾਗੁਰੁਵਾਲਕੋਸ਼ੀਰਾਣੀਤਿ , ਏਸਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਤਿਕ੍ਤਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਪਾਨੀਯੇਨਾਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵੋਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਯਥਾਵਨ੍ਮਧੁਤੈਲਲਵਣੋਪਹਿਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮਪਸਂਸਜ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੪੩||
View original
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति तिक्तस्कन्धः||१४३||
Hide commentary
ਤਿਕ੍ਤਵਰ੍ਗੇ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ ਪਟੋਲਭੇਦਃ||੧੪੩||
Adhikarana ੧੧੦ (੧੪੪) · Śloka ੧੪੪
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨਨ੍ਤਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥ੍ਯਮ੍ਬਸ੍ਠਕੀਕਟ੍ਵਙ੍ਗਲੋਧ੍ਰਮੋਚਰਸਸਮਙ੍ਗਾਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟ- ਕਪੀਤਨੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥ੍ਯਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਸ਼ਿਰੀਸਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸੋਮਵਲ੍ਕਤਿਨ੍ਦੁਕਪ੍ਰਿਯਾਲਬਦਰਖਦਿਰ- ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਰ੍ਜੁਨਾਰਿਮੇਦੈਲਵਾਲੁਕਪਰਿਪੇਲਵਕਦਮ੍ਬਸ਼ਲ੍ਲਕੀਜਿਙ੍ਗਿਨੀਕਾਸ਼ਕਸ਼ੇਰੁਕਰਾਜਕਸ਼ੇਰੁਕਟ੍ਫਲਵਂਸ਼- ਪਦ੍ਮਕਾਸ਼ੋਕਸ਼ਾਲਧਵਸਰ੍ਜਭੂਰ੍ਜਸ਼ਣਖਰਪੁਸ੍ਪਾਪੁਰਸ਼ਮੀਮਾਚੀਕਵਰਕਤੁਙ੍ਗਾਜਕਰ੍ਣਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕਬਿਭੀਤਕਕੁਮ੍ਭੀਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜ- ਬਿਸਮਣਾਲਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਤਰੁਣਾਨੀਤਿ , ਏਸਾਮੇਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਚਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਖਣ੍ਡਸ਼ਸ਼੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚਾਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਪਾਨੀਯੇਨਾਭ੍ਯਾਸਿਚ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵੋਪਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਯਥਾਵਨ੍ਮਧੁਤੈਲਲਵਣੋਪਹਿਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਿਣੇ ਵਿਧਿਜ੍ਞੋ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਮੁਪਸਂਸਜ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਿਣੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਕਸਾਯਸ੍ਕਨ੍ਧਃ||੧੪੪||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्|
इति कषायस्कन्धः||१४४||
Hide commentary
ਕਸਾਯਵਰ੍ਗੇ ਅਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼ਾਲਃ, ਪਰਿਪੇਲਵਂ ਕੈਵਰ੍ਤਮੁਸ੍ਤਕਂ, ਜਿਙ੍ਗਿਨੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ, ਮਾਚੀਕਃ ਦੇਵਦਾਰੁਃ, ਅਜਕਰ੍ਣਃ ਸ਼ਾਲਭੇਦਃ, ਕੁਮ੍ਭੀ ‘ਕੁਮ੍ਭੀਕ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਕਿਂਵਾ ਹਠਃ, ਮਣਾਲਂ ਮਣਾਲਨਾਲਿਕਾ, ਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਤਰੁਣਾਨੀਤਿ ਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਾਙ੍ਕੁਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇਸੁ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧਦ੍ਵਯੇ ਪਠ੍ਯਤੇ ਤਦੁਭਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਭਯਤ੍ਰਪਿ ਯੋਗੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੪੪||
Adhikarana ੧੧੧ (੧੪੫-੧੪੬) · Śloka ੧੪੬
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸਡ੍ਵਰ੍ਗਾਃ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਯ ਏਤੇ ਰਸਭੇਦਤਃ|
ਆਸ੍ਥਾਪਨਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਤਾਨ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਾਰ੍ਵਯੌਗਿਕਾਨ੍||੧੪੫||
ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਹਿ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗੇਸੁ ਜਾਨਤਾ|
ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੇਭ੍ਯ ਆਸ੍ਥਾਪਨਂ ਹਿਤਮ੍||੧੪੬||
View original
तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः|
आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५||
सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता|
सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||
Hide commentary
ਸਾਰ੍ਵਯੌਗਿਕਾਨਿਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਸ੍ਥਾਪਨਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦਿਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਸਤਿ ਯੌਗਿਕਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ਼ ਇਤਿ ਸਮਸ੍ਤਵਰ੍ਗੇਣ ਅਰ੍ਧਵਰ੍ਗੇਣ ਯਥਾਲਾਭਂ ਵਾ||੧੪੫-੧੪੬||
Adhikarana ੧੧੨ (੧੪੭-੧੪੮) · Śloka ੧੪੮
ਯੇਸਾਂ ਯੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯੇ ਯੇ ਨ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|
ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਰ੍ਗਾ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤੇਸਾਂ ਤੇ ਪਰਿਕੋਪਕਾਃ||੧੪੭||
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਸਡਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਰਸਤੋਨੁਵਿਭਜ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੪੮||
View original
येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः|
द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७||
इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਸ੍ਥਾਪਨਸਾਧ੍ਯਰੋਗੇਸੁ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਕਟੁਵਰ੍ਗੇਣਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਵਰ੍ਧਕਂ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਰ੍ਵਗਣਾਨਾਂ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਮੇਤਦੁਕ੍ਤਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਥਾਪਨਸਾਧ੍ਯਰੋਗਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਨੁਗੁਣਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਕਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧ ਏਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਸਾਂ ਯੇਸਾਮਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਹ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਕਫਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਨੁਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ਕਫਵਰ੍ਧਕਃ; ਏਵਮਮ੍ਲਾਦਿਵਰ੍ਗੇਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ ਸਾਰ੍ਵਯੌਗਿਕਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਯੋਗੇਨ ਸਕਲਾਸ੍ਥਾਪਨਸਾਧ੍ਯਰੋਗਹਰਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ; ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤੁ ਵਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਨੁਕ੍ਤਰੋਗਾਹਨ੍ਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੧੪੭-੧੪੮||
Adhikarana ੧੧੩ (੧੪੯) · Śloka ੧੪੯
ਤੇਭ੍ਯੋ ਭਿਸਗ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਪਿ ਯਦ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯੌਗਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਤਤ੍ਤਦਪਕਰ੍ਸਯੇਤ੍; ਯਦ੍ਯਚ੍ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਯੌਗਿਕਂ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍; ਵਰ੍ਗਮਪਿ ਵਰ੍ਗੇਣੋਪਸਂਸਜੇਦੇਕਮੇਕੇਨਾਨੇਕੇਨ ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ|
ਪ੍ਰਚਰਣਮਿਵ ਭਿਕ੍ਸੁਕਸ੍ਯ ਬੀਜਮਿਵ ਕਰ੍ਸਕਸ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਮਲ੍ਪਮਪ੍ਯਨਲ੍ਪਜ੍ਞਾਨਾਯ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਮੂਹਾਪੋਹਵਿਤਰ੍ਕਾਃ, ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨੁਗਮਨਮੇਵ ਸ਼੍ਰੇਯਃ|
ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ ਭਿਸਕ੍ ਸਂਸਾਧਯਤਿ ਕਾਰ੍ਯਮਨਤਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਵਿਨਿਪਾਤਯਤ੍ਯਨਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਾਦੁਦਾਹਰਣਸ੍ਯੇਤਿ||੧੪੯||
View original
तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य|
प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः|
यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||
Hide commentary
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਰ੍ਗੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯੌਗਿਕਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਮਯੌਗਿਕੋਦ੍ਧਰਣਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨਿਤਿਪਦੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੈਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੋਦ੍ਧਾਰੌ ਗਣੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਨਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਿਨੋਹਾਪੋਹਕਰਣਾਸਮਰ੍ਥੇਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਕਂ ਵਰ੍ਗਮੇਕੇਨ ਵਰ੍ਗੇਣੋਪਸਜੇਦਨੇਕੇਨ ਵਾ ਵਰ੍ਗੇਣੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯੇਤਿ ਇਦਮਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਮਿਦਮਯੌਗਿਕਮਿਤਿ ਊਹਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਚਰਣਂ ਭਿਕ੍ਸਾਮੂਲਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਦਿ ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੇਃ ਕਥਂ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਨੁਗਮਨਂ? ਯਥੋਕ੍ਤਮਯੌਗਿਕਮੂਹੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਨ੍ਮਨ੍ਦਧੀਃ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਕਥਮਨਰ੍ਥਮਾਵਹੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਤਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਵਿਨਿਪਾਤਯਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮਾਚਰਤ ਊਹਂ ਵਿਨਾ ਨ ਮਹਤੀ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਯੋ ਵਿਧਿਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤਃ, ਸ ਪ੍ਰਾਯੋ ਯੌਗਿਕ ਏਵ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ; ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਭੇਦੇਨਾਯੌਗਿਕਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯੌਗਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਾਦੁਦਾਹਰਣਸ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਉਦਾਹਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਧੇਰਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਯਦਿ ਸ੍ਤੋਕਂ ਰੋਗਸਾਧਨੋਦਾਹਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਊਹ੍ਯਮੇਵ ਬਹੁ, ਤਦਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਦਾਹਰਣਵਿਸਯਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤਥਾ ਸ੍ਵਯਮੁਹਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਰੋਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸਮਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਤਸ੍ਤੂਦਾਹਰਣਾਨਿ ਬਹੂਨਿ, ਤੇਨ ਤੈਰੇਵੋਦਾਹਰਣਾਤ੍ਮਕਪ੍ਰਯੋਗੌਸ੍ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਾਧਯਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਇਮੌ ਚਾਵਾਪੋਦ੍ਧਾਰੌ ਗਣੋਕ੍ਤ ਏਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਯੌ ਜ੍ਞੇਯੌ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਗਣੋਕ੍ਤਮਪਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਵੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਾਵਯੌਗਿਕਮ੍| ਤਦੁਦ੍ਧਰੇਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਤੁ ਯਨ੍ਮਨ੍ਯੇਦ੍ਯੌਗਿਕਂ ਤੁ ਤਤ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਕਾਰ੍ਯਕਰਾ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਯਃ, ਨ ਤੇਸ੍ਵਾਵਾਪੋਦ੍ਧਾਰੌ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ| ਏਨਮੇਵ ਚਾਰ੍ਥਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਏਸ ਚਾਗਮਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯਃ ਕਥਞ੍ਚਨ” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ||੧੪੯||
Adhikarana ੧੧੪ (੧੫੦) · Śloka ੧੫੦
ਅਤਃ ਪਰਮਨੁਵਾਸਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵ|
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਕਃ, ਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਸ਼੍ਚ|
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਕਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੈਲਮਤੈਲਂ ਚ|
ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਤੈਲਮੇਵ ਕਤ੍ਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ, ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤੈਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍|
ਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੁ ਵਸਾ, ਮਜ੍ਜਾ, ਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ|
ਤੇਸਾਂ ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਸਰ੍ਪਿਸਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਨੁਵਾਸਨੀਯੇਸੁ, ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇਸੁ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵਾ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਪਿ ਯੋਗਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ||੧੫੦||
View original
अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
अनुवासनं तु स्नेह एव|
स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च|
तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च|
तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्|
जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति|
तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||
Hide commentary
ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨੁਵਾਸਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਹ- ਅਤਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੈਲਮਿਤਿ ਤੈਲਭੂਤਂ ਸਰ੍ਸਪਸ੍ਨੇਹਾਦਿ| ਤੈਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਤਿਲਤੈਲਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਤੈਲੇ ਯੋ ਵਿਧਿਃ ਸ ਸਾਰ੍ਸਪਾਦੌ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਸਾਰ੍ਸਪਾਦੀਨਾਮਿਹ ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਿਲਭਵਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ; ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਰ੍ਸਪਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੈਲਤ੍ਵਮਿਤਰੇਸ੍ਵਪਿ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ||੧੫੦||
Adhikarana ੧੧੫ (੧੫੧) · Śloka ੧੫੧
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪੁਨਰਪਾਮਾਰ੍ਗਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸ਼ਿਰੀਸਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪਿਲ੍ਵਜਾਜ੍ਯਮੋਦਾਵਾਰ੍ਤਾਕੀਪਥ੍ਵੀਕੈਲਾਹਰੇਣੁਕਾਫਲਾਨਿ ਚ, ਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਗਣ੍ਡੀਰਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮੂਲਕਲਸ਼ੁਨਤਰ੍ਕਾਰੀਸਰ੍ਸਪਪਤ੍ਰਾਣਿ ਚ, ਅਰ੍ਕਾਲਰ੍ਕਕੁਸ੍ਠਨਾਗਦਨ੍ਤੀਵਚਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਵੇਤਾਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਗਵਾਕ੍ਸੀਗਣ੍ਡੀਰਪੁਸ੍ਪ੍ਯਵਾਕ੍ਪੁਸ੍ਪੀਵਸ਼੍ਚਿਕਾਲੀਵਯਸ੍ਥਾਤਿਵਿਸਾਮੂਲਾਨਿ ਚ, ਹਰਿਦ੍ਰਾਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮੂਲਕਲਸ਼ੁਨਕਨ੍ਦਾਸ਼੍ਚ, ਲੋਧ੍ਰਮਦਨਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਨਿਮ੍ਬਾਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਚ, ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਗੁਰੁਸਰਲਸ਼ਲ੍ਲਕੀਜਿਙ੍ਗਿਨ੍ਯਸਨਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਜੋਵਤੀਵਰਾਙ੍ਗੇਙ੍ਗੁਦੀਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚੇਤਿ|
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ, ਫਲ-ਪਤ੍ਰ-ਮੂਲ-ਕਨ੍ਦ-ਪੁਸ੍ਪ-ਨਿਰ੍ਯਾਸ-ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਯਭੇਦਾਤ੍|
ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਿ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਸ਼ਯਾਨਿ ਤਥਾਪਰਾਣ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਥਾਯੋਗਵਿਹਿਤਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ||੧੫੧||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति|
शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्|
लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||
Hide commentary
ਪਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਾਨਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰੋਪਯੋਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ ਸ਼ਿਗ੍ਰੋਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਗੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਸੁਮੁਖਾਦਯਃ ਪਰ੍ਣਾਸਭੇਦਾਃ, ਤਰ੍ਕਾਰੀ ਜਯਨ੍ਤੀ| ਗਣ੍ਡੀਰਪੁਸ੍ਪੀ ਸ਼ਮਠਃ, ਵਯਸ੍ਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ| ਵਰਾਙ੍ਗਂ ਗੁਡਤ੍ਵਕ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਸ਼ਯਾਨੀਤ੍ਯਨੇਨ ਯਾਨਿ ਲਵਣਾਦੀਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੁਪਘਾਤਕਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ ਯੋਜ੍ਯਾਨਿ; ਤਥਾਪਰਾਣੀਤਿ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਾਣ੍ਯਪਿ ਯਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ ਯੌਗਿਕਾਨਿ||੧੫੧||
Adhikarana ੧੧੬ (੧੫੨-੧੫੪) · Śloka ੧੫੪
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਲਕ੍ਸਣਾਚਾਰ੍ਯਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਕਾਰਣਂ ਚ ਯਤ੍|
ਅਧ੍ਯੇਯਾਧ੍ਯਾਪਨਵਿਧੀ ਸਮ੍ਭਾਸਾਵਿਧਿਰੇਵ ਚ||੧੫੨||
ਸਡ੍ਭਿਰੂਨਾਨਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਵਾਦਮਾਰ੍ਗਪਦਾਨਿ ਚ|
ਪਦਾਨਿ ਦਸ਼ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਕਾਰਣਾਦੀਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ||੧੫੩||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਾਦੇਰ੍ਨਵਕੋ ਵਮਨਾਦਿਸੁ|
ਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਮਾਨੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੧੫੪||
View original
तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्|
अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२||
षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च|
पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३||
सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु|
भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||
Hide commentary
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਲਕ੍ਸਣਾਚਾਰ੍ਯਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸਾ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਾਰਣਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਪਰੀਕ੍ਸਾਕਾਰਣਂ ਚ ਯਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ‘ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਮਲ ਇਵਾਦਿਤ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰੀਕ੍ਸਾਕਾਰਣਮ੍| ਆਚਾਰ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਾਕਾਰਣਂ ਤੁ ‘ਏਵਂਵਿਧੋ ਹ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਾਕਾਰਣਂ ਤੁ ‘ਅਧ੍ਯਾਪ੍ਯਮਧ੍ਯਾਪਯਨ੍ ਹ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯੇਯਮ੍ ਅਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰਧ੍ਯਯਨਵਿਧਿਰੇਵ||੧੫੨-੧੫੪||
Adhikarana ੧੧੭ (੧੫੫-੧੫੭) · Śloka ੧੫੭
ਬਹੁਵਿਧਮਿਦਮੁਕ੍ਤਮਰ੍ਥਜਾਤਂ ਬਹੁਵਿਧਵਾਕ੍ਯਵਿਚਿਤ੍ਰਮਰ੍ਥਕਾਨ੍ਤਮ੍|
ਬਹੁਵਿਧਸ਼ੁਭਸ਼ਬ੍ਦਸਨ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਂ ਬਹੁਵਿਧਵਾਦਨਿਸੂਦਨਂ ਪਰੇਸਾਮ੍||੧੫੫||
ਇਮਾਂ ਮਤਿਂ ਬਹੁਵਿਧਹੇਤੁਸਂਸ਼੍ਰਯਾਂ ਵਿਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍ ਪਰਮਤਵਾਦਸੂਦਨੀਮ੍|
ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ਪਰਵਚਨਾਵਮਰ੍ਦਨੈਰ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਪਰਵਚਨੈਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਦਿਤੁਮ੍||੧੫੬||
ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਹੇਤੁਮਤ੍|
ਮਾਨਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ||੧੫੭||
View original
बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्|
बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५||
इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्|
न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६||
दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्|
मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||
Hide commentary
ਇਦਮੁਕ੍ਤਮਰ੍ਥਜਾਤਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣਾਚਾਰ੍ਯਸ਼ਿਸ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਾਦਿਰੂਪਮਭਿਧੇਯਜਾਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਰ੍ਥਕਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਯਥਾ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਗੁਣੇਨ ਕਮਨੀਯਾਰ੍ਥਂ ਭਵਤਿ ਤਥੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯੇ ਯੋਜਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸਨ੍ਧਿਃ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ| ਹੇਤੁਮਦਿਤਿ ਉਪਪਤ੍ਤਿਮਦ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਦੋਸਾਦਿਮਾਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰੁਕ੍ਤਾਨੀਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤ੍ਯੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮੀਯਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਏਭਿਰਿਤਿ ਵਿਮਾਨਾਨਿ||੧੫੫-੧੫੭||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੮
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||
(ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ|
ਅਨੇਨਾਵਧਿਨਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਮਾਨਾਨਾਂ ਸਮਰ੍ਥਿਤਮ੍|)|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
(अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते|
अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||